ROLI I MËRGATËS SHQIPTARE NË KUJTESËN HISTORIKE TË KOSOVËS (11)

Prof. Dr. Sabile Keçmezi-Basha

Mobilizimi i Mërgatës përmes Traktit “Të Gjithë në Mitingun Protestues”

Në mesin e atyre trakteve të fshehta, të renditura me kujdes brenda zarfit sikur copëza të një ndërgjegjeje të plagosur kombëtare, gjendej edhe thirrja e fuqishme me titullin kumbues: “Të gjithë në miting protestues!”. Ai trakt nuk ishte thjesht një copë letër e shtypur fshehurazi në errësirën e kohës, ai ishte një britmë kolektive, një dëshmi e zjarrtë e dhembjes dhe revoltës së popullit shqiptar të Kosovës përballë dhunës së egër të pushtetit jugosllav.

Në rreshtat e tij ndihej pesha e rëndë e atyre ditëve dramatike të marsit dhe prillit të vitit 1981, kur rrugët e Kosovës u mbushën me zërin e studentëve dhe të rinisë që kërkonin dinjitet, barazi dhe të drejtën për të jetuar të lirë në tokën e tyre. Trakti përshkruante me tone të forta terrorin shtetëror që kishte zbritur mbi qytetin universitar e mbi sheshet e mbushura me protestues, ku forcat policore dhe aparati represiv jugosllav kishin përdorur dhunë të pamëshirshme për të shtypur kërkesat legjitime të shqiptarëve.

Në çdo fjali të tij ndjehej jehona e sirenave, troku i çizmeve policore dhe ankthi i një populli që përballej me arrestime, rrahje, burgosje e ndjekje të vazhdueshme. Por, njëkohësisht, në të pulsonte edhe një frymë e pathyeshme qëndrese. Trakti i thërriste njerëzit jo vetëm të merrnin pjesë në protestë, por të mos e linin të vdiste shpresa për liri. Ai përpiqej të zgjonte ndërgjegjen kombëtare, të bashkonte zemrat e frikësuara dhe të kthente dhimbjen kolektive në forcë rezistence.

Kjo thirrje, e shpërndarë fshehurazi nga duar të guximshme, bartte mbi vete peshën morale të një kohe kur fjala e lirë konsiderohej krim, ndërsa mendimi ndryshe dënohej me burg. Megjithatë, pikërisht për këtë arsye, ajo fitonte një dimension pothuajse të shenjtë: bëhej simbol i mosnënshtrimit dhe i besimit se edhe nën terrin më të madh politik, zëri i lirisë arrin të depërtojë.

Prandaj, ky trakt mbetet jo vetëm dokument i një periudhe të trazuar historike, por edhe monument shpirtëror i qëndresës shqiptare në Kosovë, ku fjala e shtypur në fshehtësi kishte fuqinë e një kushtrimi që zgjonte popullin nga heshtja dhe frika drejt protestës, vetëdijes dhe shpresës për çlirim.
Trakti që mbante titullin kushtrues “TË GJITHË NË MITING PROTESTUES!” përfaqësonte shumë më tepër sesa një thirrje të zakonshme politike. Ai ishte një dokument i mbarsur me frymën e kohës, me ankthin dhe shpresën e një populli të ndarë mes dhunës së pushtetit dhe ëndrrës së madhe për liri. Brenda tij gjendeshin të gërshetuara jo vetëm thirrje për protestë e rezistencë, por edhe dëshmi të çmuara për jetën, organizimin dhe përkushtimin e mërgimtarëve shqiptarë dhe të gjithë mërgatës shqiptare, e cila në ato vite të vështira ishte bërë një shtyllë e fuqishme e çështjes kombëtare.

