[ Libra NëLinjë ]
Isuf B. Bajrami
Më 30 janar 1923, në Lozanë u nënshkrua Marrëveshja e Lozanës, instrument që institucionalizoi shkëmbimin e detyruar të popullsive midis Turqia dhe Greqia. Ndërkohë që përfaqësonte një mjet diplomatik për stabilitet rajonal, për shqiptarët myslimanë të Çamërisë u shndërrua në një katastrofë demografike dhe pronësore.
Ky studim ka për qëllim të paraqesë një analizë historiko-juridike të detajuar, të dokumentojë pasojat mbi popullsinë shqiptare dhe të propozojë një perspektivë juridike, morale dhe tranzicionale për drejtësi dhe riparim historik. Çështja e shqiptarëve të Çamërisë nuk është thjesht relike historike; ajo është urdhër i kohës për standardet bashkëkohore të së drejtës ndërkombëtare dhe të drejtave të njeriut.
I. Kuadri historik dhe juridik i Marrëveshjes së Lozanës (1923)
1. Konteksti politik dhe diplomatik
Pas Luftës së Parë Botërore dhe rrëzimit të Perandorisë Osmane, Evropa Juglindore u karakterizua nga tensione etnike dhe territoriale. Traktati i Sèvres (1920) dështoi në implementim, duke krijuar nevojën për një instrument të ri që të legjitimonte marrëdhëniet midis shteteve pas ndryshimeve kufitare.
Marrëveshja e Lozanës (24 korrik 1923) konsolidoi njohjen ndërkombëtare të Republika e Turqisë dhe institucionalizoi shkëmbimin e detyrueshëm të popullsive midis Greqisë dhe Turqisë mbi bazë konfesionale.[1][2] Ky instrument ishte traktat ndërkombëtar detyrues dhe u mbikëqyr nga një Komision i Përzier i Lidhjes së Kombeve.[3]
2. Kriteri konfesional dhe statusi i shqiptarëve të Çamërisë
Konventa përcaktonte se çdo person i besimit mysliman në Greqi konsiderohej “turk”, pavarësisht nga origjina etnike. Për shqiptarët e Çamërisë kjo solli:
• Përfshirje në kategorinë juridike e migrimit detyrues;
• Shpronësim të pronave dhe humbje të bazës së jetesës shekullore.[4]
Ky përkufizim juridik, i bazuar në kriter fetar, nuk mbrohej nga identiteti etnik sipas së drejtës ndërkombëtare të kohës dhe krijoi precedent për migrimet e detyruara të shqiptarëve në periudha të mëvonshme.
3. E drejta e pronës dhe mekanizmat kompensues
Konventa parashikonte:
• Transferimin e pronave të paluajtshme;
• Vlerësim dhe kompensim nga komisione ndërqeveritare.
Në praktikë:
• Kompensimi shpesh ishte i pjesshëm ose i vonuar;
• Shpronësimi kolektiv, sipas standardeve moderne, përbën shkelje të të drejtës për pronë dhe të proporcionalitetit.[5][6]
II. Konventa Jugosllavo-Turke e vitit 1938 dhe eksodi shqiptar
Në vitin 1938, u nënshkrua një konventë mes Mbretëria Jugosllave dhe Turqisë, për shpërnguljen e 40,000 familjeve shqiptare nga Kosova dhe Maqedonia drejt Turqisë.
Karakteristikat kryesore:
• Pagesa prej 500 lirash turke për çdo familje (total 20 milionë);
• Transferim gradual, me kuota vjetore nga 4,000 deri në 8,000 familje;
• Pasuritë e patundshme mbeteshin pronë e shtetit jugosllav.[7][8]
Ky instrument tregoi se përdorimi i termit “popullsi turke” ishte një maskë për zhvendosjen e shqiptarëve, duke kthyer identitetin fetar në mjet të inxhinierisë demografike.
III. Zhvendosjet e viteve 1944–1945: Eksodi i Çamërisë
Pas Luftës së Dytë Botërore, shqiptarët e Çamërisë u detyruan të braktisnin trojet e tyre drejt Shqipërisë:
• Rreth 25,000–28,000 persona, kryesisht gra dhe fëmijë.[9]
• Humbje njerëzore: mbi 2,700 të vrarë gjatë rrugës;
• Humbje materiale: mbi 6,000 shtëpi dhe prona të tjera me vlerë aktuale miliarda euro.
Kjo periudhë shënoi zhvendosjen më të dhunshme dhe pa bazë ligjore, duke shkelur standardet e së drejtës humanitare moderne.
