GAZETA “BESA” E STAMBOLLIT – TRIBUNË E MENDIMIT KOMBËTAR DHE E ÇËSHTJES SHQIPTARE NË MËRGIM (19)

Prof. Dr. Sabile Keçmezi-Basha

Përfaqësimi i shqiptarëve në administratë dhe ekonomi

Raporti i Lidhjes Kosovare përpiqej ta mbështeste kritikën ndaj strukturës kombëtare të kuadrove jo vetëm me vlerësime të përgjithshme, por edhe me të dhëna konkrete numerike. Këto shifra përdoren për të dëshmuar, sipas autorëve të raportit, se prania e shqiptarëve në administratë, në ndërmarrje dhe në organet drejtuese ekonomike ishte dukshëm më e ulët sesa pesha e tyre në popullsinë e Kosovës. Pikërisht kjo mospërputhje ndërmjet përbërjes demografike dhe përfaqësimit institucional paraqitej si një nga treguesit më të qartë të pabarazisë.

Sipas të dhënave të sjella në raport, nga 266 nëpunës zyrash, vetëm 96 ishin shqiptarë[1]. Vetë mënyra e paraqitjes së kësaj shifre kishte për qëllim ta bënte problemin të prekshëm për lexuesin dhe për pjesëmarrësit e kongresit. Lidhja Kosovare nuk mjaftohej më me pohimin se shqiptarët ishin të nënpërfaqësuar, por e konkretizonte këtë përmes raporteve numerike. Në këtë mënyrë, çështja e barazisë largohej nga niveli i deklaratave politike dhe zhvendosej në terrenin e përditshëm të administratës dhe punësimit.

Një shembull tjetër që sillte raporti ishte Peja, ku sipas të dhënave për vitin 1969 ishin angazhuar gjithsej 180 punëtorë, prej të cilëve vetëm 29 ishin shqiptarë[2]. Edhe më i theksuar paraqitej disproporcioni në kategorinë e nëpunësve: nga 11 të tillë, vetëm 1 ishte shqiptar. Për Lidhjen Kosovare, këto shifra nuk paraqisnin raste të izoluara, por simptoma të një problemi më të gjerë që lidhej me qasjen e shqiptarëve në vende pune më të qëndrueshme, më të kualifikuara dhe me më shumë ndikim institucional.

Kjo dallueshmëri ndërmjet numrit të punëtorëve dhe numrit të nëpunësve kishte edhe një domethënie shoqërore. Raporti sugjeronte se shqiptarët mund të ishin të pranishëm në fuqinë punëtore, por shumë më pak në kategoritë administrative dhe drejtuese. Për autorët e tij, kjo nënkuptonte se problemi nuk ishte thjesht mungesa e punësimit, por pozita hierarkike brenda strukturës së punës. Me fjalë të tjera, pyetja që ngrinte raporti ishte jo vetëm sa shqiptarë punonin, por në çfarë pozicionesh punonin dhe sa ndikim real kishin në vendimmarrje.

Kjo çështje bëhej edhe më e dukshme në shembullin e Kombinatit “Kosova”. Sipas raportit, këshilli i punëtorëve përbëhej nga 11 anëtarë, ndërsa vetëm 3 prej tyre ishin shqiptarë[3]. Në të njëjtën kohë, numri i përgjithshëm i punëtorëve në kombinat ishte 4.612, prej të cilëve 2.359 ishin shqiptarë[4]. Ky raport ndërmjet përbërjes së fuqisë punëtore dhe përfaqësimit në këshillin drejtues përdorej si argument i fuqishëm për të treguar se shqiptarët kishin një peshë të madhe në prodhim, por shumë më të vogël në organet ku merreshin vendime.

Pikërisht këtu qëndronte një nga tezat kryesore të Lidhjes Kosovare: përfaqësimi formal nuk përputhej me pjesëmarrjen reale të shqiptarëve në ekonomi dhe shoqëri. Nëse më shumë se gjysma e punëtorëve të një ndërmarrjeje ishin shqiptarë, por vetëm një pjesë e vogël e anëtarëve të këshillit drejtues vinte nga kjo bashkësi, atëherë, sipas raportit, ekzistonte një disproporcion që duhej shpjeguar.

Në këtë mënyrë, Lidhja Kosovare e përdorte ekonominë si një fushë ku mund të matej praktikisht niveli i barazisë. Barazia nuk duhej të nënkuptonte vetëm të drejtën për të punuar, por edhe mundësinë për të marrë pjesë në administrim, drejtim dhe kontroll të proceseve ekonomike. Për autorët e raportit, mungesa e shqiptarëve në këto nivele tregonte se pabarazia kishte karakter strukturor dhe nuk mund të reduktohej vetëm në rastësi statistikore.