Në faqet e atij trakti ndihej qartë se mërgata shqiptare nuk jetonte vetëm me mallin për vendlindjen, por me plagën e saj. Ajo frymonte bashkë me Kosovën, qante me të dhe revoltohej sa herë që dhuna e regjimit jugosllav binte mbi studentët, mbi familjet shqiptare dhe mbi çdo zë që kërkonte të drejtë. Përmes këtij teksti, mërgimtarët paraqiteshin si pjesë e pandarë e trupit kombëtar, si bij të larguar fizikisht nga atdheu, por shpirtërisht më afër se kurrë me të. Ata organizonin protesta, tubime, ndihma dhe sensibilizim ndërkombëtar, duke e bërë zërin e Kosovës të dëgjohej përtej kufijve të hekurt të Jugosllavisë.

Thirrja që përmbante trakti ishte universale për të gjithë shqiptarët që e donin kombin dhe lirinë, pa dallim vendi apo rrethane. Ai i ftonte të gjithë të bashkoheshin në protestë, të ngrinin zërin kundër padrejtësisë dhe të mos pajtoheshin me robërinë. Por, njëkohësisht, në mënyrë të prerë dhe të ashpër, trakti përjashtonte tradhtarët — ata që kishin zgjedhur heshtjen, bashkëpunimin apo nënshtrimin ndaj pushtetit. Në optikën e autorëve të tij, tradhtia nuk ishte vetëm një veprim politik, ajo shihej si braktisje e ndërgjegjes kombëtare, si shkëputje morale nga vuajtja e popullit. Për këtë arsye, tradhtarët nuk mund të kishin vend në mesin e patriotëve, sepse liria kërkonte sakrificë, besnikëri dhe qëndresë të palëkundur.

Vetë mënyra se si fillonte trakti — “TË GJITHË NË MITING PROTESTUES!” — kishte forcën e një kushtrimi që jehonte nëpër qytete, konvikte studentore dhe zemra të lodhura nga frika. Ajo fjali e shkruar me shkronja të mëdha dukej sikur dilte përtej letrës dhe shndërrohej në një thirrje të drejtpërdrejtë për ndërgjegjen kombëtare. Nuk ishte vetëm një ftesë për pjesëmarrje në një tubim, ishte një kërkesë për zgjuarje shpirtërore, për bashkim dhe për refuzim të heshtjes që pushteti përpiqej ta impononte me dhunë.

Në këtë mënyrë, trakti merrte përmasa simbolike. Ai bëhej urë lidhëse ndërmjet Kosovës së shtypur dhe mërgatës së shpërndarë nëpër botë, ndërmjet dhimbjes dhe shpresës, ndërmjet kujtesës dhe veprimit. Çdo fjali e tij mbante peshën e një kohe kur fjala e lirë shkruhej fshehurazi, shpërndahej natën dhe lexohej me frikë, por edhe me krenari. Dhe pikërisht për këtë, ai mbetet sot një dëshmi e fuqishme e idealizmit dhe e ndërgjegjes patriotike shqiptare, ku edhe një trakt i vogël arrinte të mbante brenda vetes madhështinë e një ëndrre kolektive për liri.

Trakti hapej me një thirrje të drejtpërdrejtë dhe të ngrohtë: “Bashkatdhetarë!”, një fjalë e vetme, por e mbushur me mall, dhimbje dhe ndjenjë bashkimi kombëtar. Që në rreshtat e parë ndihej sikur autori nuk po u drejtohej vetëm njerëzve të zakonshëm, por zemrave të plagosura të shqiptarëve, kudo që ndodheshin. Ishte një zë që vinte nga errësira e një kohe të rëndë, por që kërkonte të ndizte dritën e vetëdijes dhe të mos lejonte heshtjen të mbulonte tragjedinë që po përjetonte Kosova.

“ Tani, përafërsisht, po dimë çdo njeri, gati çdo njëri, se çfarë po ndodhë në Kosovë…” — këto fjalë rridhnin si një pohim i hidhur se e vërteta tashmë kishte dalë përtej mureve të censurës dhe frikës. Ato shprehnin bindjen se dhuna, terrori dhe gjaku i derdhur nuk mund të fshiheshin më pas propagandës së pushtetit. Ishte koha kur populli kishte filluar ta kuptonte thellësisht plagën që po i hapej Kosovës, dhe kur ndërgjegjja kombëtare po zgjohej me forcë nga heshtja e imponuar.

