Aty ku historia mbaron dhe kënga fillon

Nga Gjon Marku

• ese

Millosh Kopiliqi

Ka disa emra që nuk i gjen dot në rrugët e zakonshme të historisë: nuk kanë dokument që t’u përcaktojë lindjen, gur varri ku të lexosh datën e vdekjes, apo portret që të tregojë fytyrën. E megjithatë, çuditërisht, ata nuk vdesin. Jetojnë në këngë, jetojnë në gojë të njerëzve, jetojnë në atë kujtesë të lashtë që nuk ka nevojë për arkiva, sepse e ka arkivin brenda vetes. Një prej këtyre emrave është Millosh Kopiliqi.

Unë nuk e takova Milloshin për herë të parë në një libër historie, por në një këngë. Ishte zëri i këngëtarëve në Festivalin Folklorik të Gjirokastrës, ishte lahuta që dukej sikur vinte nga një kohë shumë më e largët se skena ku këndohej. Syk Papleka, Zef Beka dhe Xhevahire Malaj këndonin për Luftën e Kosovës të vitit 1389, me tekst të Hamit Aliajt dhe muzikë të Kolë Susajt, që i jepnin këngës një frymë epike të veçantë. Dhe mes vargjeve doli një emër që kishte kaluar mbi gjashtë shekuj: Millosh Kopiliqi. M’u duk sikur lahuta nuk po këndonte për një të vdekur, po e thërriste. Ndoshta pikërisht këtu fillon historia ime me Milloshin – jo në vitin 1389, por në Gjirokastër.

Për ta kuptuar Millosh Kopiliqin, duhet të shkojmë në Kosovën e përgjakur të vitit 1389, në një kohë kur Ballkani ishte tokë ku perandoritë përplaseshin, principatat lindnin e zhdukeshin, dhe njerëzit e zakonshëm shihnin mbi kokat e tyre flamuj që ndryshonin, ndërsa toka mbetej po ajo. Në Fushën e Kosovës po afrohej një nga betejat më të njohura të historisë ballkanike: nga njëra anë ushtria osmane e Sulltan Muratit I, nga ana tjetër forcat e princit Lazar. Dy botë po shkonin drejt njëra-tjetrës, dy ushtri, dy fate – dhe mbi të gjitha, një fushë që më vonë do të bëhej më shumë se vend beteje. Do të bëhej kujtesë. Do të bëhej mit. Do të bëhej këngë.

Përpara se Milloshi të shfaqet në Fushën e Kosovës, legjenda e çon lexuesin te Kopiliqi. Emri i tij lidhet me Kopiliqin e Drenicës, dhe pikërisht kjo lidhje është një nga dallimet më të rëndësishme të traditës shqiptare nga ajo serbe, ku heroi njihet si Miloš Obilić. Këtu historia fillon të ndahet në disa rrugë – njëra shkon drejt dokumentit, tjetra drejt legjendës, një tjetër drejt këngës – dhe në fund të gjitha takohen te një burrë: Milloshi i Kopiliqit të Drenicës.

Por kush ishte ai në të vërtetë? Kjo është pyetja që ndoshta nuk do të marrë kurrë përgjigje të plotë. Dihet se Sulltan Murati u vra gjatë Betejës së Kosovës, por burimet më të hershme nuk japin identifikim të sigurt të vrasësit; figura e Milloshit u formësua më vonë, në traditën historike, letrare dhe epike. Këtu duhet të ndalemi, sepse pikërisht këtu historia mbaron dhe legjenda fillon.

Legjenda e ka bërë Milloshin një burrë të ri, të fuqishëm, të guximshëm – një burrë që nuk e mat jetën me gjatësinë e saj, por me mënyrën se si do të kujtohet. Kur ushtria e Muratit afrohet, mbi Kosovë bie një ankth që epika e ka ruajtur në vargje: sulltani sheh një ëndërr të keqe, ku qielli nuk është më qiell, yjet humbin vendin e tyre, dielli dhe hëna marrin shenja kobzeza. Natyra paralajmëron atë që njeriu ende nuk e di – kjo është mënyra e legjendës për të thënë se një fat i madh po afrohet. Edhe para se Milloshi të shfaqet, kënga e di se ai do të vijë.

