ROLI I MËRGATËS SHQIPTARE NË KUJTESËN HISTORIKE TË KOSOVËS (60)

Prof. Dr. Sabile Keçmezi-Basha

Kujtesa e Katër Dekadave të Robërisë dhe Thirrja për Liri

Dokumenti nuk ndalet vetëm në formulimin e këtij qëllimi politik, por kalon menjëherë në organizimin e veprimit konkret. Autorët u drejtohen “të gjithë shqiptarëve të ndershëm patriotë”, duke i ftuar të marrin pjesë në një demonstratë të madhe që ishte planifikuar të zhvillohej në Bruksel, kryeqytetin e Belgjikës dhe njëkohësisht një nga qendrat më të rëndësishme politike të Evropës. Kjo thirrje dëshmon se organizatat ilegale shqiptare e kishin kuptuar rëndësinë e mërgatës jo vetëm si mbështetëse morale dhe financiare e rezistencës, por edhe si një faktor me potencial për ta ndërkombëtarizuar çështjen e Kosovës.

Zgjedhja e Brukselit nuk ishte aspak e rastësishme. Në mesin e viteve tetëdhjetë, ky qytet kishte filluar të merrte rëndësi të veçantë në jetën politike evropiane, duke qenë seli e institucioneve të rëndësishme ndërkombëtare dhe vend ku vepronin organizata të shumta politike, sindikale dhe për mbrojtjen e të drejtave të njeriut. Për organizatorët e demonstratës, dalja në rrugët e Brukselit kishte një simbolikë të fuqishme: ajo synonte ta nxirrte çështjen e Kosovës nga kufijtë e Jugosllavisë dhe ta vendoste në vëmendjen e opinionit publik evropian. Demonstratat në mërgim nuk ishin vetëm tubime proteste, ato ishin një formë e diplomacisë qytetare, përmes së cilës shqiptarët kërkonin të sensibilizonin institucionet dhe shoqëritë perëndimore mbi gjendjen politike dhe shkeljet e të drejtave të njeriut në Kosovë.

Autorët japin edhe të dhëna të sakta organizative, duke njoftuar se demonstrata do të zhvillohej më 30 qershor, në Place Flagey, në komunën Ixelles të Brukselit. Përfshirja e këtyre detajeve nuk kishte vetëm funksion praktik. Ajo dëshmon nivelin e organizimit të mërgatës shqiptare dhe seriozitetin me të cilin planifikoheshin aktivitetet politike jashtë atdheut. Çdo datë, çdo vendtakim dhe çdo thirrje publike ishte pjesë e një strategjie të menduar mirë, që synonte të mobilizonte sa më shumë shqiptarë dhe të krijonte një jehonë sa më të madhe në mediat dhe institucionet ndërkombëtare.

Ky fragment shënon kalimin nga analiza e së kaluarës drejt veprimit për të ardhmen. Pas përshkrimit të vuajtjeve, represionit dhe sakrificave të popullit shqiptar, trakti nuk mbetet në nivelin e denoncimit. Përkundrazi, ai shndërrohet në një thirrje për angazhim konkret, duke u bërë apel shqiptarëve të mërguar që ta shndërrojnë solidaritetin në veprim. Në këtë mënyrë, mërgata nuk paraqitet si një bashkësi që vetëm ndjen mall për vendlindjen, por si një forcë aktive politike, e aftë të ndikojë në ndërgjegjësimin e opinionit ndërkombëtar dhe të mbështesë kauzën kombëtare.

Nga këndvështrimi historik, ky citat ka një rëndësi të veçantë, sepse dëshmon se gjatë viteve tetëdhjetë mërgata shqiptare kishte arritur një shkallë të lartë organizimi politik. Demonstratat në qytetet evropiane, veçanërisht në Bruksel, Gjenevë, Bon, Stuttgart, Cyrih e vende të tjera ku jetonin komunitete të mëdha shqiptare, u shndërruan në një pjesë të pandashme të rezistencës kombëtare. Ato krijuan një urë të fortë ndërmjet Kosovës dhe botës demokratike, duke bërë që zëri i shqiptarëve të mos mbetej i izoluar brenda kufijve të Jugosllavisë. Pikërisht për këtë arsye, kjo thirrje për demonstratën e Brukselit nuk duhet parë vetëm si një njoftim organizativ, por si një dëshmi historike e rolit të jashtëzakonshëm që mërgata shqiptare luajti në ndërkombëtarizimin e çështjes së Kosovës dhe në mbështetjen e pandërprerë të aspiratave të popullit të saj për liri, barazi dhe dinjitet kombëtar.