Pastaj vinte ajo metaforë e fuqishme popullore: “Dielli nuk mbulohet me shoshë.” Në këtë shprehje të thjeshtë popullore fshihej një filozofi e tërë qëndrese. Ashtu si drita e diellit depërton përmes çdo pengese, po ashtu edhe e vërteta për krimet, vrasjet dhe shtypjen në Kosovë nuk mund të mbulohej më. Pushteti mund të ngrinte mure frike, të mbyllte gazeta, të burgoste studentë e intelektualë, por nuk mund ta ndalte të vërtetën të përhapej nga zemra në zemër, nga familja në familje, nga Kosova deri te mërgata shqiptare në botë.

Rreshtat që flisnin për “qindra të vrarë nga plumbi e bajoneta” bartnin një dhembje të thellë njerëzore dhe kombëtare. Aty nuk përmendeshin vetëm viktima anonime të represionit; aty përfytyroheshin bij, vëllezër, studentë e të rinj që kishin rënë në emër të një ideali më të madh se vetja. Trakti i jepte zë pikërisht atyre që pushteti përpiqej t’i zhdukte edhe nga kujtesa. Ai kujtonte se të vrarët nuk ishin numra statistikash, por njerëz që kishin familje, ëndrra dhe emra që thirreshin me lot nga nënat, motrat dhe populli i tyre.

“…ata i kërkojnë familjet e tyre, ata i kërkon populli…” — kjo fjali tingëllonte si një vaj kolektiv, si një klithmë që vinte nga shtëpitë e mbuluara me zi dhe nga rrugët ku mungonin hapat e të rinjve të vrarë. Në të shfaqej drama e mungesës: familjet kërkonin trupat e bijve të tyre, ndërsa populli kërkonte drejtësi dhe të vërtetën. Ishte një dhimbje që nuk mbetej vetëm personale, por shndërrohej në dhimbje kombëtare.

Dhe më pas, trakti ngrihej nga vajtimi drejt madhështisë së sakrificës: “ata ranë për popullin dhe Atdheun, ata ranë heroikisht…” Në këto fjalë, të rënët nuk paraqiteshin si viktima të pafuqishme, por si martirë të lirisë. Rënia e tyre merrte kuptimin e një akti të shenjtë, të një flijimi që do të ushqente shpresën dhe rezistencën e brezave që vinin. Heroizmi i tyre nuk matej vetëm me guximin për të dalë në demonstrata, por me faktin se ata kishin zgjedhur të përballeshin me tanket, plumbat dhe bajonetat vetëm për të mbrojtur dinjitetin e popullit të tyre.

Fjala përmbyllëse e traktit kishte një tingull pothuajse elegjiak dhe të pavdekshëm: “ata s’kanë vdekur: në zemrat tona kanë ngelur!” Këtu teksti kapërcente kufijtë e një thirrjeje politike dhe shndërrohej në një betim kujtese. Të vrarët nuk konsideroheshin më të humbur, ata jetonin në kujtesën kolektive, në ndërgjegjen kombëtare dhe në idealin për liri që vazhdonte të digjej në zemrat e shqiptarëve.

Kështu, i tërë ky trakt merrte përmasat e një monumenti shpirtëror të rezistencës shqiptare. Ai ishte njëkohësisht klithmë dhimbjeje, thirrje për bashkim dhe himn për të rënët. Nëpërmjet gjuhës së tij të thjeshtë, por të mbushur me emocion, ai ruante kujtesën e një kohe kur populli shqiptar i Kosovës jetonte mes terrorit dhe shpresës, mes humbjes dhe besimit të palëkundur se sakrifica e bijve të tij nuk do të harrohej kurrë.

Trakteshkruesi vazhdonte me një gjuhë të ndezur nga revolta dhe dhembja, duke e paraqitur pushtetin jugosllav si një makineri të egër shtypjeje që kishte vërshuar mbi Kosovën për ta mbytur etjen e popullit shqiptar për liri. Në rreshtat e tij ndihej qartë se demonstratat e vitit 1981 nuk shiheshin thjesht si trazira studentore, por si një përballje e madhe historike ndërmjet një populli që kërkonte të drejtën për të jetuar i lirë dhe një regjimi që kishte vendosur ta ruante sundimin me dhunë e terror.

