GAZETA “BESA” E STAMBOLLIT – TRIBUNË E MENDIMIT KOMBËTAR DHE E ÇËSHTJES SHQIPTARE NË MËRGIM (18)

Prof. Dr. Sabile Keçmezi-Basha

Plenumi i Brioneve dhe denoncimi i politikës represive në Kosovë

Një kthesë me rëndësi në mënyrën se si filloi të diskutohej publikisht pozita e shqiptarëve në Jugosllavi lidhej me Plenumin e Brioneve të korrikut 1966 dhe me rrëzimin politik të Aleksandar Rankoviçit, njërit prej njerëzve më të fuqishëm të udhëheqjes jugosllave të pasluftës. Në interpretimin që Lidhja Kosovare u bënte këtyre zhvillimeve, Plenumi nuk përfaqësonte vetëm një përplasje brenda strukturave më të larta të pushtetit jugosllav, por edhe një moment kur filluan të dilnin më hapur në sipërfaqe problemet që për një kohë të gjatë kishin rënduar mbi jetën politike dhe shoqërore të Kosovës.

Rankovići kishte qenë për vite me radhë një figurë qendrore e aparatit politik dhe të sigurisë së Jugosllavisë socialiste. Pozita e tij lidhej ngushtë me strukturat e fuqishme të sigurimit shtetëror, të cilat kishin një rol të gjerë në kontrollin politik dhe shoqëror të vendit. Për këtë arsye, largimi i tij nga pushteti në vitin 1966 u perceptua si një moment i rëndësishëm jo vetëm në luftën e brendshme politike jugosllave, por edhe në raport me mënyrën se si do të vlerësohej veprimtaria e aparatit të sigurimit në periudhën e mëparshme.

Në Kosovë, pas Plenumit të Brioneve u krijua një hapësirë më e madhe për të diskutuar keqpërdorimet e organeve të sigurimit, presionet politike dhe format e ndryshme të represionit që kishin karakterizuar periudha të caktuara të pasluftës. Për Lidhjen Kosovare, këto zhvillime kishin një domethënie të posaçme, sepse organizata pretendonte se kishte ngritur më herët pikërisht çështje të tilla lidhur me trajtimin e shqiptarëve në Jugosllavi.

Në interpretimin e saj, rrëzimi i Rankoviçit dhe diskutimet që pasuan shërbenin si një lloj konfirmimi i vonuar i paralajmërimeve që mërgata shqiptare kishte bërë prej kohësh. Ajo që më parë ishte denoncuar nga jashtë si shtypje politike dhe policore, tashmë, sipas Lidhjes, po fillonte të diskutohej edhe brenda vetë sistemit jugosllav[1]. Kështu, Plenumi i Brioneve merrte në diskursin e saj një rëndësi që shkonte përtej ndryshimit të një figure të lartë politike.

Sipas kësaj narrative, gjatë viteve të mëparshme shqiptarët e Kosovës kishin përjetuar jo vetëm pabarazi politike e shoqërore, por edhe një kontroll të ashpër nga strukturat e sigurimit. Lidhja Kosovare përdorte një gjuhë të fortë për ta përshkruar këtë periudhë, duke folur për “krime të tmerrshme” dhe “shtypje të egra” të ushtruara nga policia e fshehtë jugosllave[2]. Këto formulime duhet të lexohen si pjesë e gjuhës politike dhe denoncuese të organizatës, e cila synonte ta paraqiste pozitën e shqiptarëve përpara opinionit ndërkombëtar në termat më të qartë dhe më alarmues.

Megjithatë, pas vitit 1966, kritikat ndaj veprimtarisë së aparatit të sigurimit nuk mbetën vetëm pjesë e diskursit të organizatave të mërgatës. Brenda Jugosllavisë u zhvilluan diskutime mbi tejkalimin e kompetencave, metodat e punës dhe abuzimet e strukturave të sigurimit. Në Kosovë, hapja politike që pasoi krijoi mundësi që të artikuloheshin më qartë edhe pakënaqësitë e grumbulluara gjatë periudhës së mëparshme.

Pikërisht këtë ndryshim Lidhja Kosovare përpiqej ta përdorte si argument për besueshmërinë e denoncimeve të veta. Nëse përpara vitit 1966 kritikat e mërgatës mund të paraqiteshin nga autoritetet jugosllave si propagandë politike e kundërshtarëve të regjimit, zhvillimet pas Brioneve u interpretuan nga Lidhja si dëshmi se të paktën një pjesë e problemeve që ajo kishte ngritur nuk mund të mohoheshin më lehtë[3].