Në planin më të gjerë historik, këto të dhëna lidhen edhe me problemet e zhvillimit ekonomik dhe arsimor të Kosovës në fund të viteve 1960. Krahas pabarazive politike dhe kombëtare, krahina përballej edhe me nivel relativisht të ulët të industrializimit, papunësi të lartë dhe mungesë të kuadrove të kualifikuara. Në këtë kontekst, përfaqësimi i kufizuar i shqiptarëve në administratë dhe në pozita drejtuese mund të lidhej me disa faktorë njëherësh: trashëgiminë e politikave të mëparshme, nivelin e arsimimit, qasjen në shkollim profesional dhe universitar, si dhe praktikat konkrete të punësimit.

Megjithatë, Lidhja Kosovare i interpretonte këto dukuri kryesisht përmes prizmit të pabarazisë kombëtare. Për të, shifrat nuk ishin vetëm statistikë ekonomike. Ato dëshmonin një marrëdhënie pushteti. Sa më i ulët të ishte numri i shqiptarëve në pozitat administrative dhe drejtuese, aq më e fortë bëhej teza e raportit se shqiptarët nuk kishin arritur ende një pozitë të barabartë brenda institucioneve të Kosovës dhe federatës jugosllave.

Ky argument lidhej drejtpërdrejt me kritikën e mëparshme se shqiptarët shpesh shërbenin vetëm si “figura” në sistem. Përmes shifrave nga Peja, administrata dhe Kombinati “Kosova”, raporti kërkonte ta konkretizonte këtë formulim. Ai synonte të tregonte se edhe aty ku shqiptarët ishin të shumtë në numër, kjo nuk përkthehej automatikisht në pjesëmarrje të barabartë në organet drejtuese.

Në këtë aspekt, raporti përdorte një teknikë argumentuese mjaft efektive: krahasimin ndërmjet numrit të përgjithshëm dhe përfaqësimit në nivelet e vendimmarrjes. Kjo krijonte një kontrast të menjëhershëm dhe të kuptueshëm për audiencën ndërkombëtare. Shifra të tilla ishin më të lehta për t’u komunikuar sesa formulime të përgjithshme mbi diskriminimin, sepse e bënin problemin të matshëm dhe konkret.

Këto të dhëna vijnë përmes raportit të Lidhjes Kosovare dhe, sipas pohimit të saj, mbështeteshin në burime të botuara në Jugosllavi. Pavarësisht kësaj, rëndësia e tyre si pjesë e diskursit politik të Lidhjes Kosovare është e qartë. Ato dëshmojnë se organizata e paraqiste çështjen e Kosovës jo vetëm përmes historisë dhe argumenteve kombëtare, por edhe përmes treguesve socialë dhe ekonomikë. Kjo i jepte raportit një karakter më të gjerë, duke e zhvendosur debatin nga territori dhe kujtesa historike drejt strukturës së pushtetit, punësimit dhe përfaqësimit.

Në këtë mënyrë, shifrat për administratën, Pejën dhe Kombinatin “Kosova” bëheshin pjesë e të njëjtit argument: shqiptarët, sipas Lidhjes Kosovare, përbënin një pjesë të madhe të popullsisë dhe të fuqisë punëtore, por nuk kishin një përfaqësim proporcional në pozitat administrative dhe drejtuese. Për organizatën, ky disproporcion ishte një nga dëshmitë më të qarta se barazia e deklaruar ende nuk ishte realizuar në praktikë.

Në vazhdim të analizës së strukturës kombëtare të të punësuarve në Kosovë, raporti i Lidhjes Kosovare ndalej edhe te gjendja në Mitrovicë, duke e përdorur sektorin shëndetësor si një tjetër shembull për të argumentuar pabarazinë në përfaqësimin institucional. Sipas të dhënave të paraqitura, drejtuesit e Qendrës Mjekësore të qytetit ishin serbë dhe malazezë, ndërsa prania e shqiptarëve në strukturën e përgjithshme të personelit mbetej dukshëm më e kufizuar.

Raporti theksonte se nga gjithsej 766 të punësuar në këtë qendër, vetëm 161 ishin shqiptarë[5]. Ky raport numerik përdorej për të mbështetur përfundimin se përbërja kombëtare e stafit nuk pasqyronte në mënyrë të kënaqshme strukturën e popullsisë së zonës. Për autorët e raportit, çështja nuk kufizohej vetëm te numri absolut i shqiptarëve të punësuar, por lidhej sidomos me pozitën që ata zinin brenda hierarkisë profesionale dhe administrative.