“Klika social-shoviniste e Beogradit dërgoi tanksa, helikopterë, aeroplanë, ushtarë…” — kjo fjali tingëllonte si jehona e një furtune të hekurt që po zbriste mbi qytetet dhe rrugët e Kosovës. Trakti përpiqej të krijonte para syve të lexuesit pamjen dramatike të një pushteti të frikësuar, i cili, përballë kërkesave të studentëve dhe popullit shqiptar, nuk u përgjigj me dialog, por me tanke, me armë dhe me forcën brutale të ushtrisë. Nëpërmjet këtyre figurave, Kosova shfaqej si një tokë e rrethuar nga hija e luftës, ku qielli mbushej me helikopterë e aeroplanë, ndërsa toka dridhej nga zinxhirët e tankeve.

Për autorin e traktit, ky mobilizim ushtarak nuk ishte thjesht një operacion shtetëror; ai ishte dëshmi e frikës së thellë që regjimi kishte ndaj zgjuarsisë dhe vetëdijes kombëtare shqiptare. Prandaj ai shkruante se të gjitha këto forca ishin dërguar “për t’ia shuar dëshirën dhe vendosmërinë popullit tonë për liri dhe pavarësi”. Në këtë fjali ndjehej bindja se pushteti nuk kishte frikë nga armët e shqiptarëve, por nga ëndrra e tyre për liri. Ishte pikërisht ajo dëshirë e pashuar për vetëvendosje që trembte Beogradin, sepse ajo nuk mund të burgosej as me tanke e as me bajoneta.

Më tej, trakti e zgjeronte panoramën e represionit duke përmendur “tërë aparatin shtetëror jugosllav”, të cilin e përshkruante me terma të ashpër ideologjikë si “social-shovinistë, revizionistë, social-fashistë e çetnikë”. Kjo gjuhë pasqyronte klimën politike dhe emocionale të kohës, ku pushteti perceptohej si një strukturë e tërë e ngritur mbi mohimin e të drejtave të shqiptarëve. Në sytë e traktshkruesit, regjimi nuk ishte më vetëm një administratë politike, por një mekanizëm i organizuar shtypjeje që kishte bashkuar të gjitha forcat e tij kundër Kosovës.

Pastaj teksti merrte një dimension pothuajse dramatik dhe alegorik: “Gjumi s’i merr… buka s’u hahet…” Këto fjalë bartnin idenë se udhëheqësit e Beogradit jetonin të përfshirë nga ankthi dhe frika. Ata nuk gjenin qetësi, sepse ndjenin se themelet e sundimit të tyre po lëkundeshin. Në mënyrë figurative, trakti i paraqiste si njerëz të përndjekur nga hija e humbjes së Kosovës, nga frika se mos populli shqiptar arrinte ta çante rrethimin e hekurt të robërisë.

Kur përmendej termi “Stara Serbia”, me të cilin qarqet nacionaliste serbe e quanin Kosovën, teksti merrte tone edhe më të fuqishme emocionale. Për autorin, kjo ishte dëshmi e lakmisë historike dhe e pretendimeve pushtuese ndaj tokës shqiptare. Duke e quajtur Kosovën “Kosova jonë”, ai e kthente traktin në një deklaratë të hapur të përkatësisë kombëtare dhe të lidhjes shpirtërore të shqiptarëve me vendin e tyre. Në këto rreshta ndihej qartë përplasja ndërmjet dy botëve: njëra që e shihte Kosovën si trofe pushteti dhe tjetra që e ndiente si truall të shenjtë të identitetit dhe historisë së vet.