Një rëndësi të posaçme në këtë drejtim merrte viti 1967. Sipas materialit të Lidhjes Kosovare, organizata kishte paraqitur në atë kohë një përshkrim të gjendjes politike e shoqërore dhe të presioneve që, sipas saj, ishin ushtruar ndaj shqiptarëve. Duke iu rikthyer këtij dokumentimi disa vite më vonë, Lidhja kërkonte të krijonte një lidhje ndërmjet denoncimeve të saj dhe informacioneve që kishin dalë në pah pas rrëzimit të Rankoviçit[4].

Kështu ndërtohej një argument me dy nivele. Në nivelin e parë qëndronin ngjarjet brenda Jugosllavisë: Plenumi i Brioneve, largimi i Rankoviçit dhe kritikat ndaj aparatit të sigurimit. Në nivelin e dytë qëndronte veprimtaria e Lidhjes Kosovare, e cila pretendonte se kishte dokumentuar dhe denoncuar më herët gjendjen e shqiptarëve. Duke i vendosur këto dy zhvillime pranë njëri-tjetrit, organizata kërkonte t’i paraqiste raportet e saj të mëparshme si të mbështetura nga zhvillimet që pasuan.

Në planin më të gjerë historik, Plenumi i Brioneve i vitit 1966 shënoi një moment të rëndësishëm në zhvillimin e brendshëm të federatës jugosllave. Dobësimi i strukturave të centralizuara të lidhura me Rankoviçin u shoqërua gradualisht me forcimin e proceseve decentralizuese dhe me një rol më të madh të republikave dhe krahinave autonome. Për Kosovën, vitet që pasuan sollën ndryshime të rëndësishme në jetën institucionale, politike, kulturore dhe arsimore.

Për shqiptarët e Kosovës, hapësira e krijuar pas vitit 1966 mundësoi një artikulim më të dukshëm të kërkesave për barazi më të madhe, përdorim të gjuhës shqipe, zhvillim të institucioneve arsimore e kulturore dhe përmirësim të pozitës kushtetuese të Kosovës. Këto procese nuk zhvilloheshin pa tensione dhe kundërthënie, por tregonin se periudha pas Brioneve kishte hapur një fazë të re në raportet politike brenda federatës.

Në këtë kontekst duhet kuptuar edhe mënyra se si Lidhja Kosovare e përfshinte vitin 1966 në raportin e saj. Për të, Brionet përfaqësonin një pikë ndarëse ndërmjet dy periudhave: një periudhe të karakterizuar, sipas interpretimit të saj, nga kontrolli i fortë policor dhe presioni mbi shqiptarët, dhe një periudhe të mëvonshme kur disa prej këtyre praktikave filluan të kritikoheshin publikisht dhe kërkesat shqiptare fituan hapësirë më të madhe për t’u artikuluar.

Por raporti nuk e paraqiste ndryshimin e vitit 1966 si zgjidhje përfundimtare të çështjes së Kosovës. Përkundrazi, për Lidhjen Kosovare, largimi i Rankoviçit kishte rëndësi sepse kishte zbuluar dobësitë dhe padrejtësitë e sistemit të mëparshëm, jo sepse kishte eliminuar automatikisht problemet politike dhe kombëtare të shqiptarëve. Kjo i mundësonte organizatës të argumentonte se reformat e ndërmarra pas Brioneve ishin një pranim i pjesshëm i problemeve, ndërsa çështja themelore e pozitës së Kosovës mbetej, sipas saj, ende e pazgjidhur.

Në vazhdimësinë e raportit të prezantuar në Kongresin e vitit 1970, ky argument kishte edhe një funksion të rëndësishëm ndërkombëtar. Delegatëve evropianë u paraqitej një histori ku vetë zhvillimet e brendshme jugosllave përdoreshin si dëshmi. Lidhja nuk mbështetej vetëm në akuzat e saj, por kërkonte të tregonte se pas vitit 1966 edhe autoritetet jugosllave kishin qenë të detyruara të përballeshin me problemet e aparatit të sigurimit.