IV. Perspektiva juridike bashkëkohore
1. E drejta e pronës dhe rikthimi
Sipas jurisprudencës së Gjykata Evropiane për të Drejtat e Njeriut dhe nenit 1 të Protokollit nr.1 të KEDNJ-së:
• Pronat e shpronësuara duhet të kompensohen;
• Rikthimi fizik i pronës është forma ideale e riparimit (restitutio in integrum), por pas një shekulli është i komplikuar;
• Rikthimi simbolik dhe kompensimi financiar ofrojnë zgjidhje të qëndrueshme.
2. Përgjegjësia ndërkombëtare
• Zhvendosjet e detyruara dhe shpronësimet masive mund të konsiderohen vazhdim shkeljeje (“continuous violation”);
• Shtetet përkatëse kanë përgjegjësi morale dhe juridike për dëmshpërblim.
3. Drejtësia tranzicionale
Përfshin:
• Dokumentim historik dhe arkivor;
• Njohje morale dhe politike;
• Mekanizma kompensimi dhe rehabilitimi simbolik;
• Garantim të të drejtave kulturore dhe memoriale.
Ky model harmonizon legjitimitetin historik dhe autoritetin juridik bashkëkohor.
V. Strategjia për një zgjidhje të drejtësisë
Një hat drejtësie për shqiptarët e Çamërisë mund të përfshijë:
1. Marrëveshje ndërqeveritare Shqipëri–Greqi për njohje të padrejtësive historike;
2. Komision verifikues ndërkombëtar me ekspertë të së drejtës ndërkombëtare dhe historisë;
3. Mekanizëm kompensimi financiar, alternativ ndaj rikthimit fizik;
4. Riparim simbolik: monumente, muze, arkivim i dëshmive të eksodit;
5. Rikthim individual përmes procedurave ligjore të shtetësisë dhe migracionit, në përputhje me rendin juridik aktual.
Ky model bashkon drejtësinë juridike, moralin dhe stabilitetin politik, duke kthyer historinë në mundësi pajtimi dhe zgjidhjeje.
VI. Përfundim
Marrëveshja e Lozanës dhe instrumentet pasuese tregojnë tensionin midis sovranitetit shtetëror dhe të drejtave individuale në shekullin XX. Për shqiptarët e Çamërisë dhe komunitetet e tjera të zhvendosura, pasojat ishin të thella: shpronësim, humbje identiteti dhe dëmtim demografik.
Sot, drejtësia për këta qytetarë nuk është thjesht një çështje historike. Ajo është urdhër i kohës, i imponuar nga standardet e së drejtës ndërkombëtare, jurisprudenca evropiane dhe detyrimet morale të shteteve. Njohja morale, kompensimi financiar dhe mekanizmat e drejtësisë tranzicionale ofrojnë rrugën më të mundshme për zgjidhje të denjë historike dhe juridike.
Fusnota
[1] Treaty of Peace with Turkey, Lausanne, 24 July 1923, League of Nations Treaty Series, vol. 28.
[2] Convention Concerning the Exchange of Greek and Turkish Populations, 30 January 1923.
[3] Bruce Clark, Twice a Stranger: The Mass Expulsions that Forged Modern Greece and Turkey, 2006.
[4] Miranda Vickers, The Cham Issue: Albanian National & Property Claims in Greece, 2002.
[5] Lassa Oppenheim, International Law: A Treatise, Vol. I.
[6] Renée Hirschon (ed.), Crossing the Aegean: The Greek-Turkish Population Exchange, 2003.
[7] Arkivat diplomatike jugosllave, Konventa Jugosllavi–Turqi, 1938.
[8] Noel Malcolm, Kosovo: A Short History, 1998.
[9] Arkivi i Shtetit Shqiptar, Dokumente mbi eksodin e Çamërisë, 1944–1945.
Vendi i Lekës; 02.03.2026
Treaty of Lausanne:Prospects for Transitional Justice
Isuf B. Bajrami
On January 30, 1923, in Lausanne, the Treaty of Lausanne was signed, an instrument that institutionalized the compulsory population exchange between Turkey and Greece. While presented as a diplomatic tool for regional stability, for the Muslim Albanians of Çamëria, it became a profound demographic and property catastrophe.
This study aims to provide a detailed historical-legal analysis, document the effects on the Albanian population, and propose a legal, moral, and transitional justice perspective for redress and historical repair. The issue of the Cham Albanians is not merely a historical relic; it is a matter of contemporary legal and moral urgency in light of international law and human rights standards.
I. Historical and Legal Framework of the Treaty of Lausanne (1923)
1. Political and Diplomatic Context
After World War I and the collapse of the Ottoman Empire, Southeastern Europe faced deep ethnic and territorial tensions. The Treaty of Sèvres (1920) failed to be implemented, creating the need for a new instrument to legitimize interstate relations after territorial changes.
