[ Libra NëLinjë ]
Ese letrare (3)
Nga Safet SADIKU
Në një botë ku ekuilibrat gjeopolitikë ndryshojnë me shpejtësi dhe ku rivaliteti mes fuqive të mëdha përcakton shpesh drejtimin e politikës ndërkombëtare, politikanët e vendeve të vogla duhet ta kuptojnë se retorika e brendshme nuk mund të zëvendësojë realizmin strategjik. Realiteti global nuk funksionon mbi slogane patriotike apo mbi kalkulime të momentit, por mbi stabilitet institucional, besueshmëri dhe mbi ndërtimin e aleancave të qëndrueshme që mbrojnë interesat afatgjata të shtetit. Për vende si Kosova dhe Shqipëria, kjo do të thotë se çdo vendim politik duhet të peshohet jo vetëm në skenën e brendshme, por edhe në pasqyrën më të gjerë të marrëdhënieve ndërkombëtare, sepse në një arenë ku lëvizin fuqitë e mëdha, gabimet strategjike të shteteve të vogla mund të kenë pasoja shumë më të mëdha se sa duken në momentin kur merren.
Në skenën e ndërlikuar të politikës sonë, pushteti shpesh luhet si një parti shahu ku lëvizjet bëhen me kujdes, me kalkulime dhe me ambicie personale, ndërsa figurat zhvendosen në tabelë sipas interesave të momentit. Në këtë lojë strategjike politikanët sillen si lojtarë që përpiqen të fitojnë epërsinë mbi kundërshtarin, duke përdorur krizat, aleancat dhe rivalitetet si pjesë të taktikës së tyre të përditshme. Por, deri sa kjo lojë zhvillohet në skenën e dukshme të pushtetit, qytetarët mbeten shpesh në rolin e publikut që ndjek nga rreshtat e fundit një dramë ku vendimet që merren mbi tabelën politike dhe përkthehen në pasoja reale për jetën e tyre. Dhe pikërisht këtu qëndron ironia e kësaj skene: ndërsa aktorët politikë mendojnë se janë duke fituar një lojë pushteti, publiku është ai që në fund paguan çmimin e çdo lëvizjeje të gabuar.
“Mjerimi i kësaj skene,” thotë Ciceroni duke vështruar drejt publikut, “qëndron pikërisht në momentin kur dy njerëz që dikur simbolizonin bashkëpunimin dhe reformën arrijnë majat e pushtetit shtetëror. Pikërisht atëherë zgjohet një instinkt i vjetër, pothuaj refleks ballkanik, ku secili ndien nevojën ta dominojë tjetrin dhe ta kontrollojë drejtimin e politikës, sikur shteti të ishte një orkestër ku dirigjenti duhet të jetë vetëm një.” Roboti e mbështet këtë vëzhgim me një ton më institucional. “Por republika nuk është një orkestër e një dirigjenti të vetëm,” shton ai. “Kushtetuta është shkruar pikërisht për ta ndarë ritmin e pushtetit. Ajo i jep presidentes të drejtën për takime të pavarura diplomatike dhe për një rol që nuk varet nga humorët e përditshëm të qeverisë. Në këtë kuptim, askush nuk mund të mbajë inat ndaj aleatit më të madh të vendit vetëm sepse ai zgjedh të flasë me një institucion tjetër.”
Shqiponja, që deri atëherë kishte vështruar nga lart, ndërhyn me një ton më meditativ: “Problemi është se në këtë skenë shpesh harrohet diçka e thjeshtë,” thotë ajo. “Institucionet janë ndërtuar për të bashkëpunuar, jo për të konkurruar për vëmendje. Kur bashkëpunimi zëvendësohet nga rivaliteti personal, politika fillon të duket më shumë si një dramë karakteresh sesa si një projekt shtetëror.” Nga fundi i sallës dëgjohen sërish zërat e mendjeve cinike të atdheut, që e ndjekin këtë teatër me një përzierje lodhjeje dhe ironie. “Ja ku jemi përsëri,” murmurinin ata. “Publiku në rreshtat e fundit që paguan biletën më të shtrenjtë.” Ciceroni e shpjegon këtë ironi me një reflektim më të gjatë. “Po qytetarët e shohin këtë dramë politike, se po shpaloset para syve të tyre, dhe vendi rrezikon të shpenzojë miliona euro për zgjedhje të reja jo për shkak të ndonjë krize të madhe shtetërore apo përplasjeje ideologjike që ndan shoqërinë, por për shkak të një kryeneçësie politike që shpesh duket më shumë si rivalitet personal sesa si debat institucional.” Dhe Roboti e përmbledh situatën me një metaforë të thjeshtë. “Në fund,” thotë ai, “politika fillon të ngjajë me një dramë familjare, ku aktorët grinden në skenë ndërsa faturën e paguan publiku.”
