PRISHTINA PËRBALLË NJË LUFTE TË PADUKSHME: A PO SHFAQET KOLONA E PESTË?

Isuf B. Bajrami

“Ligji i të kundërtave” dhe kufiri i padukshëm ndërmjet protestës, instrumentalizimit dhe luftës hibride

Protestat në Prishtinë kanë lindur nga një çështje që për Kosovën nuk është thjesht politike, por historike, juridike dhe emocionale. Aktgjykimet ndaj ish-krerëve të UÇK-së në Hagë dhe kërkesat për ndryshimin e kuadrit ligjor që lidhet me Dhomat e Specializuara kanë nxitur protesta të njëpasnjëshme, të cilat fillimisht u zhvilluan kryesisht në mënyrë paqësore.[1] Për një pjesë të konsiderueshme të shoqërisë kosovare, proceset në Hagë prekin drejtpërdrejt mënyrën se si perceptohet lufta e UÇK-së dhe vetë themeli moral e historik i shtetësisë së Kosovës. Për këtë arsye, protesta si formë e shprehjes së pakënaqësisë politike dhe shoqërore është plotësisht e kuptueshme brenda një shoqërie demokratike.

Por zhvillimet e fundit e kanë ndryshuar natyrën e problemit. Përshkallëzimi i protestës para Kuvendit, përplasjet me Policinë e Kosovës, përdorimi i mjeteve piroteknike, dëmtimet dhe pengimi i deputetëve për të dalë nga ndërtesa kanë krijuar një situatë në të cilën çështja nuk mund të trajtohet më vetëm si debat politik rreth Hagës.[2] Edhe incidentet e mëhershme pranë objektit të EULEX-it e kanë shtuar dimensionin e sigurisë.[3] Në këtë pikë, protesta nuk është më vetëm një shprehje e zemërimit ndaj një vendimi gjyqësor apo ndaj institucioneve politike. Ajo bëhet pjesë e një panorame më të gjerë, në të cilën vihet në provë marrëdhënia ndërmjet qytetarit, turmës, policisë dhe institucioneve të shtetit.

Në një demokraci, protesta është e drejtë. Edhe protesta e ashpër, kritika ndaj institucioneve dhe kundërshtimi i një vendimi gjyqësor janë pjesë e jetës politike. Por e drejta për protestë nuk e përfshin të drejtën për dhunë ndaj institucioneve, deputetëve apo pjesëtarëve të policisë. Në momentin kur një protestë kalon nga shprehja e vullnetit politik në përdorimin e forcës për të imponuar një rezultat, ndryshon edhe natyra e problemit. Nuk kemi më vetëm një përplasje politike, por një sfidë ndaj rendit institucional.

Kjo është pikërisht pika ku shfaqet ajo që mund të quhet “ligji i të kundërtave”: një fenomen në të cilin ajo që thuhet publikisht, ajo që synohet realisht dhe ajo që prodhohet përmes veprimit mund të mos përputhen. Një kauzë mund të shpallet në emër të mbrojtjes së shtetit, ndërsa mënyra e ndjekjes së saj mund të dobësojë autoritetin e shtetit. Mund të flitet për mbrojtjen e institucioneve dhe, në të njëjtën kohë, të sulmohen institucionet. Mund të kërkohet drejtësi dhe, në emër të saj, të përdoret dhuna. Pikërisht në këtë mospërputhje ndërmjet qëllimit të deklaruar dhe rezultatit politik qëndron një prej rreziqeve më të mëdha të një situate të tillë.

Kjo nuk do të thotë se çdo protestues që përdor dhunë është pjesë e ndonjë plani të organizuar. Një turmë mund të radikalizohet për shkak të emocioneve, provokimeve ose dinamikës së momentit, ndërsa individë të caktuar mund të veprojnë krejtësisht në mënyrë të pavarur. As prania e personave të maskuar, në vetvete, nuk përbën dëshmi të infiltrimit apo të ndonjë lidhjeje të jashtme. Megjithatë, në një situatë ku protesta kalon në akte të dhunshme, identifikimi i personave përgjegjës, mënyra e koordinimit të tyre dhe çdo lidhje organizative, financiare apo logjistike bëhen çështje legjitime për hetim.

Këtu hyn në analizë koncepti i luftës hibride. NATO e përkufizon kërcënimin hibrid si kombinim të mjeteve ushtarake dhe joushtarake, të hapura dhe të fshehta, që mund të përfshijnë dezinformimin, sulmet kibernetike, presionin ekonomik, përdorimin e grupeve të parregullta dhe mjete të tjera për të krijuar pasiguri, përçarje dhe dobësim të institucioneve.[4] Thelbi i kësaj forme veprimi nuk është domosdoshmërisht sulmi frontal. Shpesh është shfrytëzimi i dobësive që ekzistojnë brenda një shoqërie dhe kthimi i tyre në burim destabilizimi.