Në vazhdim të traktit, autorët ndalen për të shpjeguar arsyet dhe rëndësinë politike të organizimit të demonstratës në Bruksel. Sipas tyre, ky tubim nuk duhej parë si një aktivitet i zakonshëm i mërgatës shqiptare apo si një protestë e izoluar e zhvilluar larg Kosovës. Përkundrazi, ata theksojnë me vendosmëri se demonstrata përbënte një pjesë të pandashme të luftës që zhvillohej në Kosovë, duke e konsideruar atë vazhdim të së njëjtës rezistencë, të shprehur tashmë në një hapësirë ndërkombëtare. Në këtë mënyrë, autorët përpiqen të ndërtojnë idenë se kufijtë shtetërorë nuk mund ta ndanin luftën kombëtare dhe se rezistenca shqiptare zhvillohej njëkohësisht brenda Kosovës dhe në qendrat kryesore të mërgatës në Evropë.

Në syrin e tyre, mërgata shqiptare nuk ishte thjesht një bashkësi njerëzish që kishin emigruar për arsye ekonomike, por një pjesë aktive e lëvizjes kombëtare. Ata theksojnë se në demonstratë do të merrnin pjesë punëtorët kosovarë në mërgim, të cilët, edhe pse jetonin larg vendlindjes, vazhdonin ta konsideronin veten pjesë të pandashme të fatit të Kosovës. Kjo ishte një përpjekje për ta paraqitur diasporën si një subjekt politik të organizuar, që kontribuonte në ndërkombëtarizimin e çështjes shqiptare përmes protestave, veprimtarisë publike dhe sensibilizimit të opinionit evropian.

Autorët përmendin gjithashtu edhe shqiptarët që, sipas tyre, ishin shpërngulur me dhunë drejt Turqisë gjatë periudhës së Jugosllavisë, duke ia atribuuar këtë proces politikave të aparatit shtetëror jugosllav dhe veçanërisht strukturave të sigurisë të lidhura me Aleksandar Rankoviqin. Ky është një interpretim karakteristik i organizatave ilegale të kohës, të cilat emigrimin e dhjetëra mijëra shqiptarëve në Turqi e shihnin si rezultat të presioneve politike, ekonomike dhe administrative të ushtruara ndaj popullsisë shqiptare. Në këtë rrëfim, këta mërgimtarë paraqiten si njerëz të shkëputur me dhunë nga trojet e tyre, të cilët jetonin të shpërndarë në metropolet evropiane, por që nuk e kishin humbur lidhjen shpirtërore me vendlindjen dhe mbeteshin pjesë e rezistencës kombëtare.

Në këtë mënyrë, demonstrata konceptohej si një vendtakim simbolik i të gjithë shqiptarëve që, pavarësisht se ndodheshin në vende të ndryshme, ndanin të njëjtën kujtesë historike dhe të njëjtin ideal politik. Ajo synonte të shndërrohej në një manifestim të unitetit kombëtar, ku punëtori i larguar nga Kosova, emigranti i vendosur në Turqi apo në Evropën Perëndimore dhe veprimtari politik i mërgatës paraqiteshin si pjesë të së njëjtës kauzë.

