[ Libra NëLinjë ]
Nga Petrit Bezhani
Në studimet bashkëkohore të historisë së letërsisë shqiptare, rikthimi kritik te figurat kanonike përbën një nga mënyrat më të rëndësishme për të rishqyrtuar traditën letrare dhe për të kuptuar funksionin e saj në formimin e vetëdijes kulturore kombëtare. Në këtë kuadër, studimet monografike dhe interpretimet e reja mbi autorë themelorë të letërsisë shqipe, si Gjergj Fishta, mbeten një fushë e hapur debati dhe reflektimi kritik. Libri i Gjon Markut “Gjergj Fishta – shkrimtari me vetëdije të lartë kombëtare” (Tiranë, 2024) mund të shihet pikërisht në këtë perspektivë: si një përpjekje për të rilexuar veprën dhe figurën e autorit të “Lahutës së Malcis” përmes një qasjeje sintetizuese, që ndërthur analizën e tekstit me kontekstin historik dhe kulturor të kohës së tij.
Në vitin 2024, studiuesi dhe autori Gjon Marku botoi dy studime kushtuar dy figurave të rëndësishme të traditës françeskane shqiptare, personalitete që kanë lënë gjurmë të qëndrueshme jo vetëm në historinë e kulturës dhe të letërsisë shqiptare, por edhe në një kontekst më të gjerë europian. Veprat e tyre përfaqësojnë një trashëgimi të rëndësishme intelektuale dhe artistike, e cila shtrihet në dy periudha të dallueshme historike: para dhe pas Luftës së Dytë Botërore. Në këtë kuadër, studimi “Gjergj Fishta – shkrimtari me vetëdije të lartë kombëtare” paraqitet si një përpjekje serioze për të rishqyrtuar dhe interpretuar dimensionet themelore të krijimtarisë së njërit prej personaliteteve më përfaqësuese të letërsisë shqiptare.
Edhe pse autori nuk e pozicionon veten në mënyrë eksplicite brenda traditës së mirëfilltë të fishtologjisë, studimi dëshmon për një interes të qëndrueshëm dhe për një qasje interpretuese ndaj veprës së autorit të “Lahutës së Malcis”, duke u përpjekur të analizojë mënyrën se si manifestohen dimensionet estetike dhe ideore të krijimtarisë së tij në tri rrafshet kryesore të shprehjes letrare: epikë, lirikë dhe dramatikë. Në këtë kuptim, studimi i Markut mund të konsiderohet si një përpjekje për të artikuluar një lexim interpretativ që synon të vendosë në dialog traditën e kritikës letrare shqiptare me një perspektivë të re të leximit individual.
Një nga aspektet që bie në sy në këtë studim është përpjekja e autorit për ta trajtuar veprën fishtjane jo vetëm si një fenomen estetik, por edhe si një shprehje të vetëdijes historike dhe kulturore të kombit shqiptar. Kjo qasje e vendos analizën në një plan ku ndërthuren dimensioni letrar, historik dhe kulturor, duke theksuar funksionin e letërsisë në artikulimin e identitetit kombëtar.
Nga pikëpamja strukturore, libri i Gjon Markut i afrohet përmasave të një monografie studimore. Shtrirja e gjerë tematike dhe përdorimi i një bibliografie relativisht të pasur dëshmojnë për përpjekjen e autorit për ta mbështetur analizën në një bazë të gjerë referenciale. Kjo tregon një njohje të mirë të traditës së studimeve mbi Gjergj Fishtën dhe të vendit që zë krijimtaria e tij në historinë e letërsisë shqiptare dhe në zhvillimin e gjuhës shqipe.
Studimi është i organizuar në gjashtë kapituj, të cilët trajtojnë aspekte të ndryshme të veprës dhe të veprimtarisë së Fishtës. Kapitulli i parë, “Tradita humaniste shqiptare në Rilindjen Europiane”, përbën një përpjekje për të vendosur një kornizë historiko-kulturore brenda së cilës autori përpiqet të interpretojë zhvillimet e mëvonshme të letërsisë shqiptare. Megjithatë, nga një këndvështrim kritik, mund të thuhet se lidhja midis këtij kapitulli dhe objektit kryesor të studimit mbetet mjaft e dukëshme. Edhe pse distanca historike dhe e ndryshimeve të kontekstit kulturor, është e vështirë të argumentohet nëpërmejt një vijimësi e drejtpërdrejtë midis humanizmit të Rilindjes europiane dhe krijimtarisë së Fishtës. Por në këtë aspekt, një këndvështrim i qartë e bënte këtë pjesë funksionale brenda strukturës së përgjithshme të studimit.
Kapitulli i dytë, “Gjergj Fishta – ky erudit i papërsëritshëm”, ofron një panoramë më të gjerë të veprimtarisë intelektuale dhe kulturore të poetit. Autori ndalet në disa nga momentet kyçe të angazhimit të Fishtës në jetën kulturore dhe politike të kohës, si pjesëmarrja e tij në Kongresin e Manastirit dhe në Komisinë Letrare të Shkodrës si dhe roli i tij në drejtimin e revistës “Hylli I Dritës”, së bashku me albanologun Maximilian Lambertz në vitet 1913–1940. Në këtë kapitull vërehet një përpjekje për të integruar vlerësimet e studiuesve të ndryshëm mbi figurën dhe veprën e Fishtës, duke përfshirë emra të njohur të historiografisë dhe të kritikës letrare shqiptare, si Injac Zamputi, Ali Xhiku, Eqrem Çabej dhe të tjerë.