Në këtë mënyrë, Qendra Mjekësore e Mitrovicës paraqitej si një shembull tjetër i asaj që Lidhja Kosovare e konsideronte nënpërfaqësim të shqiptarëve në institucionet publike. Fakti që drejtimi i institucionit, sipas raportit, ndodhej në duart e kuadrove serbe dhe malazeze, ndërsa shqiptarët përbënin një pjesë relativisht të vogël të personelit, interpretohej si dëshmi se pabarazia nuk ishte e pranishme vetëm në administratën komunale apo në ndërmarrjet ekonomike, por edhe në sektorë themelorë të shërbimeve publike.

Ky shembull fitonte rëndësi të veçantë sepse shëndetësia ishte një fushë me ndikim të drejtpërdrejtë në jetën e përditshme të popullsisë. Përfaqësimi në një institucion mjekësor nuk kishte vetëm dimension profesional, por lidhej edhe me mundësinë e komunitetit shqiptar për të pasur kuadro të veta në sektorë me përgjegjësi të lartë shoqërore. Në këtë kuptim, mungesa e shqiptarëve në pozitat drejtuese interpretohej si pjesë e një problemi më të gjerë të qasjes së tyre në profesionet e kualifikuara dhe në mekanizmat e vendimmarrjes.

Lidhja Kosovare e vendoste këtë shembull në vazhdimësi me të dhënat e paraqitura më herët për Prishtinën, Pejën dhe Kombinatin “Kosova”. Të gjitha këto raste ndërtonin të njëjtën vijë argumentuese: shqiptarët ishin të pranishëm në jetën ekonomike dhe shoqërore të krahinës, por, sipas raportit, nuk gëzonin një përfaqësim proporcional në postet administrative, profesionale dhe drejtuese.

Në këtë mënyrë, raporti përpiqej ta paraqiste pabarazinë jo si një fenomen të kufizuar në një qytet apo në një sektor të vetëm, por si një dukuri me shtrirje më të gjerë strukturore. Nëse shembuj të ngjashëm gjendeshin në administratë, industri dhe shëndetësi, atëherë, sipas autorëve, problemi duhej kërkuar në mënyrën se si ishte organizuar vetë sistemi i punësimit dhe i avancimit profesional.

Nga këto të dhëna, Lidhja Kosovare arrinte në përfundimin se struktura kombëtare e të punësuarve linte shumë për të dëshiruar. Kjo shprehje, megjithëse e moderuar në formë, mbartte një kritikë të qartë ndaj realitetit institucional të Kosovës. Ajo sugjeronte se ndryshimet e nisura pas Plenumit të Brioneve nuk kishin arritur ende të prodhonin një ekuilibër të kënaqshëm në përfaqësimin e shqiptarëve në sektorët kryesorë të jetës publike.

Raporti e lidhte këtë gjendje edhe me situatën politike në Kosovë, të cilën vazhdonte ta përshkruante si të rënduar. Në interpretimin e Lidhjes Kosovare, pabarazitë në punësim dhe në përfaqësim nuk ishin dukuri të izoluara nga klima politike. Përkundrazi, ato shiheshin si pjesë e një problemi më të gjerë, ku pakënaqësitë kombëtare, çështjet e të drejtave dhe mungesa e përfaqësimit institucional ushqenin një atmosferë tensioni dhe pasigurie.

Kështu, raporti nuk e trajtonte çështjen e kuadrove thjesht si problem statistikor. Pas shifrave shihte një marrëdhënie më të gjerë ndërmjet përfaqësimit, barazisë dhe stabilitetit politik. Sa më e madhe të ishte ndjenja e përjashtimit nga institucionet, aq më e vështirë bëhej, sipas kësaj logjike, krijimi i besimit në sistemin politik dhe administrativ.

Në planin historik, ky vlerësim pasqyronte shqetësimin e Lidhjes Kosovare se ndryshimet e fundviteve 1960 nuk kishin arritur ende të korrigjonin plotësisht trashëgiminë e periudhave të mëparshme. Edhe pse klima politike kishte nisur të ndryshonte pas vitit 1966, organizata argumentonte se strukturat e punësimit dhe të drejtimit institucional mbeteshin ende të pabalancuara.

Nga pikëpamja historiografike, këto të dhëna duhen lexuar me kujdes. Shifrat për Qendrën Mjekësore të Mitrovicës vijnë përmes raportit të Lidhjes Kosovare dhe përfaqësojnë mënyrën se si organizata e paraqiste situatën përpara një audience ndërkombëtare. Për një vlerësim të plotë do të ishte e nevojshme të shqyrtoheshin edhe burimet statistikore origjinale, struktura profesionale e personelit dhe kriteret e punësimit të kohës.