Në atë moment Faktori Ndërkombëtar e thyen heshtjen e tij diplomatike me një reflektim më të gjerë. “Por pyetja më e rëndësishme nuk është vetëm për këtë konflikt të momentit,” thotë ai. “Pyetja është më e thellë: nëse edhe kur një parti ka shumicën e pushtetit, shteti vazhdon të paralizohet nga rivalitetet e brendshme, atëherë problemi nuk mund të jetë vetëm te individët.” Shqiponja e vazhdon mendimin duke e kthyer vështrimin drejt horizontit më të gjerë të politikës ndërkombëtare. “Sepse në arenën globale,” thotë ajo, “vijat politike janë si korridore të padukshme ku lëvizin fuqitë e mëdha. Në këto korridore shtetet e vogla nuk kanë luksin e rivaliteteve të brendshme, sepse çdo lëvizje e tyre lexohet nga të tjerët si një sinjal pozicionimi.” Ajo ndalet për një çast dhe vazhdon më qetë. “Vendet si Kosova apo Shqipëria janë si anije të vogla në një det ku kalojnë flotat e mëdha. Ato nuk mund ta ndryshojnë drejtimin e rrymave globale, por mund të zgjedhin me kujdes se në cilin krah të detit të lundrojnë.” Ciceroni e mbyll skenën me një reflektim të qetë, pothuaj filozofik.
“Ndoshta problemi më i madh,” thotë ai, “është vetë teatri ynë politik. Një teatër ku aktorët ndryshojnë nga një mandat në tjetrin, ku kostumet dhe sloganet duken të reja, por ku skenari, në thelb, mbetet pothuajse i njëjtë.” Dritat e skenës zbehen ngadalë dhe publiku mbetet me një heshtje që nuk është vetëm fundi i një akti, por edhe fillimi i një pyetjeje më të madhe: nëse shtetet e vogla do të mësojnë ta lexojnë me maturi hartën e politikës ndërkombëtare, apo nëse do të vazhdojnë të humbasin kohë në dramën e tyre të brendshme ndërsa bota përreth tyre vazhdon të lëvizë. Në të njëjtën skenë ku dritat e debatit publik ndizen dhe shuhen sipas ritmit të krizave të radhës, Ciceroni, Roboti, Shqiponja dhe Faktori Ndërkombëtar vazhdojnë bisedën e tyre, sikur të ishin dëshmitarë të një shfaqjeje që përsëritet vazhdimisht me aktorë të ndryshëm, por me një skenar që rrallë ndryshon në thelb. Ciceroni e hap këtë akt të ri me një vëzhgim që tingëllon si hyrje në një shkrim letrar. “Në skenën e përhershme të teatrit politik të Kosovës,” thotë ai me një ton të qetë, “krizat prodhohen me një lehtësi që ndonjëherë do ta kishte zili edhe industria e argëtimit.