Nga këndvështrimi i kritikës historike, megjithatë, duhet bërë dallimi ndërmjet arsyeve konkrete të rrëzimit të Rankoviçit, kritikave zyrtare të artikuluara në Brione dhe interpretimit që Lidhja Kosovare u dha më vonë këtyre ngjarjeve. Plenumi i Brioneve ishte rezultat i një përplasjeje komplekse politike brenda udhëheqjes jugosllave dhe nuk mund të reduktohet vetëm në çështjen e Kosovës. Po kështu, termat e rëndë me të cilët Lidhja përshkruante represionin pasqyrojnë pozicionin e saj politik dhe kërkojnë ballafaqim me burime të tjera për të përcaktuar përmasat dhe format konkrete të abuzimeve.

Megjithatë, në historinë e diskursit politik të mërgatës shqiptare, Brionet e vitit 1966 kishin një vlerë të fuqishme simbolike dhe argumentuese. Ato i jepnin Lidhjes Kosovare mundësinë të pohonte se çështjet që ajo kishte ngritur për pozitën e shqiptarëve nuk ishin vetëm akuza të prodhuara nga kundërshtarët politikë të Jugosllavisë. Sipas saj, rrëzimi i Rankoviçit dhe diskutimet mbi veprimtarinë e organeve të sigurimit kishin nxjerrë në dritë një realitet për të cilin organizata kishte paralajmëruar më parë.

Prandaj, në strukturën e përgjithshme të raportit, Plenumi i Brioneve i korrikut 1966 dhe raportimet e Lidhjes Kosovare të vitit 1967 lidhen në një vijë të vetme argumentuese. Përmes kësaj lidhjeje, Lidhja përpiqej të dëshmonte se denoncimet e saj për dallimet politike e shoqërore, represionin dhe veprimtarinë e aparatit të sigurimit ndaj shqiptarëve kishin një bazë reale dhe se zhvillimet e brendshme jugosllave pas rrëzimit të Rankoviçit kishin bërë të mundur që disa prej këtyre problemeve të dilnin më hapur në dritë.

Në këtë mënyrë, viti 1966 shfaqej në narrativën e Lidhjes Kosovare jo thjesht si data e rënies politike të një funksionari të fuqishëm jugosllav, por si moment kur filloi të çahej heshtja rreth një periudhe të rëndë të historisë së pasluftës në Kosovë. Për organizatën, kjo përbënte një pikë të rëndësishme mbështetëse në përpjekjen e saj për t’i bindur qarqet ndërkombëtare se problemet e shqiptarëve në Jugosllavi kishin nevojë të shqyrtoheshin jo vetëm si pretendime të mërgatës, por si një çështje me rrënjë të thella politike, shoqërore dhe historike.

Pas Plenumit të Brioneve të korrikut 1966 dhe largimit të Aleksandar Rankoviçit nga strukturat më të larta të pushtetit jugosllav, në mesin e shqiptarëve dhe të qarqeve të mërgatës u krijuan pritje se ky zhvillim mund të shënonte fillimin e një politike të re ndaj Kosovës. Zbulimi dhe diskutimi i keqpërdorimeve të aparatit të sigurimit ushqeu shpresën se autoritetet federative jugosllave do të ndërmerrnin hapa më të vendosur për t’i dhënë fund praktikave diskriminuese dhe formave të presionit[5] që, sipas Lidhjes Kosovare, kishin rënduar për një kohë të gjatë mbi popullsinë shqiptare.

Në këtë klimë të re politike, ekzistonte pritja se ndryshimet nuk do të kufizoheshin vetëm në largimin e një figure të fuqishme si Rankoviçi, por do të shoqëroheshin me reforma më të thella politike dhe institucionale. Shpresa ishte që kritika ndaj aparatit të sigurimit të pasohej nga eliminimi i pabarazive dhe nga krijimi i kushteve që shqiptarët të gëzonin të njëjtat të drejta politike, shoqërore, arsimore dhe kulturore sikurse komunitetet e tjera të federatës jugosllave.

Për Lidhjen Kosovare, pikërisht barazia përbënte një nga çështjet themelore. Në argumentimin e saj, problemi nuk shtrohej vetëm në kuptimin e ndalimit të represionit policor, por në një plan shumë më të gjerë: shqiptarët duhej të trajtoheshin si një bashkësi me të drejta të plota dhe jo si një popullsi ndaj së cilës mund të zbatohej një politikë e veçantë kontrolli dhe nënshtrimi[6]. Në këtë mënyrë, kërkesa për barazi lidhej drejtpërdrejt me premtimet e bëra gjatë Luftës së Dytë Botërore për marrëdhënie të reja ndërmjet popujve të Jugosllavisë.