Megjithatë, si pjesë e argumentit politik të raportit, shembulli i Mitrovicës ishte mjaft domethënës. Ai i shtonte një dimension tjetër tezës së përgjithshme të Lidhjes Kosovare: se barazia e shqiptarëve nuk duhej të matet vetëm me deklarata politike, por me pjesëmarrjen e tyre konkrete në institucionet publike, profesionet e kualifikuara dhe strukturat drejtuese.

Në këtë mënyrë, të dhënat për Qendrën Mjekësore të Mitrovicës shërbenin si një tjetër ilustrim i hendekut që, sipas Lidhjes Kosovare, vazhdonte të ekzistonte ndërmjet parimit të barazisë së shpallur dhe realitetit të përditshëm institucional. Për këtë arsye, raporti arrinte në përfundimin se, pavarësisht ndryshimeve të filluara pas vitit 1966, gjendja politike dhe shoqërore në Kosovë mbetej ende e ndërlikuar dhe kërkonte reforma më të thella.

Çështja e dygjuhësisë dhe përdorimi institucional i gjuhës shqipe në Kosovë

Një tjetër problem që Lidhja Kosovare e konsideronte me peshë të veçantë në vlerësimin e pozitës së shqiptarëve ishte çështja e barazisë gjuhësore dhe e zbatimit të dygjuhësisë në institucionet e Kosovës. Pas të dhënave mbi përfaqësimin e shqiptarëve në administratë, industri, ndërmarrje dhe institucione publike, raporti e zgjeronte analizën drejt një fushe që prekte drejtpërdrejt marrëdhënien e qytetarit me shtetin: të drejtën për ta përdorur gjuhën e vet në komunikimin zyrtar.

Në argumentimin e Lidhjes Kosovare, çështja e gjuhës nuk trajtohej thjesht si problem kulturor ose arsimor. Përdorimi i shqipes në administratë shihej si një tregues konkret i shkallës së barazisë së shqiptarëve në sistemin jugosllav. Nëse një qytetar kishte të drejtë ta përdorte gjuhën e vet vetëm në jetën private apo në mjedise të caktuara kulturore, por jo në marrëdhëniet me administratën dhe institucionet publike, atëherë, sipas logjikës së raportit, barazia mbetej e paplotë.

Për ta bërë më të dukshëm këtë problem, raporti sillte edhe një krahasim me Slloveninë. Sipas të dhënave që paraqiste Lidhja Kosovare, atje përdorimi i sllovenishtes dhe i serbo-kroatishtes zbatohej në mënyrë të plotë, të cilën raporti e shprehte me shifrën 100 për qind[6]. Përballë këtij shembulli vendosej situata në Kosovë, ku, sipas autorëve, përdorimi i gjuhës shqipe në administratën shtetërore ishte jashtëzakonisht i kufizuar.

Ky krahasim kishte një funksion të qartë argumentues. Lidhja Kosovare nuk kërkonte vetëm të dëshmonte se ekzistonte një problem me përdorimin e shqipes, por të tregonte se standardet e dygjuhësisë nuk zbatoheshin në mënyrë të njëtrajtshme në pjesë të ndryshme të Jugosllavisë. Përmes krahasimit me Slloveninë, raporti synonte ta kthente çështjen nga një kërkesë lokale shqiptare në një problem të zbatimit të parimit të barazisë brenda vetë federatës.

Sipas raportit, në Kosovë gjendja ishte pothuajse e kundërt. Gjuha shqipe përshkruhej si pothuajse tërësisht e papërdorur nga administrata shtetërore, pavarësisht faktit se ajo ishte gjuha e pjesës më të madhe të popullsisë së krahinës[7]. Në interpretimin e Lidhjes Kosovare, kjo krijonte një paradoks të dukshëm: shqiptarët mund të përbënin shumicën demografike në Kosovë, por gjuha e tyre nuk kishte arritur të fitonte të njëjtën peshë në funksionimin e përditshëm të institucioneve.

Problemi bëhej edhe më serioz kur raporti e vendoste praktikën administrative përballë dispozitave të statutit. Sipas tij, ekzistonte një dallim i dukshëm ndërmjet të drejtave të njohura formalisht dhe mënyrës se si ato zbatoheshin në praktikë. Pikërisht ky hendek ndërmjet normës juridike dhe realitetit institucional ishte një nga argumentet që përsëritej në pjesë të ndryshme të raportit të Lidhjes Kosovare.