Më tej, dokumenti kalon në përcaktimin e kufijve politikë të kësaj lëvizjeje. Autorët deklarojnë se në demonstratë nuk kishte vend për ata shqiptarë që ata i konsideronin kundërshtarë të kauzës kombëtare, duke përmendur si reaksionarë disa grupe politike shqiptare në mërgim dhe individë të larguar nga Shqipëria, të cilët, sipas këndvështrimit të tyre, kishin vepruar për vite me radhë kundër interesave të shtetit shqiptar të kohës. Ky citat pasqyron qartë klimën ideologjike të viteve tetëdhjetë dhe diskursin politik të organizatave ilegale marksiste-leniniste, të cilat e lidhnin çështjen kombëtare me orientimin e tyre politik dhe bënin një ndarje të prerë ndërmjet aleatëve dhe kundërshtarëve të tyre.

Po ashtu, autorët paralajmërojnë se çdo provokim gjatë demonstratës do të konsiderohej pjesë e veprimtarisë së shërbimit sekret jugosllav (UDB-së). Ky konstatim duhet kuptuar në kontekstin e kohës. Organizatat ilegale shqiptare vepronin në bindjen se strukturat e sigurisë jugosllave kishin depërtuar në radhët e mërgatës dhe përpiqeshin të përçanin komunitetin shqiptar, të diskreditonin protestat dhe të pengonin organizimin politik jashtë vendit. Për këtë arsye, thirrjet për vigjilencë dhe për ruajtjen e disiplinës ishin pjesë e pandashme e pothuajse çdo dokumenti të tyre.

Nga ky këndvështrim historik, ky fragment është veçanërisht i rëndësishëm, sepse pasqyron jo vetëm strategjinë organizative të mërgatës shqiptare, por edhe klimën politike dhe ideologjike të viteve tetëdhjetë. Ai dëshmon se organizatorët e demonstratave nuk synonin vetëm mobilizimin e shqiptarëve, por edhe ruajtjen e unitetit të tyre politik dhe shmangien e përçarjeve që, sipas perceptimit të tyre, mund të dobësonin kauzën kombëtare. Në të njëjtën kohë, kjo e dhënë na ndihmon të kuptojmë se mërgata shqiptare nuk ishte një komunitet homogjen, por një hapësirë ku bashkëjetonin orientime të ndryshme politike, debate ideologjike dhe rivalitete, të cilat reflektohen qartë edhe në gjuhën e dokumenteve ilegale. Pikërisht për këtë arsye, ky trakt nuk ka vlerë vetëm si një thirrje për pjesëmarrje në një demonstratë, por edhe si një dëshmi autentike e mënyrës se si organizatat ilegale e konceptonin organizimin, unitetin dhe sfidat politike të mërgatës shqiptare në mesin e viteve tetëdhjetë.

Pothuajse në të gjitha traktet, fletushkat dhe komunikatat e organizatave ilegale shqiptare të asaj periudhe, edhe ky dokument mbyllet me një varg parullash mobilizuese, të cilat përbënin përmbledhjen ideore dhe emocionale të gjithë mesazhit politik që autorët kishin ndërtuar përgjatë tekstit. Në traditën e shtypit ilegal shqiptar, parullat nuk kishin funksion vetëm propagandistik, ato ishin një formë betimi kolektiv, një thirrje për qëndresë dhe një mënyrë për ta përmbyllur dokumentin me një mesazh që mbetej gjatë në kujtesën e lexuesit. Përmes tyre synohej të forcohej besimi në drejtësinë e kauzës, të ngrihej morali i popullit dhe të ushqehej ndjenja e përgjegjësisë për vazhdimin e luftës.

Parulla e parë, “Lufta jonë është e drejtë dhe s’ka forcë që do ta ndalë!”, përfaqëson thelbin e filozofisë politike të autorëve të traktit. Në këtë fjali përmblidhet bindja e tyre se rezistenca shqiptare nuk mbështetej mbi interesa të ngushta politike, por mbi një të drejtë historike dhe kombëtare që, sipas tyre, nuk mund të mohohej. Kjo nuk ishte vetëm një deklaratë optimizmi, por një përpjekje për të forcuar besimin se, pavarësisht dhunës, burgimeve dhe represionit, rrjedha e historisë do të anonte në fund në anën e një populli që luftonte për liri dhe dinjitet. Në këtë kuptim, parulla shërbente si një burim shprese për shqiptarët në Kosovë dhe në mërgim, duke i bindur se sakrificat e tyre nuk ishin të kota.