Sulltani pyet për të, dhe përgjigjja nuk është për një njeri të zakonshëm, por për një trim që nuk mund të blihet me frikë. Në këngën shqiptare, Milloshi del hapur si “Miloshi shqiptar” – një zgjedhje e rëndësishme e traditës. Është pikërisht këtu që duhet bërë dallimi mes identitetit të Milloshit në këngën shqiptare dhe asaj që mund të provohet historikisht. Kënga nuk është dokument, por është dëshmi e një kujtese, dhe kjo dëshmi ka vlerën e vet, sepse na tregon se si shqiptarët e kanë ruajtur këtë figurë në memorien e tyre kolektive.

Pastaj vjen momenti i madh: Milloshi përballet me Muratin. Sulltani kërkon bindje, Milloshi zgjedh kundërshtimin, dhe këtu del një nga vargjet më të fuqishme të gjithë këngës: “O, kjo Kosovë, dekën na e ban dasëm!”

Sa e çuditshme kjo fjali – Kosova dhe vdekja, dasma dhe fundi, jeta dhe përjetësia, gjithçka të mbledhura në një varg të vetëm. Në logjikën e zakonshme, vdekja është humbje. Në logjikën e epikës, vdekja mund të bëhet fitore, sepse ai që vdes për një ideal nuk mbetet vetëm i vdekur – mbetet i treguar. Dhe për sa kohë tregohet, ai jeton.

Milloshi niset drejt Muratit, dhe këtu legjenda merr hov. Sipas traditës së njohur, ai arrin pranë sulltanit dhe e godet për vdekje; pastaj vjen pjesa tjetër e rrëfimit – arratisja, ndjekja, lufta, vdekja. Por këtu qëndron një nga bukuritë më të mëdha të mitit: Milloshi nuk ka nevojë të jetojë pas betejës. Ai ka bërë atë që legjenda i kërkonte të bënte – ka hyrë në zemër të rrezikut, ka goditur aty ku askush tjetër nuk mundi, dhe ka mbetur në fushë. I vdekur, por jo i mposhtur.

Dhe ndoshta këtu duhet të pyesim: çfarë është një hero? A është ai që fiton, ai që mbijeton, apo ai që pranon të vdesë për diçka që beson më të madhe se vetja? Nëse përdorim logjikën e historisë, mund të debatojmë pafund për Milloshin. Nëse përdorim logjikën e legjendës, përgjigjja është e thjeshtë: heroi është ai që nuk e lejon frikën t’i caktojë kufijtë. Prandaj Millosh Kopiliqi nuk mbetet vetëm personazh i një beteje – ai bëhet figurë e qëndresës.

Por pse shqiptarët e quajnë Kopiliq? Pse nuk mbeti thjesht Miloš Obilić? Kjo është një nga nyjet më interesante të gjithë legjendës. Tradita shqiptare e ka lidhur heroin me Kopiliqin e Drenicës; studiuesja Anna Di Lellio e ka trajtuar këtë figurë në mënyrë të posaçme në studimin e saj për epikën shqiptare të Betejës së Kosovës, duke e vënë përballë figurës së Miloš Obilićit në traditën serbe. Kjo nuk është thjesht çështje emrash – është çështje kujtese. Secila traditë ka mënyrën e vet për ta treguar të shkuarën, dhe në këtë pikë Millosh Kopiliqi bëhet një figurë që jeton njëkohësisht në dy botë: bota e historisë dhe bota e kujtesës.

Nuk dua ta kthej këtë ese në një gjyq. Nuk dua të vendos një flamur mbi Milloshin e të them “ky është vetëm i yni”, as ta marr legjendën dhe ta shpall dokument. Dua ta shoh Milloshin aty ku është më i bukur: mes historisë dhe këngës. Sepse ndoshta kjo është pasuria e vërtetë e tij – një njeri që historia nuk e dokumentoi sa duhet, u bë aq i fuqishëm në kujtesën popullore, sa shekujt nuk mundën ta zhduknin. Dokumenti është më i fortë se kujtesa për të provuar një fakt, por kujtesa është më e fortë se dokumenti për të treguar çfarë ka mbetur në shpirtin e një populli.