Në këtë frymë, autorët pohonin se, në kundërshtim me frymën dhe dispozitat e statutit, aktet administrative, dokumentacioni dhe korrespondenca zyrtare hartoheshin kryesisht në serbo-kroatisht[8]. Sipas tyre, kjo praktikë nuk kufizohej vetëm në administratën e përgjithshme, por shtrihej madje edhe në institucione ku mësimi zhvillohej në gjuhën shqipe.

Përmendja e shkollave shqipe kishte një domethënie të veçantë. Shkolla ishte një nga institucionet kryesore ku përdorimi i shqipes ishte i natyrshëm dhe i lidhur drejtpërdrejt me funksionin e institucionit. Megjithatë, raporti pretendonte se edhe në shkollat ku procesi mësimor zhvillohej në shqip, një pjesë e dokumentacionit dhe korrespondencës administrative vazhdonte të bëhej në serbo-kroatisht. Për Lidhjen Kosovare, ky ishte një shembull domethënës i kufirit ndërmjet lejimit të gjuhës në arsim dhe përdorimit të saj si gjuhë e plotë institucionale.

Në këtë mënyrë, raporti bënte një dallim të rëndësishëm ndërmjet së drejtës për t’u arsimuar në gjuhën amtare dhe së drejtës për ta përdorur atë përpara shtetit. Për autorët, barazia gjuhësore nuk mund të konsiderohej e realizuar vetëm sepse ekzistonin shkolla në gjuhën shqipe. Ajo kërkonte që shqipja të funksiononte edhe në administratë, në dokumentet zyrtare, në kërkesat e qytetarëve dhe në komunikimin ndërmjet institucioneve[9].

Për ta ilustruar këtë problem, raporti sillte një shembull veçanërisht të fortë nga praktika administrative. Sipas tij, kishte raste kur një qytetar i drejtohej një institucioni me një kërkesë të shkruar në gjuhën shqipe, por dokumenti nuk pranohej. Autoriteti kompetent, sipas formulimit të sjellë në raport, e kthente kërkesën me shënimin: “nuk e njohim këtë gjuhë dhe nuk kemi përkthyes; lutemi të na paraqitni në gjuhën serbo-kroate.”[10]

Nëse lexohet brenda logjikës së raportit, ky episod kishte një fuqi të madhe simbolike. Problemi nuk ishte vetëm se një dokument duhej përkthyer. Për Lidhjen Kosovare, përgjigjja “nuk e njohim këtë gjuhë” përmblidhte hendekun ndërmjet statusit që pretendohej se i njihej shqipes dhe realitetit me të cilin përballej qytetari shqiptar në kontakt me administratën.

Në planin praktik, një gjendje e tillë krijonte edhe një formë të pabarazisë administrative. Një qytetar që nuk zotëronte mjaftueshëm serbo-kroatishten mund të kishte vështirësi në hartimin e kërkesave, ankesave apo dokumenteve të tjera zyrtare. Gjuha, në këtë rast, nuk ishte më vetëm çështje identiteti, por mund të ndikonte në mundësinë konkrete për të komunikuar me institucionet dhe për të ushtruar të drejtat administrative.

Pikërisht për këtë arsye, Lidhja Kosovare e lidhte dygjuhësinë me konceptin më të gjerë të barazisë kombëtare. Nëse shqiptarët duhej të konsideroheshin të barabartë brenda sistemit, atëherë kjo barazi, sipas saj, duhej të ishte e dukshme edhe në sportelet e administratës, në formularët zyrtarë, në korrespondencën institucionale dhe në mundësinë për t’iu drejtuar autoriteteve në gjuhën shqipe.

Kjo pjesë e raportit lidhej ngushtë edhe me problemin e strukturës kombëtare të kuadrove të trajtuar më parë. Nëse në administratë kishte pak nëpunës shqiptarë dhe një numër i madh i funksionarëve nuk e njihnin gjuhën shqipe, atëherë zbatimi praktik i dygjuhësisë bëhej edhe më i vështirë. Në këtë mënyrë, sipas argumentit të Lidhjes, nënpërfaqësimi i shqiptarëve në administratë dhe mospërdorimi i shqipes nuk ishin dy probleme të shkëputura, por dukuri që ushqenin njëra-tjetrën.

Raporti kërkonte kështu të dëshmonte se pabarazia kishte disa dimensione të ndërlidhura. Ajo shfaqej në përbërjen e kuadrove, në qasjen në pozita drejtuese, në punësim, por edhe në gjuhën me të cilën funksiononte administrata. Të gjitha këto elemente së bashku krijonin, sipas Lidhjes Kosovare, një situatë ku barazia e deklaruar juridikisht nuk përkthehej domosdoshmërisht në barazi të përditshme.