Në fakt, kjo pjesë e raportit lidhej organikisht me argumentin e mëparshëm të Lidhjes Kosovare. Nëse gjatë luftës ishte premtuar se popujt e Jugosllavisë do të vendoseshin mbi baza barazie, ndërsa pas Brioneve ishin pranuar publikisht probleme serioze në funksionimin e aparatit të sigurimit, atëherë, sipas logjikës së raportit, pas vitit 1966 duhej të hapej rruga për realizimin konkret të kësaj barazie. Largimi i Rankoviçit duhej të ishte fillimi i ndryshimit dhe jo qëllimi përfundimtar i tij.

Mirëpo, në raportin e paraqitur nga Lidhja Kosovare shprehej një zhgënjim i thellë lidhur me rezultatet e këtyre ndryshimeve. Duke e vlerësuar gjendjen disa vite pas Plenumit të Brioneve, organizata pohonte se pritjet e krijuara nuk ishin realizuar në masën që ishte shpresuar[7]. Sipas saj, edhe pas rreth tri vjetësh, në jetën e përditshme dhe në raportet ndërmjet shqiptarëve dhe strukturave të pushtetit vazhdonin të ekzistonin probleme që tregonin se barazia e pritur ende nuk ishte arritur.

Ky ishte një element i rëndësishëm në argumentimin që Lidhja Kosovare po i paraqiste Kongresit të Bashkimit Federalist të Komuniteteve Etnike Evropiane. Organizata nuk dëshironte të ndalej vetëm në përshkrimin e represionit të periudhës së Rankoviçit. Ajo synonte të tregonte se edhe pas largimit të tij ekzistonte, sipas vlerësimit të saj, një hendek ndërmjet ndryshimeve të shpallura në nivel politik dhe realitetit që përjetonte popullsia shqiptare në Kosovë.

Në raport ngrihej veçanërisht çështja e raporteve ndërmjet shqiptarëve dhe popullsisë serbe e malazeze në Kosovë. Sipas mënyrës se si Lidhja Kosovare e paraqiste gjendjen, një pjesë e serbëve dhe malazezëve që kishin ardhur nga Serbia dhe Mali i Zi vazhdonin të mbanin pozita të favorshme në strukturat administrative dhe institucionale[8]. Raporti e interpretonte këtë prani jo thjesht si fenomen demografik, por si vazhdimësi të një politike më të hershme që organizata e lidhte me kolonizimin dhe me ndryshimin e raporteve politike e shoqërore në Kosovë.

Gjuha e përdorur në këtë pjesë të raportit ishte mjaft e ashpër. Sipas Lidhjes Kosovare, këta elementë “bënin ligjin” në Kosovë[9], një formulim që nuk duhet kuptuar domosdoshmërisht në kuptimin juridik të hartimit të ligjeve, por si shprehje politike për perceptimin e një ndikimi të madh mbi administratën, organet e pushtetit dhe jetën institucionale. Përmes kësaj shprehjeje, raporti kërkonte të krijonte idenë se ndryshimi politik i vitit 1966 nuk kishte sjellë ende një transformim të mjaftueshëm të strukturave lokale të pushtetit.

Për autorët e raportit, problemi ishte edhe më i thellë, sepse lidhej me mënyrën se si shqiptarët perceptoheshin dhe trajtoheshin. Lidhja Kosovare shprehte bindjen se ndaj tyre vazhdonte të mbijetonte një mentalitet i trashëguar nga politikat e mëparshme[10], sipas të cilit Kosova shihej si hapësirë mbi të cilën mund të ushtrohej kontroll politik dhe demografik, ndërsa shqiptarët trajtoheshin si një popullsi që duhej t’i nënshtrohej këtij procesi.

Në këtë kontekst shfaqej edhe nocioni i kolonizimit, të cilin Lidhja Kosovare e përdorte si një nga kategoritë qendrore të interpretimit të historisë së Kosovës. Për organizatën, kolonizimi nuk ishte vetëm një çështje e së kaluarës ndërmjet dy luftërave botërore, por pjesë e një procesi më të gjatë politik, pasojat e të cilit, sipas saj, vazhdonin të ndiheshin edhe në Jugosllavinë socialiste. Kjo i mundësonte Lidhjes të krijonte një vijë vazhdimësie ndërmjet periudhave të ndryshme historike.