Kosova ka disa prej këtyre dobësive të natyrshme. E kaluara e luftës, trashëgimia e UÇK-së, proceset në Hagë, raportet me faktorët ndërkombëtarë, polarizimi politik dhe mosbesimi ndaj institucioneve janë çështje që mbartin peshë të jashtëzakonshme emocionale. Ato nuk janë krijuar nga ndonjë aktor i jashtëm dhe nuk mund të shpjegohen përmes teorive konspirative. Por një konflikt real mund të instrumentalizohet edhe pa qenë i krijuar nga jashtë. Pikërisht kjo është një prej karakteristikave që e bën luftën hibride të vështirë për t’u dalluar nga konflikti i zakonshëm politik.

Një aktor që dëshiron ta destabilizojë një shtet nuk ka domosdoshmërisht nevojë të shpikë një problem. Mjafton të gjejë një ndarje ekzistuese, ta amplifikojë, ta shndërrojë kundërshtarin politik në armik dhe ta shtyjë konfliktin drejt një pike ku institucionet humbin autoritetin dhe shoqëria humb besimin tek njëra-tjetra. Nëse kjo ndodh, destabilizimi mund të prodhohet pa një sulm të drejtpërdrejtë nga jashtë. Shoqëria mund të vihet në konflikt me vetveten.

Në këtë kuptim duhet parë edhe koncepti i “kolonës së pestë”. Ky term nuk duhet të përdoret si etiketë për kundërshtarët politikë, protestuesit apo kritikët e institucioneve. Ai ka një kuptim specifik në analizën e sigurisë: mundësinë që aktorë brenda një shoqërie të veprojnë, drejtpërdrejt ose tërthorazi, në funksion të interesave të një pale tjetër. Për zhvillimet në Prishtinë nuk ka, mbi bazën e të dhënave të disponueshme publikisht, bazë për të deklaruar se ekziston një strukturë e tillë. Por kjo nuk e përjashton nevojën që institucionet ta shqyrtojnë si hipotezë nëse rrethanat konkrete prodhojnë indikacione të mjaftueshme.

Dallimi është thelbësor: një analizë serioze nuk shpall se “kolona e pestë” ekziston; ajo pyet nëse ka elemente që mund të tregojnë instrumentalizim të një konflikti real. Nëse ka koordinim, financim, nxitje, rrjete komunikimi apo lidhje me aktorë të jashtëm, këto duhet të identifikohen përmes provave. Nëse nuk ka asgjë të tillë, atëherë edhe kjo duhet të jetë përfundim i një hetimi, jo thjesht supozim.

Në këtë pikë merr rëndësi edhe pyetja klasike e analizës strategjike: kush përfiton nga destabilizimi? Dobësimi i besimit te Policia e Kosovës, përplasja e qytetarëve me institucionet, dëmtimi i autoritetit të Kuvendit dhe tensionimi i marrëdhënieve me praninë ndërkombëtare mund të prodhojnë pasoja shumë më të mëdha se vetë protesta. Një shtet që paraqitet si i paaftë për të menaxhuar konfliktet e veta bëhet më i cenueshëm politikisht dhe më i ekspozuar ndaj ndikimit të jashtëm. Kjo nuk dëshmon se dikush po e realizon një strategji të tillë në Prishtinë, por tregon pse një skenar i tillë duhet të merret seriozisht në analizën e sigurisë.

Pikërisht këtu qëndron edhe dallimi ndërmjet një konflikti të zakonshëm politik dhe një operacioni hibrid. Konflikti politik kërkon ndikim mbi vendimmarrjen; lufta hibride kërkon edhe dobësimin e vetë mjedisit në të cilin vendimmarrja zhvillohet. Synimi mund të jetë humbja e besimit, polarizimi, delegjitimimi i institucioneve dhe krijimi i bindjes se sistemi demokratik nuk është më në gjendje të prodhojë zgjidhje. NATO e përshkruan pikërisht këtë dimension si përpjekje për të krijuar përçarje, për të mbjellë dyshim dhe për të dobësuar shoqëritë dhe institucionet.[5]

Nëse një situatë e tillë do të ekzistonte në Kosovë, ajo nuk do të mund të identifikohej vetëm duke parë personat që marrin pjesë në protestë. Analiza do të duhej të shtrihej te burimet e financimit, rrjetet e komunikimit, narrativat që qarkullojnë në mënyrë të koordinuar, burimet e informacionit, marrëdhëniet ndërmjet grupeve dhe çdo indikacion për mbështetje nga jashtë. Në të njëjtën kohë, çdo pretendim do të duhej të ndahej qartë nga fakti. Pikërisht kjo e bën profesional analizën e sigurisë: jo aftësia për të krijuar një teori bindëse, por aftësia për të dalluar një teori nga një provë.