Pas saj vjen një tjetër formulim karakteristik i publicistikës ilegale: “RROFTË POPULLI YNË HEROIK DHE LUFTA E TIJ E DREJTË!”. Këtu, autori nuk i drejton lavdinë një individi apo një organizate të veçantë, por vetë popullit. Ky është një element domethënës i diskursit politik të kohës, ku populli paraqitet si subjekti kryesor i historisë dhe si bartësi i rezistencës. Cilësimi “heroik” nuk përdoret rastësisht. Ai lidhet me mënyrën se si organizatat ilegale e interpretonin të kaluarën e shqiptarëve, duke e paraqitur historinë kombëtare si një vazhdimësi sakrificash, kryengritjesh dhe përpjekjesh të pandërprera për liri. Përmes kësaj parulle ndërtohet një urë simbolike ndërmjet brezave: ndërmjet luftëtarëve të së kaluarës, demonstruesve të vitit 1981 dhe veprimtarëve të kohës kur u hartua ky trakt.

Parulla e fundit bart ndoshta ngarkesën më të madhe emocionale: “LAVDI MOTRAVE E VËLLEZËRVE QË RANË E PO BIEN NË FUSHËN E NDERIT!”. Nëpërmjet saj, autorët ndalen përpara kujtimit të atyre që kishin humbur jetën ose vazhdonin të sakrifikoheshin në përballjen me regjimin jugosllav. Përdorimi i shprehjes “motra e vëllezër” nuk është vetëm një formulim gjuhësor, ai synon të theksojë se sakrifica për lirinë ishte përgjegjësi e të gjithë kombit, pa dallim gjinie, moshe apo statusi shoqëror. Në këtë mënyrë, dokumenti i përfshin në të njëjtën kujtesë kolektive studentët e vrarë në demonstrata, veprimtarët e burgosur, të rinjtë e përndjekur dhe të gjithë ata që, sipas autorëve, kishin paguar me jetën ose me lirinë e tyre çmimin e rezistencës.

Shprehja “fusha e nderit” është një figurë me rrënjë të thella në traditën patriotike shqiptare. Ajo nuk nënkupton vetëm vendin fizik të përballjes, por simbolizon hapësirën morale ku sakrifica për atdheun fiton kuptim të përjetshëm. Në këtë optikë, rënia për liri nuk paraqitet si humbje, por si akt nderi, që e ngre individin në kujtesën historike të kombit. Pikërisht për këtë arsye, lavdia që u kushtohet të rënëve nuk është vetëm një homazh ceremonial, por një thirrje që brezat pasardhës të mos e harrojnë çmimin e lirisë dhe të vazhdojnë rrugën që ata kishin nisur.

Nga këndvështrimi historik, këto parulla janë shumë më tepër sesa slogane politike. Ato përfaqësojnë gjuhën simbolike të rezistencës shqiptare në vitet tetëdhjetë dhe pasqyrojnë mënyrën se si organizatat ilegale ndërtonin moralin kolektiv të veprimtarëve dhe të mërgatës. Çdo parullë përmbledh në pak fjalë një botë të tërë idesh: besimin në drejtësinë e kauzës, lavdërimin e popullit si bartës të historisë dhe nderimin e përhershëm të atyre që kishin sakrifikuar për lirinë. Në këtë mënyrë, fundi i traktit nuk shërben vetëm si përmbyllje e një dokumenti politik, por si një testament moral, që synon ta lërë lexuesin me bindjen se rezistenca nuk ishte një episod kalimtar, por një mision historik që do të vazhdonte derisa aspiratat e popullit shqiptar të realizoheshin plotësisht. Parullat, në këtë kuptim, nuk ishin vetëm fjalë të shtypura mbi letër, ato ishin zëri i një kohe, jehona e një ideali dhe shprehja më e përmbledhur e besimit të një brezi në lirinë e Kosovës.

Trakti fillonte me:

PROLETARË TË TË GJITHA VENDEVE DHE POPUJ TË SHTYPUR, BASHKOHUNI!