Në fakt, kjo vazhdimësi ishte një nga shtyllat kryesore të të gjithë raportit. Fillimisht ishin paraqitur ndryshimet territoriale të shekullit XIX dhe vendimet e Fuqive të Mëdha; më pas Luftërat Ballkanike dhe viti 1912; në vijim periudha ndërmjet dy luftërave, Lufta e Dytë Botërore dhe premtimet për barazi; pastaj represioni i pasluftës dhe, më në fund, Brionet e vitit 1966. Nëpërmjet kësaj kronologjie, Lidhja Kosovare synonte të argumentonte se problemet e shqiptarëve nuk ishin episode të izoluara, por pjesë e një historie të gjatë politike.

Në këtë mënyrë, edhe zhgënjimi pas Brioneve fitonte një kuptim më të thellë. Sipas raportit, shqiptarët kishin shpresuar disa herë se ndryshimet e mëdha politike do të sillnin një zgjidhje më të drejtë të pozitës së tyre. Kishte ekzistuar shpresa pas luftës antifashiste dhe premtimeve për barazi; një shpresë e re ishte krijuar pas rrëzimit të Rankoviçit. Por Lidhja Kosovare përpiqej të dëshmonte se premtimi dhe realiteti vazhdonin të mos përputheshin plotësisht[11].

Kjo mënyrë e ndërtimit të argumentit kishte një funksion të qartë përpara audiencës ndërkombëtare. Lidhja Kosovare kërkonte t’u tregonte delegatëve evropianë se nuk po reagonte vetëm ndaj një ngjarjeje të veçantë apo ndaj një konflikti të çastit. Ajo e paraqiste çështjen e Kosovës si një problem me vazhdimësi historike, ku ndryshimet formale politike nuk kishin qenë të mjaftueshme për të eliminuar, sipas saj, pabarazitë e krijuara gjatë periudhave të mëparshme.

Në këtë aspekt, shqetësimi i shprehur disa vite pas Brioneve shërbente si një lloj bilanci politik. Pyetja që raporti ngrinte në mënyrë të tërthortë ishte e qartë: nëse më 1966 ishin pranuar gabimet dhe abuzimet e së kaluarës, çfarë kishte ndryshuar konkretisht për shqiptarët? Për Lidhjen Kosovare, përgjigjja mbetej e pakënaqshme. Ajo konsideronte se distanca ndërmjet barazisë së deklaruar dhe barazisë së realizuar vazhdonte të ishte e madhe.

Prandaj, kjo pjesë e raportit përfaqësonte kalimin nga shpresa e krijuar pas rrëzimit të Rankoviçit te zhgënjimi për ritmin dhe përmasën e ndryshimeve. Lidhja Kosovare kërkonte të dëshmonte se largimi i një individi, sado i fuqishëm të kishte qenë ai, nuk mjaftonte nëse nuk ndryshonin strukturat dhe praktikat që, sipas saj, kishin prodhuar pabarazinë. Çështja nuk shtrohej më vetëm si përgjegjësi e Rankoviçit, por si nevojë për një rishikim më të thellë të pozitës së shqiptarëve brenda federatës jugosllave.

Në këtë mënyrë, raporti e kthente Plenumin e Brioneve nga një ngjarje e politikës së brendshme jugosllave në një pikë reference për matjen e progresit të të drejtave shqiptare. Shpresat e krijuara në vitin 1966 krahasoheshin me gjendjen disa vite më vonë dhe, sipas Lidhjes Kosovare, rezultati mbetej larg pritjeve. Përmes këtij krahasimi, organizata kërkonte t’i bindte pjesëmarrësit e Kongresit se çështja e Kosovës nuk kishte marrë ende një zgjidhje të kënaqshme dhe se barazia e premtuar duhej të shndërrohej nga një parim deklarativ në një realitet politik, shoqëror dhe institucional.

Struktura kombëtare e kuadrove dhe përfaqësimi i shqiptarëve në Kosovë

Në vazhdim të raportit të saj, Lidhja Kosovare përpiqej t’i jepte argumentimit një bazë sa më konkrete, duke theksuar se të dhënat e paraqitura nuk ishin marrë vetëm nga burime të mërgatës, por nga gazeta dhe revista që botoheshin brenda vetë Jugosllavisë[12]. Ky sqarim kishte një rëndësi të veçantë për mënyrën se si raporti synonte të bindte audiencën ndërkombëtare. Duke iu referuar burimeve jugosllave, autorët përpiqeshin të tregonin se problemet që ngrinin nuk ishin vetëm pjesë e propagandës politike të jashtme, por mund të mbështeteshin edhe në të dhëna të publikuara brenda sistemit jugosllav.