The Treaty of Lausanne (July 24, 1923):
• Consolidated international recognition of Republic of Turkey;
• Institutionalized the compulsory population exchange between Greece and Turkey based on religion.[1][2]
It was a binding international treaty, overseen by a Joint Commission under the League of Nations.[3]
2. The Religious Criterion and the Status of Albanian Muslims of Çamëria
The convention stipulated that any Muslim residing in Greece would be considered a “Turk,” regardless of ethnic origin. For the Albanian population of Çamëria, this entailed:
• Inclusion in the legally defined category of compulsory migration;
• Expropriation of property and loss of centuries-old livelihoods.[4]
This legal definition, based solely on religion, disregarded ethnic identity under contemporary international law and set a precedent for subsequent Albanian migrations.
3. Property Rights and Compensation Mechanisms
The convention provided:
• Transfer of immovable property;
• Assessment and compensation by intergovernmental commissions.
In practice:
• Compensation was often partial or delayed;
• Collective expropriation, by modern standards, constitutes a violation of property rights and proportionality principles.[5][6]
II. The 1938 Yugoslav–Turkish Convention and Albanian Exodus
In 1938, a convention was signed between Kingdom of Yugoslavia and Turkey, providing for the relocation of 40,000 Albanian families from Kosovo and Macedonia to Turkey.
Key characteristics:
• Payment of 500 Turkish lira per family (totaling 20 million lira);
• Gradual relocation with annual quotas of 4,000–8,000 families;
• Immovable property remained state-owned in Yugoslavia.[7][8]
This instrument showed that the term “Turkish population” was used as a diplomatic cover to remove Albanian communities, turning religious identity into a tool of demographic engineering.
III. The 1944–1945 Displacements: The Çamëria Exodus
Following World War II, the Albanian population of Çamëria was forcibly displaced to Albania:
• Approximately 25,000–28,000 people, mostly women and children.[9]
• Human losses: over 2,700 deaths during the journey;
• Material losses: over 6,000 homes and other properties, valued today in the billions of euros.
This period marked the most violent and unlawful displacement, violating modern humanitarian law standards.
IV. Contemporary Legal Perspective
1. Property Rights and Return
According to the jurisprudence of the European Court of Human Rights and Article 1 of Protocol No. 1 of the ECHR:
• Expropriated property must be compensated;
• Physical restitution (restitutio in integrum) is ideal but complicated after a century;
• Symbolic restitution and financial compensation offer feasible solutions.
2. International Responsibility
• Forced displacements and mass expropriations may constitute continuous violations;
• States involved have both moral and legal responsibility for reparations.
3. Transitional Justice
Includes:
• Historical and archival documentation;
• Moral and political recognition;
• Compensation mechanisms and symbolic rehabilitation;
• Protection of cultural and memorial rights.
This approach reconciles historical legitimacy with contemporary legal authority.
V. Strategy for Justice
A roadmap for justice for the Cham Albanians could include:
1. Bilateral agreement Albania–Greece recognizing historical injustices;
2. International verification commission with experts in international law and history;
3. Financial compensation mechanism as an alternative to physical return;
4. Symbolic repair: monuments, museums, archival preservation;
5. Individual return via legal procedures for citizenship and migration, consistent with current legal frameworks.
This model integrates legal justice, moral accountability, and political stability, transforming history into an opportunity for reconciliation and resolution.
VI. Conclusion
The Treaty of Lausanne and subsequent instruments illustrate the tension between state sovereignty and individual rights in the 20th century. For the Cham Albanians and other displaced communities, the consequences were profound: expropriation, loss of identity, and demographic disruption.
Today, justice for these communities is not merely historical—it is an imperative of our time, grounded in international law, European jurisprudence, and the moral duties of states. Recognition, financial compensation, and transitional justice mechanisms offer the most viable path toward dignified historical and legal redress.
Footnotes
[1] Treaty of Peace with Turkey, Lausanne, 24 July 1923, League of Nations Treaty Series, vol. 28.
[2] Convention Concerning the Exchange of Greek and Turkish Populations, 30 January 1923.
[3] Bruce Clark, Twice a Stranger: The Mass Expulsions that Forged Modern Greece and Turkey, 2006.
[4] Miranda Vickers, The Cham Issue: Albanian National & Property Claims in Greece, 2002.
[5] Lassa Oppenheim, International Law: A Treatise, Vol. I.
[6] Renée Hirschon (ed.), Crossing the Aegean: The Greek-Turkish Population Exchange, 2003.
[7] Yugoslav diplomatic archives, Yugoslavia–Turkey Convention, 1938.
[8] Noel Malcolm, Kosovo: A Short History, 1998.
[9] Albanian State Archives, Documents on the Çamëria Exodus, 1944–1945.
The Land of Leka; 02.03.2026