Në kontekstin e fundviteve 1960, çështja e gjuhës kishte një rëndësi edhe më të madhe. Pas ndryshimeve politike që pasuan Plenumin e Brioneve të vitit 1966, në Kosovë po artikuloheshin gjithnjë e më fuqishëm kërkesat për avancimin e pozitës së shqiptarëve, për zhvillimin e arsimit dhe kulturës në gjuhën shqipe dhe për një përfaqësim më të drejtë në institucionet e krahinës. Për këtë arsye, përdorimi zyrtar i shqipes nuk ishte një çështje periferike, por pjesë e procesit më të gjerë të afirmimit politik, kulturor dhe institucional të shqiptarëve.

Në të njëjtën kohë, nga pikëpamja e kritikës së burimit, pohimet e raportit duhet të trajtohen me kujdes. Formulimi se shqipja ishte “pothuajse krejtësisht e panjohur” në administratën shtetërore, krahasimi me zbatimin “100%” të dygjuhësisë në Slloveni dhe rasti i kërkesës së refuzuar janë të dhëna të paraqitura nga Lidhja Kosovare në kuadër të një raporti me qëllim të qartë politik. Për një vlerësim të plotë historiografik, ato duhet të ballafaqohen me statutet, rregulloret, dokumentet administrative dhe burime të tjera të kohës.

Megjithatë, edhe si dëshmi e diskursit politik të mërgatës, kjo pjesë e raportit është me peshë. Ajo tregon se në fund të viteve 1960 dhe në fillim të viteve 1970 çështja gjuhësore shihej si një nga matësit kryesorë të pozitës së shqiptarëve në Kosovë[11]. Për Lidhjen Kosovare, njohja e një gjuhe nuk kishte kuptim të plotë nëse ajo nuk mund të përdorej lirisht në marrëdhëniet me institucionet shtetërore.

Prandaj, kritika ndaj moszbatimit të dygjuhësisë nuk ishte vetëm kërkesë për më shumë dokumente në shqip. Ajo përfaqësonte një kërkesë shumë më të gjerë për njohjen institucionale të identitetit shqiptar. Mundësia që një qytetar t’i drejtohej administratës në gjuhën e vet dhe të merrte përgjigje në të njëjtën gjuhë shihej si shenjë konkrete e respektit dhe e barazisë.

Në këtë mënyrë, raporti i Lidhjes Kosovare e shndërronte gjuhën nga një element kulturor në një çështje politike, juridike dhe qytetare. Shembulli i dokumenteve të hartuara në serbo-kroatisht dhe sidomos rasti i kërkesës së kthyer me arsyetimin se administrata “nuk e njihte” shqipen përdoreshin për të dëshmuar hendekun që, sipas raportit, vazhdonte të ekzistonte ndërmjet të drejtave të shpallura dhe zbatimit të tyre në praktikë. Në këtë kuptim, beteja për dygjuhësinë paraqitej si pjesë e pandashme e përpjekjes më të gjerë të shqiptarëve të Kosovës për barazi reale politike, institucionale dhe kombëtare.

Në vazhdim të trajtimit të çështjes së barazisë gjuhësore në Kosovë, raporti i Lidhjes Kosovare ndalej edhe në një zhvillim që, në pamje të parë, mund të konsiderohej pozitiv: në Dhomën Krahinore kishte filluar të diskutohej një projektligj që synonte rregullimin e përdorimit të gjuhës shqipe në shkallë të barabartë me gjuhën serbo-kroate. Mirëpo, mënyra se si kjo çështje paraqitej në raport ishte larg një vlerësimi entuziast. Përkundrazi, theksi vihej te fakti se një nismë e tillë po diskutohej vetëm njëzet e pesë vjet pas përfundimit të Luftës së Dytë Botërore dhe çlirimit të Jugosllavisë[12], çka për autorët përbënte dëshmi të vonesës së madhe në realizimin praktik të barazisë gjuhësore.

Pikërisht shprehja “pas 25 vjet të çlirimit” mbante një ngarkesë të fortë kritike. Ajo nuk ishte thjesht një përcaktim kronologjik, por një mënyrë për të vënë përballë njëra-tjetrës premtimet e periudhës së luftës dhe realitetin e mëvonshëm institucional. Në argumentimin e Lidhjes Kosovare shtrohej, në mënyrë të tërthortë, pyetja se përse ishte dashur të kalonte një çerek shekulli që përdorimi i shqipes në kushte barazie me serbo-kroatishten të bëhej objekt i një rregullimi të posaçëm ligjor.