Në këtë proces duhet shmangur edhe gabimi i kundërt. Termi “luftë hibride” nuk mund të shndërrohet në shpjegim universal për çdo krizë politike. Edhe literatura e sigurisë e pranon se koncepti është i gjerë dhe shpesh përdoret në mënyra të ndryshme.[6] Një protestë e dhunshme mund të jetë thjesht një protestë e dhunshme. Një grup i maskuar mund të jetë thjesht një grup individësh që synon të fshehë identitetin. Një përplasje me policinë mund të lindë nga radikalizimi spontan. Për këtë arsye, profesionalizmi kërkon që çdo hipotezë për ndërhyrje të jashtme të mbështetet në të dhëna konkrete.

Në anën tjetër, edhe shteti duhet të ruajë standardin e vet. Përgjigjja ndaj dhunës duhet të jetë ligjore dhe proporcionale, ndërsa çdo pretendim për tejkalim të kompetencave duhet të hetohet. Demokracia nuk mbrohet duke e konsideruar çdo protestues armik dhe as duke e barazuar çdo kritikë me destabilizim. Por demokracia nuk mbrohet as duke lejuar që turma të zëvendësojë institucionet dhe dhuna të bëhet instrument i vendimmarrjes politike.

Kjo është veçanërisht e rëndësishme për Kosovën, ku kujtesa e luftës mbetet një prej shtyllave më të fuqishme të identitetit politik dhe shoqëror. UÇK-ja është pjesë e historisë së Kosovës dhe proceset gjyqësore në Hagë kanë prodhuar një reagim të fortë emocional. Por mbrojtja e kujtesës së luftës dhe mbrojtja e institucioneve të Republikës nuk janë dy kauza që duhet të përplasen. Përkundrazi, një shtet funksional është mënyra më e qëndrueshme për ta ruajtur historinë, për ta zhvilluar debatin dhe për t’i mbrojtur qytetarët e tij.

Nëse një protestë që nis në emër të mbrojtjes së Kosovës përfundon duke dobësuar institucionet e Kosovës, krijohet një kontradiktë politike që nuk mund të injorohet. Nëse një grup deklaron se po mbron drejtësinë, por përdor forcën kundër institucioneve, atëherë forma e veprimit bie ndesh me qëllimin e deklaruar. Nëse dikush synon të mbrojë trashëgiminë e UÇK-së, por prodhon pamje që e paraqesin Kosovën si shtet të përçarë dhe të destabilizuar, rezultati mund t’i shërbejë një narrative krejt tjetër nga ajo që deklarohet.

Kjo është pikërisht “ligji i të kundërtave”: fjalët mund të tregojnë një drejtim, interesat mund të lëvizin në një drejtim tjetër dhe rezultatet mund të shfaqen diku tjetër. Në politikë dhe në siguri, pikërisht rezultati i veprimit është ai që duhet analizuar me po aq kujdes sa edhe qëllimi i deklaruar.

Prandaj, pyetja nëse “po shfaqet kolona e pestë” nuk duhet të shndërrohet në akuzë. Ajo duhet të mbetet një pyetje e legjitimuar nga analiza e rrethanave dhe t’i nënshtrohet një procesi të rreptë verifikimi. Nëse nuk ekziston ndonjë mekanizëm i tillë, faktet duhet ta rrëzojnë hipotezën. Nëse ekziston, institucionet kanë detyrimin ta identifikojnë dhe ta dokumentojnë. Në të dyja rastet, përgjigjja duhet të vijë nga hetimi dhe inteligjenca institucionale, jo nga rrjetet sociale, thashethemet apo propaganda.

Prishtina nuk ka nevojë për panik, por ka nevojë për vigjilencë. Nuk ka nevojë për teori konspirative, por për analiza të ftohta. Nuk ka nevojë për etiketime politike, por për prova. Një shoqëri demokratike duhet të jetë në gjendje të mbrojë të drejtën për protestë dhe, në të njëjtën kohë, të mbrojë institucionet nga dhuna. Një shtet i sigurt duhet të jetë në gjendje të dallojë konfliktin autentik të brendshëm nga përpjekja për ta instrumentalizuar atë.