Një pjesë e rëndësishme e librit i kushtohet analizës së poemës monumentale “Lahuta e Malcis”, e cila trajtohet si një nga kulmet e epikës shqiptare dhe si një epope e mirëfilltë kombëtare. Autori ndalet në dimensionin epik të kësaj vepre, duke analizuar marrëdhënien e saj me traditën e epikës folklorike dhe me përvojën historike të qëndresës shqiptare. Në këtë kontekst, përfshirja e referencave nga studiues dhe personalitete të ndryshme të kulturës shqiptare, si Ernest Koliqi, Rrok Zojzi, Sabri Hamiti apo Ismet Elezi, synon ta vendosë interpretimin e autorit në një dialog më të gjerë me traditën e studimeve mbi Fishtën.
Një nga pjesët më të rëndësishme të studimit është kapitulli kushtuar satirës fishtjane, ku autori trajton një dimension të veçantë të krijimtarisë së poetit. Është e njohur se Gjergj Fishta nuk përfaqëson vetëm një kulm të epikës shqiptare, por edhe një nga zërat më të fuqishëm të satirës në letërsinë shqipe. Përmes ironisë, humorit dhe kritikës sociale, Fishta ka trajtuar një sërë dukurish të jetës shoqërore shqiptare të fillimit të shekullit XX.
Në këtë kuadër, përmbledhja “Anzat e Parnasit” paraqitet si një nga manifestimet më të qarta të kësaj prirjeje satirike. Autori ndalet në temat që trajtohen në këtë vepër, të cilat lidhen me jetën qytetare, me arsimin, me kulturën e botimit të librave, me çështjet e atdhetarizmit dhe me marrëdhëniet e shqiptarëve me botën e jashtme. Një element interesant që theksohet në studimin e Gjon Markut është fakti se shumë prej vargjeve satirike të Fishtës kanë hyrë në përdorimin e përditshëm të njerëzve dhe janë transmetuar gojarisht si sentenca apo shprehje të urta, duke dëshmuar për ndikimin e thellë që poeti ka ushtruar në kulturën popullore.
Një kapitull tjetër i rëndësishëm i studimit trajton dimensionin ideor të krijimtarisë së Fishtës, duke e interpretuar atë si një shkrimtar me vetëdije të lartë kombëtare, koncept që përbën edhe boshtin interpretues të gjithë librit. Në këtë kontekst, Autori Gjon Marku analizon edhe dramën “Juda Makabe”, ku përmes një tematike biblike artikulohet një reflektim i thellë mbi fatin historik të kombit dhe mbi raportin midis tradhtisë dhe qëndresës.
Studimi mbështetet në një bibliografi të gjerë, e cila përfshin rreth 127 referenca studimore. Kjo dëshmon për një përpjekje serioze për ta vendosur analizën në një dialog të drejtpërdrejtë me traditën e studimeve mbi Fishtën, ku përfshihen edhe emra të rëndësishëm të kritikës dhe të albanologjisë, si Koliqi, Geci, Poradeci, Dema, Çapaliku (S), Dukagjini (Pal), Lacaj (H) Arshi Pipa, Zef Pllumi, Desnickaja dhe studiues të tjerë.
Parë në tërsi vepra, mund të thuhet se një nga vlerat kryesore të këtij studimi qëndron në përpjekjen për t’i ofruar lexuesit një lexim të ri të veprës fishtjane nga një perspektivë që vjen jashtë rrethit tradicional të kritikës letrare. Autori Gjon Marku arrin të ndërtojë një dialog serioz me veprën e Gjergj Fishtës, duke ofruar reflektime dhe interpretime që në tërësi rezultojnë të frytshme, sidomos në trajtimin e dimensionit satirik të krijimtarisë së poetit.
Në këtë kuptim, studimi i Gjon Markut mund të konsiderohet si një kontribut i vlefshëm në vazhdimësinë e diskursit kritik mbi veprën e Gjergj Fishtës, duke dëshmuar edhe një herë se krijimtaria e autorit të “Lahutës së Malcis” mbetet një nga burimet më të pasura të interpretimit në letërsinë shqiptare.
Në përfundim, studimi i Gjon Markut “Gjergj Fishta – shkrimtari me vetëdije të lartë kombëtare” mund të vlerësohet si një përpjekje serioze për t’i dhënë një lexim të ri një figure themelore të letërsisë shqiptare. Në këtë libër Autori Gjon Marku arrin të ndërtojë një panoramë të gjerë të veprës fishtjane dhe të vendit që ajo zë në traditën kulturore shqiptare. Vlera e këtij studimi qëndron jo vetëm në përpjekjen për të sistemuar një numër të madh referencash dhe vlerësimesh kritike mbi Fishtën, por edhe në guximin intelektual për t’iu afruar një autori kaq kompleks nga një perspektivë që nuk vjen drejtpërdrejt nga fusha e kritikës letrare profesionale. Në këtë kuptim, libri i Gjon Markut dëshmon se vepra e Gjergj Fishtës vazhdon të mbetet një terren i hapur interpretimesh dhe reflektimesh të reja, duke konfirmuar edhe një herë aktualitetin e saj në diskursin bashkëkohor të studimeve letrare shqiptare.
Siç vëren edhe vetë autori, “Fishta këndohej, sepse në këngët e tij ishte shqiptari: në doke, në kanun, në mitologji, në folklor, në aspirata, në jetë, në luftë e në ngadhënjime”, një konstatim që përmbledh rëndësinë e vazhdueshme të veprës fishtjane në historinë letrare shqiptare.