Kulmi emocional i traktit arrihej në metaforën e errët dhe tronditëse: “Lubive buka s’u hahet — duan mish dhe gjak të fëmijëve shqiptarë!” Kjo figurë e rëndë poetike e demonizonte pushtetin, duke e paraqitur si një forcë të pangopur dhune që ushqehej me vuajtjen dhe gjakun e pafajshëm. Në këtë përshkrim nuk kishte vetëm zemërim politik, kishte dhimbjen e thellë të një populli që ndiente se bijtë e tij po përndiqeshin, burgoseshin e vriteshin vetëm pse kërkonin liri. Fjala “fëmijë” përdorej me qëllim për të zgjuar ndjenjën më të thellë njerëzore — mbrojtjen e jetës së pafajshme — dhe për ta bërë edhe më të rëndë pamjen e represionit.

Në tërësi, ky fragment i traktit nuk ishte thjesht një tekst politik. Ai ishte një rrëfim i mbushur me ankth, revoltë dhe ndjenjë kombëtare, ku gjuha e ashpër dhe metaforat dramatike shërbenin për të zgjuar ndërgjegjen e popullit dhe për ta bindur atë se përballë terrorit nuk duhej zgjedhur heshtja, por qëndresa. Nëpërmjet këtyre fjalëve, traktshkruesi përpiqej ta kthente dhimbjen në forcë dhe frikën në vendosmëri, duke e bërë çdo lexues të ndiente se beteja për Kosovën nuk ishte vetëm politike, por edhe shpirtërore e historike.

E tmerrshme dhe thellësisht trishtuese paraqitet tabloja që traktshkruesi ndërton për dhunën dhe mizoritë e ushtruara ndaj shqiptarëve të Kosovës gjatë atyre ditëve të errëta të vitit 1981. Në rreshtat e tij, dhuna e regjimit jugosllav nuk përshkruhet më vetëm si represion politik, por si një egërsi që prek kufijtë më të errët të çnjerëzores. Fjalët marrin peshën e një dëshmie të dhimbshme, ku terrori shtetëror shfaqet si një furtunë barbarie e lëshuar mbi trupin dhe dinjitetin e popullit shqiptar.

Traktshkruesi përshkruan me tone të rënda masakrat që, sipas tij, u kryen nga policia social-fashiste serbe, nga ushtria jugosllave dhe nga grupet çetnike, duke e paraqitur Kosovën si një vend ku brutaliteti kishte humbur çdo kufi njerëzor. Përmendja e fëmijëve të therur, e studenteve shqiptare të dhunuara dhe të poshtëruara, nuk është vetëm një akuzë politike; ajo është një klithmë morale që synon të tronditë ndërgjegjen e lexuesit. Nëpërmjet këtyre përshkrimeve, traktshkruesi përpiqet të tregojë se dhuna nuk drejtohej vetëm kundër protestuesve, por kundër vetë qenies shqiptare, kundër nderit, rinisë dhe së ardhmes së Kosovës.

Pamja e vajzave shqiptare të nxjerra lakuriq në rrugë shfaqet në tekst si simbol i poshtërimit kolektiv. Nuk është vetëm dhunë mbi individin, por përpjekje për ta përkulur shpirtin e një populli të tërë. Dhe pikërisht këtu, fjala e traktit merr trajtën e një elegjie të rëndë kombëtare, ku çdo fjali bart dhimbjen e një kohe kur njeriu ndiente se barbaria po mbizotëronte mbi njerëzoren.

Në kontrast me këtë realitet tragjik, traktshkruesi shpërthen në revoltë ndaj gazetës “Rilindja”, të cilën e quan zëdhënëse të pushtetit dhe të qarqeve antishqiptare. Për të, heshtja ose minimizimi i dhunës përbënte një tradhti morale po aq të rëndë sa vetë represioni. Kur gazeta shkruante se gjendja ishte “normalizuar”, traktshkruesi e përjetonte këtë si një përpjekje për të mbuluar gjakun dhe lotët e Kosovës me një perde propagande. Fjala “normalizim” tingëllonte ironike dhe e ftohtë përballë rrugëve të mbushura me tanke, familjeve në zi dhe studentëve të vrarë.