Dhe megjithatë, çdo krizë paraqitet si një dramë e madhe shtetërore, sikur të ishte lindur nga nevoja historike dhe jo nga kalkulimet e vogla të pushtetit.” Roboti e mbështet këtë reflektim me një kujtesë të afërt historike. “Le të mos harrojmë,” shton ai, “se vetëm një vit më parë institucionet e republikës u bllokuan për një kohë të gjatë nga opozita e atëhershme dhe e tashme. Strategjia e tyre ishte e thjeshtë dhe në dukje logjike: përmes bllokadës dhe tensionit institucional të dobësohej qeveria dhe të krijohej një klimë që do t’i shtonte mbështetjen elektorale.” Shqiponja e sheh këtë episod me një distancë që vjen nga përvoja e historisë. “Por politika,” thotë ajo, “ka një mënyrë të çuditshme për t’i kthyer planet e aktorëve kundër tyre. Sepse qytetarët reaguan në mënyrën më të papritur për strategët e krizave. Në vend që ta shpërblenin këtë lojë tensioni, ata e ndëshkuan atë.” Ciceroni e vazhdon mendimin duke e lidhur me rezultatin politik. “Dhe kështu ndodhi ironia e madhe,” thotë ai. “Partia që ishte në pushtet jo vetëm që nuk u dobësua nga kjo bllokadë, por përfitoi edhe më shumë mbështetje nga elektorati, deri në atë pikë sa arriti të formojë qeverinë pa pasur nevojë për ata që kishin menduar se kriza ishte një metodë moderne për të ardhur në pushtet.”
Nga fundi i sallës dëgjohen përsëri zërat e mendjeve cinike të atdheut, që e ndjekin këtë dialog me një buzëqeshje të lodhur. “Pra qytetarët e kuptuan lojën,” thotë njëri prej tyre. “Por a e kuptoi politika mësimin?” shton tjetri. Roboti e merr këtë pyetje dhe e kthen në një reflektim më të gjerë institucional. “Sepse politika,” thotë ai, “si çdo tragjikomedi e gjatë, ka zakonin të përsërisë pikërisht skenat e saj më ironike. Pushteti që përfitoi nga mësimi i qytetarëve tani duket se rrezikon ta përsërisë të njëjtën lojë që dikur e kritikonte me zë të lartë.” Shqiponja e përshkruan këtë moment me një metaforë të qartë. “Është sikur një lojtar shahu që fiton një parti duke shfrytëzuar gabimin e kundërshtarit,” thotë ajo, “dhe më pas, sapo ulet në tavolinë për lojën tjetër, vendos të bëjë pikërisht të njëjtin gabim.” Në atë moment Faktori Ndërkombëtar, që deri atëherë kishte dëgjuar me një qetësi të kujdesshme diplomatike, vendos të shtojë një vërejtje që shkon përtej skenës së brendshme. “Sepse në këtë situatë,” thotë ai, “nuk bëhet fjalë vetëm për rivalitet politik. Kur një vend heziton të propozojë për presidente një personalitet që ka ndërtuar marrëdhënie të mira me Shtetet e Bashkuara të Amerikës, kjo krijon një përshtypje që shkon përtej kufijve të brendshëm dhe lexohet edhe në hartën më të gjerë të marrëdhënieve ndërkombëtare.” Ciceroni e përmbledh këtë shqetësim me një fjali të gjatë dhe të menduar.
“Dhe pikërisht këtu lind dilema e vërtetë e kësaj skene politike,” thotë ai, “sepse duket sikur në politikën tonë aleancat strategjike trajtohen ende si një humor i përditshëm që mund të ndryshojë sipas kalkulimeve të momentit, ndërkohë që për një shtet të vogël ato duhet të jenë busulla të qëndrueshme në një arenë ndërkombëtare ku vijat e politikës globale përcaktohen nga fuqitë e mëdha. ”Shqiponja e shton këtë ide me një metaforë më të gjerë gjeopolitike. “Sepse në politikën botërore,” thotë ajo, “vijat strategjike janë si rrugë të mëdha ku lëvizin fuqitë e mëdha të globit. Shtetet e vogla nuk mund t’i ndryshojnë këto rrugë, por duhet të zgjedhin me kujdes në cilën anë të tyre qëndrojnë.” Dritat në skenë zbehen përsëri. Dhe për një moment duket sikur të gjithë personazhet e kuptojnë se drama që po analizojnë nuk është vetëm një episod politik, por një lojë e gjatë ku lëvizjet bëhen nga politikanët, ndërsa figura që shpesh mbetet peng në tabelën e shahut është vetë qytetari.