Kjo kritikë lidhej drejtpërdrejt me narrativën që raporti kishte ndërtuar më herët rreth premtimeve të lëvizjes nacionalçlirimtare jugosllave. Gjatë Luftës së Dytë Botërore ishte proklamuar parimi i barazisë ndërmjet popujve dhe kombësive të Jugosllavisë. Për Lidhjen Kosovare, një nga mënyrat më të prekshme për ta matur realizimin e këtij premtimi ishte pikërisht statusi i gjuhës. Nëse barazia kombëtare ishte një parim themelor i sistemit të pasluftës, atëherë edhe gjuha e një bashkësie të madhe si ajo shqiptare duhej të kishte gjetur shumë më herët një përdorim të plotë në administratë dhe në jetën institucionale.

Në këtë kuptim, diskutimi i projektligjit kishte një domethënie të dyfishtë. Nga njëra anë, ai mund të interpretohej si shenjë e ndryshimeve politike që po ndodhnin në Kosovë pas vitit 1966 dhe e një gatishmërie më të madhe institucionale për të avancuar përdorimin e shqipes. Nga ana tjetër, për Lidhjen Kosovare, vetë nevoja që kjo çështje të rregullohej kaq vonë dëshmonte se barazia gjuhësore kishte mbetur për një kohë të gjatë e parealizuar në praktikë.

Kështu, raporti e përdorte projektligjin jo vetëm si dëshmi të një reforme të mundshme, por edhe si argument për të treguar sa e vonuar ishte reforma. Në vend që të theksohej vetëm fakti se institucionet krahinore po diskutonin avancimin e shqipes, vëmendja drejtohej te pyetja se përse një e drejtë e tillë nuk ishte siguruar më herët. Kjo mënyrë e ndërtimit të argumentit ishte karakteristike për raportin: edhe kur evidentoheshin ndryshime pozitive, ato krahasoheshin me premtimet e mëhershme dhe me kohën që kishte kaluar pa u realizuar plotësisht.

Çështja fitonte peshë edhe për shkak se përdorimi zyrtar i gjuhës nuk ishte vetëm simbolik. Barazia e shqipes me serbo-kroatishten do të duhej të nënkuptonte mundësinë e përdorimit të saj në dokumentet administrative, në korrespondencën zyrtare, në organet krahinore dhe komunale, si dhe në marrëdhëniet e drejtpërdrejta të qytetarëve me institucionet. Për këtë arsye, një ligj që rregullonte përdorimin e gjuhëve mund të ndikonte drejtpërdrejt në jetën e përditshme të popullsisë shqiptare.

Në fakt, kjo pjesë e raportit lidhej organikisht me shembullin e përmendur më herët, sipas të cilit një kërkesë e shkruar në shqip mund të kthehej nga administrata me arsyetimin se institucioni nuk e njihte gjuhën ose nuk kishte përkthyes. Nëse praktika të tilla ekzistonin, atëherë miratimi i një kuadri juridik më të qartë për përdorimin e shqipes bëhej një çështje me rëndësi të drejtpërdrejtë për funksionimin e administratës.

Për Lidhjen Kosovare, megjithatë, problemi nuk përfundonte me miratimin formal të një ligji. Përvoja e mëparshme e shtynte organizatën ta shihte me rezervë dallimin ndërmjet njohjes juridike dhe zbatimit praktik. Edhe një ligj që shpallte barazinë e gjuhëve do të kishte pak vlerë, sipas kësaj logjike, nëse administrata nuk kishte kuadro që njihnin shqipen, nëse dokumentacioni vazhdonte të hartohej vetëm në serbo-kroatisht ose nëse qytetari shqiptar vazhdonte të haste pengesa kur i drejtohej një institucioni në gjuhën e vet[13].

Prandaj, çështja gjuhësore lidhej përsëri me problemin e strukturës së kuadrove. Për të realizuar dygjuhësinë nuk mjaftonte një dispozitë ligjore, nevojiteshin nëpunës që zotëronin të dyja gjuhët, formularë dhe akte në shqip, shërbime përkthimi dhe një administratë e aftë të komunikonte me qytetarët shqiptarë pa i detyruar ata të përdornin një gjuhë tjetër. Në këtë pikë, problemet e përfaqësimit institucional dhe ato të përdorimit të gjuhës bashkoheshin në të njëjtën çështje të barazisë praktike.