Rreziku më i madh nuk qëndron domosdoshmërisht te një individ i dhunshëm apo te një protestë e vetme. Rreziku strategjik shfaqet kur dhuna, polarizimi, mosbesimi institucional dhe narrativat manipuluese fillojnë të ushqejnë njëra-tjetrën dhe prodhojnë një realitet ku qytetari e sheh shtetin si kundërshtar, ndërsa institucioni e sheh qytetarin si kërcënim. Në atë pikë, shoqëria fillon ta dobësojë veten pa pasur nevojë për një sulm të drejtpërdrejtë nga jashtë.

Prandaj, çështja e Prishtinës nuk duhet reduktuar në pyetjen se kush ishte në turmë dhe kush u përplas me policinë. Ajo duhet parë edhe në prizmin e asaj se çfarë rezultati politik prodhojnë këto përplasje dhe kush mund të përfitojë nga një Kosovë më e polarizuar, me institucione më të dobëta dhe me besim më të ulët shoqëror. Kjo nuk është dëshmi e një operacioni të fshehtë; është një kornizë analitike që e bën të nevojshëm hetimin e çdo indikacioni për instrumentalizim.

Në fund, një shtet serioz nuk duhet të shohë armiq kudo, por as nuk duhet të jetë naiv përballë mundësisë së ndikimit të jashtëm. Detyra e institucioneve është të ndjekin faktet, paratë, komunikimet, rrjetet dhe aktorët, duke ruajtur njëkohësisht standardin e provës dhe të drejtave themelore. Vetëm në këtë mënyrë mund të përcaktohet nëse Prishtina po përjeton një shpërthim të brendshëm të pakënaqësisë apo nëse dikush po përpiqet ta shndërrojë këtë pakënaqësi në instrument të një konflikti më të gjerë.

Nëse “kolona e pestë” ekziston, ajo nuk duhet të shpallet me fjalë, por të dëshmohet me prova. Nëse nuk ekziston, edhe kjo duhet të përcaktohet përmes një analize serioze. Ndërsa nëse ajo që po ndodh është thjesht një përplasje e brendshme e ushqyer nga emocionet, polarizimi dhe frustrimi politik, atëherë sfida mbetet po aq serioze: si të parandalohet që një kauzë historike dhe një dhimbje e vërtetë të shndërrohen në burim të një konflikti që dobëson vetë shtetin në emër të të cilit pretendohet se zhvillohet.

Kufiri ndërmjet protestës dhe destabilizimit mund të jetë i padukshëm, por pasojat e kalimit të tij janë të dukshme. Prandaj, në një kohë kur fjala mund të thotë një gjë, qëllimi mund të jetë një tjetër dhe veprimi të prodhojë një të tretë, detyra e institucioneve dhe e shoqërisë nuk është të besojnë verbërisht asnjërën prej tyre. Detyra është të kërkojnë faktin që i lidh ose i ndan ato.

Kjo është beteja e vërtetë e një shteti demokratik përballë luftës së padukshme: të mos lejojë që një kauzë e drejtë të instrumentalizohet, që një protestë të shndërrohet në destabilizim dhe që institucionet të dobësohen nga brenda pa u kuptuar se kush dhe për çfarë përfiton prej kësaj.

Fusnotat,
[1] Associated Press, raportime mbi protestat në Kosovë pas aktgjykimeve ndaj ish-krerëve të UÇK-së dhe zhvillimet politike rreth Dhomave të Specializuara.

[2] Associated Press, raportimi mbi përshkallëzimin e protestave në Prishtinë, përplasjet dhe të lënduarit pas dështimit të avancimit të ndryshimeve të kërkuara në kuadrin ligjor të Dhomave të Specializuara.

[3] Për incidentet pranë EULEX-it dhe zhvillimet e tjera të sigurisë duhet përdorur, në versionin për botim, njoftimi përkatës zyrtar i Policisë së Kosovës si burim primar, në mënyrë që çdo detaj faktik të jetë i verifikueshëm.

[4] NATO, “What is NATO doing to address hybrid threats?” Dokumenti përshkruan kërcënimet hibride si kombinim të mjeteve ushtarake dhe joushtarake, të hapura dhe të fshehta, duke përfshirë dezinformimin, sulmet kibernetike, presionin ekonomik dhe përdorimin e grupeve të parregullta.

[5] NATO, “Countering hybrid threats”, përditësuar më 29 janar 2026. NATO thekson se aktorët shtetërorë dhe joshtetërorë përdorin metoda hibride për të synuar institucionet politike, për të ndikuar opinionin publik dhe për të dobësuar sigurinë e shoqërive.

[6] NATO, “Hybrid Threats and Hybrid Warfare Reference Curriculum”. Dokumenti vëren se termat “kërcënime hibride” dhe “luftë hibride” përdoren në kuptime të ndryshme dhe se ekziston debat mbi përkufizimin dhe përdorimin e tyre analitik.

Prishtinë, 05.10.2026