[ Libra NëLinjë ]
Dom Dod Koleci sëbashku me At Gjergj Fishtën në vitin 1908
Nga Gjon Marku
Në historinë e klerit katolik shqiptar gjenden figura të shquara që, krahas misionit meshtarak, dhanë një kontribut të rëndësishëm në zhvillimin e kulturës, gjuhës dhe ndërgjegjes kombëtare shqiptare. Ndër to zë një vend të veçantë Dom Dodë Koleci, meshtari mirditor që e vuri dijen dhe përkushtimin e tij në shërbim të fesë dhe të atdheut, duke mishëruar në mënyrë domethënëse moton e njohur të klerit katolik shqiptar: “Atdhe e Fe”.
Dom Dodë Koleci lindi në Kallmet të Lezhës më 1850, në një familje me prejardhje nga Selita e Mirditës¹. Pjesën më të madhe të jetës e kaloi në shërbim meshtarak në famulli të ndryshme të Mirditës. Ai shërbeu në Orosh (1880–1886), Blinisht (1886–1893), Kaçinar (1893–1896) dhe më pas në Gëziq, ku ushtroi detyrën e famullitarit për më shumë se dy dekada dhe ku ndërroi jetë më 17 shkurt 1915².
Përveç shërbimit baritor, ai ushtroi disa herë funksionin e mëkëmbësit të Abatit të Mirditës, duke qenë ndër bashkëpunëtorët më të afërt të Imzot Preng Doçit³. Veprimtaria e tij kishtare dëshmon përkushtimin ndaj misionit ungjillor, ndërsa puna kulturore dhe shkencore dëshmon lidhjen e ngushtë që ai krijoi midis fesë, kulturës dhe shërbimit ndaj kombit.
Një kapitull i rëndësishëm i jetës së tij lidhet me bashkëpunimin me Imzot Preng Doçin dhe me Shoqërinë Letrare “Bashkimi”, themeluar në Shkodër më 1899⁴. Kjo shoqëri kishte për qëllim zhvillimin e gjuhës shqipe, përhapjen e arsimit kombëtar dhe krijimin e mjeteve gjuhësore të nevojshme për përparimin e kulturës shqiptare.
Në këtë veprimtari, Dom Dodë Koleci u dallua si njohës i shkëlqyer i të folmeve të Shqipërisë së Veriut dhe si studiues i përkushtuar i gjuhës shqipe. Ai bashkëpunoi me personalitete të njohura të kohës, ndër të cilët Leonardo De Martino, At Gjergj Fishta, Dom Ndoc Nikaj dhe përfaqësues të tjerë të lëvizjes kulturore e kombëtare shqiptare⁵.
Kontributi më i rëndësishëm i tij në fushën e studimeve gjuhësore lidhet me hartimin e “Fjalorit të Ri të Shqipes”, botuar nga Shoqëria “Bashkimi” në vitin 1908⁶. Edhe pse fjalori u botua pa emrin e autorit, sipas praktikës së ndjekur nga Shoqëria “Bashkimi”, shumë studiues e konsiderojnë Dom Dodë Kolecin ndër hartuesit kryesorë të kësaj vepre madhore. Fjalori përmban rreth 13.800 fjalë dhe përbën një nga arritjet më të rëndësishme të leksikografisë shqiptare para Luftës së Dytë Botërore.
Puna për hartimin e fjalorit u zhvillua kryesisht në Gëziq. Njohja e thellë e të folmeve të Mirditës dhe të viseve të tjera veriore i mundësoi mbledhjen, sistemimin dhe shpjegimin e një pasurie të gjerë leksikore. Për këtë arsye, fjalori u bë një bazë e rëndësishme për studimet e mëvonshme gjuhësore dhe për përpjekjet drejt njësimit të gjuhës shqipe.
Burimet e kohës dëshmojnë se veprimtaria e tij nuk u kufizua vetëm në leksikografi. Ai përmendet edhe si autor i një gramatike të gjuhës shqipe dhe i dy dorëshkrimeve me vlerë të veçantë: “Përmbi Historinë e Mirditës” dhe “Mbi Kanunin”⁷. Ndonëse këto vepra nuk janë studiuar ende plotësisht, vetë ekzistenca e tyre dëshmon interesimin e tij për historinë, etnografinë dhe të drejtën zakonore shqiptare.
Njohja e thellë e jetës dhe zakoneve të Mirditës bëri që në vitin 1889 ai të shoqëronte studiuesin Domenico Pasi në një ekspeditë studimore në Spaç, Blinisht, Kaçinar, Gëziq, Fan dhe vise të tjera të Shqipërisë Veriore⁸. Ky fakt dëshmon autoritetin e tij si njohës i kulturës dhe traditave të krahinës.
Figura e Dom Dodë Kolecit mishëron në mënyrë domethënëse idealin që karakterizoi breza të tërë të klerit katolik shqiptar. Ai nuk e pa misionin fetar të shkëputur nga përgjegjësia ndaj kulturës kombëtare. Përkundrazi, përmes studimit të gjuhës, mbledhjes së traditave, hulumtimit historik dhe punës leksikografike, ai kontribuoi në ruajtjen dhe forcimin e identitetit kulturor shqiptar.
Veprimtaria e tij dëshmon se për klerikët shqiptarë të kësaj periudhe shërbimi ndaj Zotit dhe shërbimi ndaj atdheut nuk përbënin dy rrugë të ndara, por dy dimensione të të njëjtit mision.
Dom Dodë Koleci mbetet një nga figurat e rëndësishme të kulturës shqiptare që meriton studim më të thelluar shkencor. Kontributi i tij në leksikografinë shqiptare, interesimi për historinë e Mirditës dhe për të drejtën zakonore dëshmojnë për përmasat e veprimtarisë së tij intelektuale.
Ai përfaqëson modelin e klerikut-dijetar që e vuri dijen në shërbim të fesë, kulturës dhe kombit. Për këtë arsye, ai meriton të renditet ndër personalitetet që mishëruan më së miri moton e paharruar të klerit katolik shqiptar: “Atdhe e Fe”.
Literatura:
¹ J. Kastrati, Historia e Alfabetit të Gjuhës Shqipe; R. Elsie, Historical Dictionary of Albania.