Në këtë kuadër, një nga çështjet që Lidhja Kosovare e paraqiste si veçanërisht shqetësuese ishte struktura kombëtare e kuadrove në Kosovë. Në raport, gjendja përshkruhej me tone alarmante, duke pretenduar se shqiptarët, megjithëse përbënin pjesën më të madhe të popullsisë së krahinës, nuk kishin një përfaqësim proporcional në administratë, në ndërmarrje dhe në sektorët kryesorë ekonomikë[13]. Sipas këtij interpretimi, prania e shqiptarëve në struktura të caktuara ishte më shumë formale sesa reale.

Në këtë frymë përdorej edhe pohimi se shqiptarët nuk shërbenin “veçse si figura”. Kjo shprehje kishte një ngarkesë të qartë politike dhe synonte të sugjeronte se përfaqësimi i tyre në institucione ishte shpesh simbolik, pa ndikim të mjaftueshëm në vendimmarrje. Në interpretimin e Lidhjes Kosovare, prania e disa shqiptarëve në poste të caktuara nuk mjaftonte për të dëshmuar barazi reale, nëse pozitat kyçe vazhdonin të mbeteshin, sipas saj, në duart e kuadrove serbe dhe malazeze.

Raporti e zgjeronte këtë kritikë në disa fusha. Administrata lokale, ndërmarrjet ekonomike dhe industria përmendeshin si sektorë ku, sipas Lidhjes, shqiptarët nuk kishin arritur ende një përfaqësim që përputhej me peshën e tyre demografike. Kjo krijonte, sipas argumentit të raportit, një hendek ndërmjet strukturës së popullsisë dhe strukturës së pushtetit administrativ e ekonomik[14].

Në këtë mënyrë, çështja e kuadrove nuk paraqitej vetëm si problem i punësimit. Ajo lidhej drejtpërdrejt me pjesëmarrjen në pushtet, administrim dhe zhvillim ekonomik. Kush kontrollonte zyrat komunale, ndërmarrjet dhe industrinë kishte mundësi të ndikonte mbi shpërndarjen e vendeve të punës, investimet, politikat lokale dhe përparimin institucional. Për këtë arsye, Lidhja Kosovare e trajtonte përbërjen kombëtare të kuadrove si tregues të rëndësishëm të nivelit real të barazisë.

Si shembull konkret, raporti ndalej te Prishtina, të cilën e paraqiste si kryeqendrën e provincës dhe si një rast domethënës për të kuptuar raportet e forcave brenda administratës. Sipas të dhënave të cituara nga Lidhja Kosovare, nga të gjithë shefat e zyrave komunale në Prishtinë, vetëm tre ishin shqiptarë, ndërsa pjesa tjetër ishin serbë ose malazezë[15]. Ky shembull përdorej për të ilustruar argumentin më të gjerë se përfaqësimi shqiptar në pozitat drejtuese mbetej i kufizuar.

Për autorët e raportit, Prishtina kishte një peshë simbolike të veçantë. Si qendër administrative dhe politike e Kosovës, ajo duhej, sipas logjikës së tyre, të pasqyronte më qartë strukturën demografike dhe karakterin kombëtar të krahinës. Nëse edhe në kryeqendër shqiptarët kishin një përfaqësim kaq të kufizuar në drejtimin e zyrave komunale, atëherë kjo paraqitej si dëshmi e një problemi më të gjerë strukturor.

Kjo kritikë lidhej edhe me pritjet e krijuara pas Plenumit të Brioneve të vitit 1966. Lidhja Kosovare kishte shpresuar se rrëzimi i Rankoviçit dhe kritika ndaj aparatit të sigurimit do të hapnin rrugën jo vetëm për uljen e represionit, por edhe për një rishpërndarje më të drejtë të pozitave në administratë dhe ekonomi. Sipas raportit, megjithatë, pas disa vitesh ndryshimet në këtë drejtim mbeteshin të pamjaftueshme.