TË DASHUR BASHKATDHETARË!

Po bëhen katër dekada që populli shqiptar i Kosovës, Maqedonisë dhe Malit të Zi rënkon nën robërinë titiste. Armiqtë e përbetuar të popullit tonë, revizionistët titistë, gjatë gjithë kësaj periudhe, me politikën e tyre antishqiptare, u munduan ta zhdukin nga faqja e dheut popullin tonë dhe të sllavizojnë tokat e tij, tokat shqiptare.

Ata vranë, dënuan e shpërngulën me forcë popullin e Kosovës (me Kosovë përfshihen të gjitha tokat shqiptare në Jugosllavi), por nuk arritën ta mposhtin e ta nënshtrojnë atë, nuk arritën t’i realizojnë planet e tyre të mbrapshta karshi popullit tonë heroik.

Populli ynë martir, ashtu si ndaj të gjithë armiqve të tjerë, nuk e ndali kurrë luftën as kundër pushtuesve titistë. Kjo luftë tani ka hyrë në një fazë të re, pasi i gjithë populli ynë liridashës, punëtorët, rinia, fshatarët janë ngritur si një trup i vetëm dhe kanë shpërthyer në greva e demonstrata, duke ngritur lart zërin e protestës kundër shtypjes e shfrytëzimit, kundër padrejtësive të shumta që i janë bërë e po i bëhen atij nga regjimi fashist i Titos.

Armiku, i tmerruar nga forca e popullit dhe uniteti i tij, u lëshua në Kosovë me të gjitha mjetet që kishte në dorë. Policia e ushtria serbe, në bashkëpunim edhe me veglat e tyre shqiptare në Kosovë, po bëjnë masakra çnjerëzore mbi rininë e popullin tonë; ata vranë me qindra demonstrues, plagosën me mijëra të tjerë dhe kanë shpërthyer një fushatë të paparë burgosjesh e arrestimesh. Sot është vështirë të gjendet një kosovar, i cili të mos ketë dikë të vrarë, të plagosur a të arrestuar nga familja a farefisi.

Kjo ka shkaktuar një zemërim të madh te populli ynë, i cili është më i vendosur se kurrë më parë në luftën e tij të drejtë dhe ka arritur suksese të mëdha në konsolidimin e forcimin e kësaj lufte.

Pas sulmeve të egra të policisë e të ushtrisë jugosllave mbi Kosovën, udhëheqësit serbë e ata jugosllavë menduan se do ta gjunjëzojnë popullin tonë. Por, në fakt, po ndodh e kundërta. Demonstratat e grevat po vazhdojnë edhe më me furi. Dora e fuqishme e popullit po godet pa mëshirë policët pushtues, që kanë ardhur nga gjithë Jugosllavia. Ngjarjet e Prekazit të Drenicës ishin një mësim i mirë për armiqtë e tradhtarët e shitur. Këto ditët në Prekaz u ringjall Ahmet Delia dhe u tregoi udbashëve se kur t’ia rrethosh shqiptarit shtëpinë, ai e ka zakon të të presë me pushkë.

TË DASHUR VËLLEZËR!

Armiqtë tanë të pabesë, pas masakrave të shumta që kanë bërë e po bëjnë mbi popullin tonë, kanë ndërmarrë edhe shumë masa të tjera fashiste e antishqiptare. Ata mbyllën tërë universitetin e Kosovës, të cilin e patën krijuar me aq shumë mundime e sakrifica, dhe pushuan nga puna shumicën dërrmuese të pedagogëve të tij, anuluan të gjitha marrëveshjet e arësimit mes Shqipërisë e Kosovës, që kishin të bënin me bashkëpunimin në fushën e kulturës, artit dhe arsimit, po largojnë nga puna shumë punëtorë shqiptarë në ndërmarrje, si dhe shumë mësimdhënës të shkollave të mesme e të atyre fillore, kanë vendosur t’i ndryshojnë të gjitha tekstet mësimore të gjuhës, historisë etj., dhe kanë në plan të marrin shumë masa të tjera reaksionare kundër popullit tonë.

