Shumë çka për të parë

Ilir Muharremi, kritik i artit

Në Marec, në hapësirën e dikurshme të shkollës “Ramiz Sadiku”, hapet një portë që nuk të çon lart, por përtej. “Lifti Horizontal drejt Kozmosit”, i inicuar nga Sislej Xhafa, nuk është thjesht një projekt artistik është një zhvendosje e ndjeshme e mënyrës se si ne e përfytyrojmë hapësirën, tokën dhe vetë imagjinatën. Këtu, ku toka nuk është më vetëm sipërfaqe, por një trup që frymon me kujtime dhe mundësi, arti nuk kërkon të shpjegohet. Ai kërkon të përjetohet. Çdo hap bëhet një pyetje, çdo lëvizje një kërkim, çdo heshtje një mundësi për të parë atë që nuk shihet.

Në aktin e hapjes, Sislej Xhafa shpalos këtë vizion përmes një prezantimi që nuk mbyllet në fjalë, por hapet në përvojë. Në të njëjtën kohë, ai zhvillon një performancë të gjallë së bashku me studentët e programit Art & Media Digjitale AMD/UBT, nën mbikëqyrjen e Burim Berisha. Ky bashkëpunim nuk është thjesht pedagogjik është një transferim energjie, një laborator i hapur ku mendimi bëhet veprim dhe arti merr frymë në trupat e rinj. Udhëtimi drejt kozmosit këtu nuk ka drejtim vertikal. Nuk ka raketa, as qiell të largët. Ai ndodh horizontalisht mbi dhe, nëpër hapësirë, përmes trupit. Kozmosi nuk është më destinacion, por një gjendje një dimension që lind aty ku mendimi guxon të lëvizë ndryshe.

Në këtë kontekst, Mareci nuk është një vend i braktisur, por një territor i blertë. Një fushë ku gjurmët e harruara rikthehen si ide, ku e kaluara dhe e tashmja ndërthuren në forma të reja. Hapësira shndërrohet në një platformë të hapur, ku ndërhyrja artistike nuk imponon, por fton.
Në një nga momentet më të heshtura, por më të ngarkuara të projektit, studentët e UBT u tërhoqën në dhoma të vogla, pothuajse të mbyllura ndaj botës. Trupat e tyre nuk lëviznin shumë, por fryma ajo bëhej gjuhë. Të ngujuar në hapësira të ngushta, ata iu afruan xhamit si një kufi i tejdukshëm mes brendësisë dhe jashtësisë. Me çdo nxjerrje fryme, xhami avullohej ngadalë. Një mjegull e lehtë mbulonte sipërfaqen, si një shenjë e padukshme që bëhej e dukshme vetëm për pak çaste, për t’u zhdukur sërish. Ishte një akt i thjeshtë, por i thellë: fryma si dëshmi e pranisë. Një përpjekje për të lënë gjurmë në një sipërfaqe që nuk mban asgjë gjatë. Një dialog i heshtur mes trupit dhe materialit, mes të përkohshmes dhe dëshirës për të mbetur.

Në këtë performancë të zhvilluar në kuadër të “Lifti Horizontal drejt Kozmosit” nga Sislej Xhafa, nën udhëheqjen e Burim Berisha, koncepti duket se lëviz drejt një ideje të brendshme të kozmosit. Jo si hapësirë e largët, por si një univers i mbyllur brenda trupit, që kërkon të dalë, qoftë edhe përmes një avulli të përkohshëm mbi xham. Xhami bëhet një membranë një kufi që ndan, por edhe lidh. Avulli, një shkrim pa alfabet, një poezi që zhduket sapo lind. Dhe fryma, ndoshta elementi më i thjeshtë i jetës, shndërrohet në akt krijimi. Këtu, kozmosi nuk është më një hapësirë për t’u arritur, por një tension i brendshëm që kërkon dalje. Një lëvizje horizontale, e ngadaltë, e padukshme por thellësisht njerëzore.

Në thelb, kjo hapësirë nuk është vetëm një bashkëjetesë funksionesh, por një përpjekje për të kapërcyer ndarjet ontologjike që kanë strukturuar përvojën njerëzore, mendja kundrejt trupit, kultura kundrejt natyrës, teoria kundrejt praktikës.

Këtu, artisti nuk është më vetëm krijues forme, as bujku vetëm punues i tokës; poeti nuk mbetet në gjuhë, as filozofi në abstraksion. Të gjithë zhvendosen nga rolet e tyre të ngurta dhe hyjnë në një gjendje të përbashkët të të qenit, ku dija nuk prodhohet si objekt, por si marrëdhënie.Dhoma bëhet vend i reflektimit individual, por edhe i kufirit që ftohet të tejkalohet. Kuzhina shndërrohet në një hapësirë të përbashkët të materialitetit aty ku mendimi mishërohet në veprim dhe ndarja mes shpirtërores dhe trupores fillon të shpërbëhet. Biblioteka nuk është më arkiv i së kaluarës, por një fushë e hapur ku teksti rikrijohet në përvojë. Ndërsa hapësira e gjelbër rikthen njeriun në një raport jo dominues me tokën, por bashkëekzistues.

Filozofikisht, kjo mund të lexohet si një kthim drejt një ontologjie të përbashkësisë një mënyrë e të qenit ku individi nuk e humb veten, por e gjen përmes tjetrit. Një hapësirë ku njohja nuk është më hierarkike, por qarkulluese, ku e vërteta nuk është e fiksuar, por lind në ndërveprim.
Në këtë kuptim, projekti nuk është vetëm një strukturë fizike, por një eksperiment mbi mundësinë e një bote tjetër, një botë ku njeriu nuk qëndron përballë botës si vëzhgues, por brenda saj si pjesëmarrës. Dhe ndoshta pikërisht këtu fillon një formë tjetër e kozmosit jo si pafundësi e largët, por si thellësi e marrëdhënieve që ndërtojmë mes nesh dhe me atë që na rrethon.

Ky projekt jeton si një organizëm i përbashkët. Ai mbledh artistë, studentë, bujq, fshatarë, mendimtarë e poetë duke i vendosur në një dialog të pazakontë. Në këtë takim, dija nuk është e ndarë, por e përzier, përvoja nuk është individuale, por kolektive. “Lifti Horizontal drejt Kozmosit” nuk është një vend për të parë, por për të humbur dhe për t’u gjetur sërish. Sepse kozmosi nuk fillon në qiell ai fillon në momentin kur toka nën këmbët tona fillon të lëvizë brenda nesh.