Në planin më të gjerë historik, debati mbi këtë projektligj duhet parë në klimën e ndryshimeve që përjetonte Kosova në gjysmën e dytë të viteve 1960. Pas Plenumit të Brioneve të vitit 1966 u krijua më shumë hapësirë për diskutimin e pozitës së shqiptarëve, ndërsa kërkesat për zhvillimin e arsimit, kulturës, përdorimin publik të shqipes dhe forcimin e institucioneve krahinore u artikuluan më hapur. Kjo periudhë shënoi një proces gradual të zgjerimit të të drejtave dhe të autonomisë së Kosovës, proces që do të vazhdonte edhe në vitet pasuese.

Pikërisht në këtë klimë duhet kuptuar edhe diskutimi institucional mbi përdorimin e shqipes. Ai dëshmonte se çështja gjuhësore kishte kaluar nga kërkesa shoqërore dhe politike në agjendën konkrete të institucioneve krahinore[14]. Kjo ishte një lëvizje me rëndësi, sepse gjuha po trajtohej tashmë jo vetëm si element i identitetit kulturor, por si pjesë e funksionimit juridik dhe administrativ të Kosovës.

Megjithatë, Lidhja Kosovare e lexonte këtë zhvillim përmes një prizmi kritik. Për të, fakti që vetëm pas njëzet e pesë vjetësh po diskutohej një projektligj për barazinë e shqipes me serbo-kroatishten tregonte se procesi i realizimit të të drejtave kombëtare kishte qenë tepër i ngadalshëm[15]. Një e drejtë që duhej të kishte qenë e natyrshme në një sistem që deklaronte barazinë e popujve dhe kombësive po bëhej objekt i debatit ligjor vetëm pas një periudhe të gjatë.

Kjo mënyrë e paraqitjes së çështjes i shërbente edhe synimit më të gjerë të raportit të Lidhjes Kosovare në kongresin evropian. Organizata kërkonte t’i tregonte audiencës ndërkombëtare se problemi i shqiptarëve në Kosovë nuk kufizohej te represioni policor apo te përfaqësimi i pamjaftueshëm në administratë. Ai shfaqej edhe në një të drejtë elementare të jetës publike: mundësinë për ta përdorur gjuhën amtare në marrëdhënie të barabarta me institucionet e shtetit[16].

Nga pikëpamja e kritikës historiografike, megjithatë, formulimi i raportit duhet lexuar në kontekstin e vet. Shprehja “pas 25 vjet të çlirimit” është pjesë e retorikës kritike të Lidhjes Kosovare dhe synon të nënvizojë vonesën që ajo shihte në institucionalizimin e shqipes. Për një analizë të plotë historike duhet bërë dallimi ndërmjet statusit juridik që shqipja kishte në etapa të ndryshme të Jugosllavisë socialiste dhe shkallës së zbatimit të këtij statusi në praktikën administrative.

Megjithatë, për raportin e Lidhjes Kosovare, mesazhi ishte i qartë: barazia gjuhësore nuk mund të konsiderohej e përmbushur përderisa përdorimi i shqipes varej nga praktika e institucioneve të veçanta dhe jo nga një zbatim i qëndrueshëm e i garantuar juridikisht. Projektligji që po diskutohej në Dhomën Krahinore shihej prandaj njëkohësisht si dëshmi e një hapjeje të re dhe si dëshmi e vonesës së gjatë që e kishte paraprirë atë.

Në këtë mënyrë, debati mbi gjuhën fitonte një kuptim shumë më të gjerë sesa vetë çështja e komunikimit administrativ. Ai bëhej pjesë e debatit mbi vendin politik dhe institucional të shqiptarëve në Kosovë, mbi raportin ndërmjet të drejtave të shpallura dhe atyre të realizuara, si dhe mbi transformimet që po ndodhnin në federatën jugosllave në fund të viteve 1960. Për Lidhjen Kosovare, fakti që vetëm një çerek shekulli pas luftës po diskutohej barazia e plotë e shqipes me serbo-kroatishten mbetej një argument domethënës për të dëshmuar se rruga drejt barazisë së vërtetë kishte qenë e gjatë, e vonuar dhe ende e papërfunduar.

Vijon

[1] Lidhja Kosovare në Kongresin e 20-të të Bashkimit Federalist të Komuniteteve Ethnike Evropiane, me 6–9 maj 1970, gazeta “Besa”, Stamboll, 10 qershor 1970.
[2] Po aty.
[3] Po aty.
[4] Po aty.
[5] Po aty.
[6] Po aty.
[7] Po aty.
[8] Po aty.
[9] Po aty.
[10] Po aty.
[11] Po aty.
[12] Po aty.
[13] Po aty.
[14] Po aty.
[15] Po aty.
[16] Po aty.