Ne këto kushte nuk na ka mbetur rrugë tjetër pos të forcojmë luftën tonë, që t’i përgjigjemi armikut ashtu si e ka zakon shqiptari. Para pak ditësh në Kosovë ndodhi një fenomen i çuditshëm. Në disa vise të Krahinës, ashtu si në kohët të moçme, shumë shqiptarë që kishin gjak e hasmëri mes vete, i shkuan në shtëpi njëri tjetrit, u falën gjaqet, duke u përqafuar me mall ndërmjet veti, dhe ashtu të kapur dorë për dore si vëllezër që janë, dolën në demonstrata dhe sot, ashtu, krah për krah, luftojnë së bashku dhe mbrojnë njëri-tjetrin. Ata i bashkuan idealet e larta të popullit e të atdheut, i bashkoi lufta për të mbrojtur nderin e motrave dhe nënave shqiptare, për të mbrojtur fëmijët nga bisha e egërsuar titiste.

TË DASHUR BASHKATDHETARË NË MËRGIM

Ne punëtorëve kosovarë, që u detyruam të marrim rrugën e trishtueshme të kurbetit, kur na përcollën nënat e baballarët tanë, kur na përcolli Kosova jonë e dashur, na porositën që të mos e harrojmë vendlindjen, të mos e harrojmë gjuhën e popullin tonë që na lindi e na rriti, na porositën të jemi gjithmonë të këmbë e të fortë, të mbajmë lart emrin dhe nderin e shqiptarëve. Dhe ne po i mbajmë me besnikëri këto amanete të shenjta, se jemi më të fortë e më të bashkuar se kurrë. Lufta e demonstratat tona të fuqishme që kemi bërë deri tani, e tregojnë këtë.

Edhe në të ardhmen nuk do ta pushojmë luftën tonë të drejtë që Kosova Nënë të ketë dritë, që populli ynë të ketë më pak rrudha në ballë, që fëmijët tanë të mos tremben në gjumë nga çizmet e xhandarit dhe nga thirrja e kobshme “Otvorite vrata!”, që arat tona të mos shkretohen nga xhipsat e tanket shkretuese, që lulëkuqet e Kosovës të hapin lirshëm fletët e veta, që vogëlushëve tanë të mos u rrijë vaji në buzë, por t’u qeshë fytyra njëherë, që ne kurbetçinjtë të mos e hamë bukën e hidhur të mërgimit…

Populli i Kosovës para së gjithash sot kërkon që t’i njihet Krahinës sonë statusi i republikës me të gjitha tokat shqiptare në Jugosllav. Për këtë qëllim ftojmë të gjithë shqiptarët e ndershëm patriotë që të marrin pjesë në demonstratën e madhe që do të organizohet në Bruksel të Belgjikës. Demonstrata fillon në ora 10 e 30, në PLACE FLAGEY, komuna IKSSELE BRUKSELIT.

Dëshirojmë të theksojmë se kjo demonstratë është pjesë përbërëse e luftës që po bëhet në Kosovë dhe në të do të marrin pjesë vetëm punëtorët kosovarë në mërgim dhe kosovarët e ndershëm që i shpërnguli me dhunë në Turqi UDB-ja titiste-rankoviçiste e që tash ndodhen si mërgimtarë të dyfisht nëpër metropolat e Evropës. Prandaj, ashtu si në të tjerat, edhe në këtë demonstratë, nuk mund të marrin pjesë reaksionarët shqiptarë nga Kosova apo të ikur nga Shqipëria, që luftojnë me dekada të tëra kundër atdheut tonë të dashur, Shqipërisë socialiste. Çdo provokim i mundshëm nga ana e tyre, konsiderohet nxitje e komplot nga ana e UDB-së jugosllave.

Lufta jonë është e drejtë dhe s’ka forcë që do ta ndalë!
RROFTË POPULLI YNË HEROIK DHE LUFTA E TIJ E DREJTË!
LAVDI MOTRAVE E VËLLEZËRVE QË RANË E PO BIEN NË FUSHËN E NDERIT!

Vijon