Në këtë kuptim, çështja e përfaqësimit të kuadrove shndërrohej në një provë konkrete të barazisë së premtuar. Nuk mjaftonte që në nivelin federal të flitej për të drejta të barabarta të popujve dhe kombësive, sipas Lidhjes, kjo barazi duhej të shihej edhe në strukturën e administratës, në drejtimin e ndërmarrjeve, në industrinë lokale dhe në vendimmarrjen e përditshme.

Përmes këtij argumenti, raporti kërkonte të zhvendoste debatin nga deklaratat politike te realiteti institucional. Pyetja që ngrihej ishte nëse shqiptarët kishin mundësi reale të merrnin pjesë në drejtimin e jetës publike dhe ekonomike të krahinës. Nëse jo, atëherë, sipas Lidhjes Kosovare, barazia mbetej më shumë formale sesa substanciale.

Pastaj, kjo problematikë lidhej edhe me nivelin e zhvillimit arsimor të shqiptarëve në Kosovë në dekadat e para të pasluftës. Mungesa e kuadrove të shkolluara në disa fusha ishte një faktor real që ndikonte në përfaqësimin administrativ dhe profesional. Megjithatë, Lidhja Kosovare e interpretonte këtë situatë në mënyrë më kritike, duke e parë jo vetëm si pasojë të vonesave arsimore, por edhe si rezultat të politikave që kishin kufizuar më herët mundësitë e shqiptarëve për shkollim, ngritje profesionale dhe përfshirje në strukturat drejtuese.

Pikërisht për këtë arsye, raporti nuk e shihte mungesën e kuadrove shqiptare si një fenomen neutral. Për autorët e tij, ajo ishte pjesë e një procesi historik ku pabarazitë e mëparshme kishin prodhuar pasoja afatgjata. Nëse një komunitet kishte pasur më pak mundësi arsimimi dhe më pak qasje në administratë për dekada, atëherë edhe përfaqësimi i dobët në vitet 1960 nuk mund të shihej i shkëputur nga kjo trashëgimi.

Megjithatë, pikërisht fakti që Lidhja Kosovare deklaronte se i mbështeste të dhënat e saj në shtypin jugosllav ishte pjesë e strategjisë së saj argumentuese. Ajo synonte të tregonte se nuk po shpikte një realitet të veçantë për konsum ndërkombëtar, por po përdorte informacion që, sipas saj, ishte i disponueshëm edhe brenda vetë Jugosllavisë.

Në këtë mënyrë, shembulli i Prishtinës shërbente si një rast konkret për të materializuar një akuzë shumë më të gjerë. Në vend që të flitej vetëm në mënyrë abstrakte për pabarazi, raporti paraqiste numrin e drejtuesve shqiptarë dhe jo-shqiptarë në zyrat komunale. Kjo e bënte argumentin më të prekshëm për një audiencë të huaj dhe e zhvendoste debatin nga parimet te struktura konkrete e pushtetit lokal.

Në tërësi, kjo pjesë e raportit të Lidhjes Kosovare synonte të dëshmonte se barazia kombëtare nuk mund të matej vetëm me deklarata kushtetuese apo politike, por duhej të reflektohej në mënyrën se si shpërndaheshin funksionet, përgjegjësitë dhe mundësitë brenda institucioneve. Përfaqësimi në administratë, ekonomi dhe industri shndërrohej kështu në një tregues të drejtpërdrejtë të pozitës reale të shqiptarëve në Kosovë.

Prandaj, duke marrë si shembull Prishtinën dhe strukturën e kuadrove të saj, Lidhja Kosovare kërkonte t’i bindte pjesëmarrësit e kongresit se pabarazia që ajo denonconte nuk ishte vetëm kujtim i periudhës së Rankoviçit, por një problem që, sipas saj, vazhdonte të kishte pasoja konkrete edhe pas reformave të filluara në fundin e viteve 1960.

Vijon

[1] Lidhja Kosovare në Kongresin e 20-të të Bashkimit Federalist të Komuniteteve Ethnike Evropiane, me 6–9 maj 1970, gazeta “Besa”, Stamboll, 10 qershor 1970.
[2] Po aty.
[3] Po aty.
[4] Po aty.
[5] Po aty.
[6] Po aty.
[7] Po aty.
[8] Po aty.
[9] Po aty.
[10] Po aty.
[11] Po aty.
[12] Po aty.
[13] Po aty.
[14] Po aty.
[15] Po aty.