Ai pyet me zemërim: “çka s’lexojmë këto ditë në të?!” — një pyetje retorike që bart zhgënjimin e madh ndaj atyre shqiptarëve që, sipas tij, ishin bërë vegla të pushtetit. Në tekst, emrat e funksionarëve politikë shqiptarë të kohës përmenden me tone të ashpra dhe akuzuese, si njerëz që kishin humbur lidhjen me popullin e tyre dhe që, në vend se të mbronin shqiptarët, po shërbenin si zëdhënës të politikës represive të Beogradit.

Traktshkruesi përdor figura të forta metaforike kur thotë se ata “pinë gjakun” dhe “hanë mishin” e vëllezërve dhe motrave të tyre. Kjo gjuhë, e mbushur me zemërim dhe simbolikë dramatike, nuk duhet parë vetëm si fjalor politik, por si shprehje e ndjenjës së tradhtisë së thellë që përjetonte populli shqiptar ndaj elitës që konsiderohej e nënshtruar ndaj pushtetit jugosllav. Për autorin, tradhtia ishte më e rëndë se vetë dhuna e armikut, sepse vinte nga ata që duhej të ishin mbrojtës të popullit të tyre.

Edhe përmendja e Stane Dollancit dhe e figurave të tjera politike bëhet në mënyrë ironike dhe sarkastike, duke i paraqitur si njerëz që përpiqeshin ta zvogëlonin numrin e viktimave shqiptare, sikur e vërteta të mund të fshihej duke manipuluar shifrat. Në këtë pjesë, traktshkruesi e shpreh revoltën ndaj propagandës shtetërore që, sipas tij, jo vetëm ushtronte dhunë, por edhe përpiqej ta mohonte atë.

Kulmi i zemërimit arrin kur ai thotë se “i shituri tradhtar ia kalon gospodarit”, duke nënkuptuar se tradhtari bëhet edhe më i egër se vetë sunduesi. Për traktshkruesin, tradhtari humb çdo ndjenjë njerëzore dhe shndërrohet në një vegël të verbër të pushtetit. Kjo ide shfaq një nga plagët më të mëdha morale të asaj kohe: ndjenjën se jo vetëm armiku i jashtëm, por edhe bashkëkombës të caktuar po kontribuonin në shtypjen e popullit të tyre.

Në tërësi, ky fragment i traktit është një shpërthim emocionesh të forta — dhimbje, zemërim, revoltë dhe dëshpërim — i shkruar në një gjuhë të ngarkuar me metafora dramatike dhe me ton elegjiak. Ai nuk synon vetëm të informojë, por të tronditë, të zgjojë ndërgjegjen dhe të krijojë ndjesinë se Kosova e atyre viteve ishte kthyer në një hapësirë ku përballeshin barbaria dhe dinjiteti njerëzor. Në këtë mënyrë, trakti mbetet një dëshmi e fuqishme e gjendjes emocionale dhe politike të shqiptarëve të Kosovës në një nga periudhat më të rënda të historisë së tyre moderne.

Më tej, në trakt shpërthente një frymë e fuqishme krenarie dhe qëndrese, sikur nga hiri i dhimbjes të ngrihej një himn për trimërinë shqiptare. Pas përshkrimeve të errëta të dhunës dhe terrorit, fjala e traktshkruesit merrte tonin e një epike popullore, ku populli shqiptar nuk paraqitej më si viktimë e pafuqishme, por si një trup i gjallë që, edhe përballë armëve dhe tankeve, nuk pranonte të nënshtrohej.

“Përkundër fushatës fashiste, përkundër vrasjeve në masë…” — këto fjalë hapnin një pamje dramatike të kohës, ku pushteti jugosllav përshkruhej si një makineri represive që kishte vënë në lëvizje gjithë arsenalin e tij kundër një populli të paarmatosur. Në njërën anë qëndronin helmetat, bajonetat, tanket dhe ushtarët; në anën tjetër një popull me duar bosh, por me zemër të mbushur me etje për liri. Kontrasti ishte i dhimbshëm, por pikërisht në këtë pabarazi traktshkruesi shihte madhështinë morale të rezistencës shqiptare.

Vijon