Millosh Kopiliqi nuk ka nevojë për një monument të madh. Monumenti i tij është kënga. Nuk ka nevojë për statujë që ta mbajë në këmbë – e mban lahuta. Nuk ka nevojë as për varr që të tregojë ku ndodhet, sepse varri i tij është në kujtesë. Dhe ndoshta kjo është arsyeja pse një emër i vitit 1389 mund të na vijë ende sot: nga një skenë, nga një festival, nga Gjirokastra, nga zëri i një këngëtari, nga telat e një lahute.

Kur Syk Papleka, Zef Beka dhe Xhevahire Malaj këndojnë për Luftën e Kosovës, është sikur shekujt hapin një derë, dhe nga ajo derë del Milloshi. Jo me dokument në dorë, por me shpatë. Jo me datë lindjeje, por me këngë. Jo me varr, por me emër. Sa herë që këndohet ai emër, ai kthehet – dhe kjo është fuqia e artit popullor: nuk e pyet kohën nëse ka të drejtë, e sfidon kohën.

Mbase kjo është arsyeja pse më tërhoqi kaq shumë ky personazh. Sepse duke kërkuar Millosh Kopiliqin, kupton se në të vërtetë po kërkon diçka tjetër: mënyrën se si njerëzit e zakonshëm i kanë mbijetuar historisë. Ata nuk kishin arkiva, nuk kishin biblioteka, nuk kishin mjete për të shkruar historinë e tyre. Kishin zërin, kishin këngën, kishin lahutën – dhe me këto mjete ruajtën atë që nuk donin të harronin.

Fusha e Kosovës mbeti. Perandoritë ndryshuan, sulltanët vdiqën, princat u zhdukën, ushtritë u shpërndanë, armët ndryshken. Por Milloshi vazhdoi. Dhe kjo është paradoksi i madh i heroit: ai humbi jetën për të fituar pavdekësinë e këngës. Nuk e dimë me siguri gjithçka rreth tij, ndoshta nuk do ta dimë kurrë. Por një gjë është e sigurt – shekuj më vonë, njerëzit ende e thërrasin emrin e tij. Dhe sa kohë një emër thirret, ai nuk është harruar.

Prandaj, ndoshta pyetja nuk duhet të jetë “a ishte Millosh Kopiliqi pikërisht ashtu siç e tregon kënga?”, por “pse kënga kishte nevojë për Millosh Kopiliqin?” Përgjigjja ndoshta është e thjeshtë: sepse çdo popull ka nevojë për figurat që mishërojnë atë që dëshiron të kujtojë. Në këngën shqiptare, Milloshi u bë figura e trimit që nuk u përkul, njeriu që e pa vdekjen përpara dhe nuk u kthye, ai që tha se Kosova mund t’ia bëjë vdekjen dasmë. Dhe një fjali e tillë nuk është më vetëm histori – është besim, është mit, është poezi.

Sot, kur e dëgjoj atë këngë, mendoj se Milloshi nuk ka mbetur në Fushën e Kosovës. Ka ardhur prej andej. Ka kaluar nëpër shekuj, nëpër male, nëpër oda, nga një lahutar te tjetri, dhe më në fund ka mbërritur në Gjirokastër. Atje, për një çast, gjashtë shekujt u zhdukën, dhe unë kuptova se historia nuk jeton vetëm në atë që është shkruar – jeton edhe në atë që njerëzit kanë refuzuar të harrojnë.

Millosh Kopiliqi mund të jetë një figurë historike e mbuluar nga legjenda, një emër mbi të cilin shekujt kanë vendosur shumë rrëfime, një hero i epikës shqiptare, një figurë e përbashkët e kujtesave të ndryshme ballkanike. Por mbi të gjitha, ai është dëshmi e fuqisë së këngës. Sepse historia mund ta humbasë një njeri, kënga nuk e humb. Historia mund ta lërë një emër në mjegull, kënga ia ndez përsëri dritën. Historia mund ta varrosë një trup, kënga e ngre përsëri në këmbë.

Dhe kështu, Millosh Kopiliqi vazhdon të ecë – ndoshta jo më mbi kalë, ndoshta jo me shpatë në dorë, por mbi një tel lahute, mbi një varg, mbi një zë, mbi kujtesën e njerëzve. Dhe ndoshta kjo është pavdekësia më e bukur që mund t’i jepet një njeriu: të vdesë një herë, por të lindë përsëri sa herë që dikush këndon për të.

Aty ku historia mbaron, kënga fillon.