[ Libra NëLinjë ]
Prof. Dr. Sabile Keçmezi-Basha
Hyrje
Viti 1945 përbën një nyje të rëndësishme historike në fatin politik të Kosovës, duke e vendosur atë në një udhëkryq vendimtar të zhvillimeve që do ta përkufizonin pozitën e saj për dekada me radhë. Kuvendi i Prizrenit, i mbajtur në korrik të atij viti nën një klimë të tensionuar pas Luftës së Dytë Botërore, ishte në dukje një manifestim i vullnetit popullor për bashkëjetesë brenda federatës jugosllave. Por në thelb, ai shënoi një kthesë dramatike në rikonfigurimin historiko-politik të Kosovës, duke e vendosur atë nën administrimin e Serbisë brenda federatës së re të Jugosllavisë socialiste, në kundërshtim me aspiratat e artikuluara më parë për vetëvendosje dhe bashkim me Shqipërinë.
Ky akt politik, i realizuar në një kontekst të kontrolluar nga strukturat komuniste jugosllave, nuk ishte thjesht një vendim administrativ, por një ndarje e dhimbshme dhe e imponuar, që prodhoi pasoja të thella historike, politike dhe shoqërore. Ai vulosi përkohësisht kufijtë e Kosovës, duke e lënë popullin shqiptar jashtë të drejtës për vetëvendosje, një parim që vetë forcat antifashiste të kohës e kishin proklamuar si themel të rendit të ri pas Luftës.
Rikonfigurimi i vitit 1945 u ndërtua mbi mohimin e identitetit të plotë politik të shqiptarëve të Kosovës dhe nëpërmjet një politike sistematike të centralizimit dhe serbizimit institucional. Megjithatë, në këtë rrjedhë të dhimbshme, filloi të artikulohej një rezistencë e heshtur por e qëndrueshme – një aspirat dhe e drejt historike për vetëvendosje dhe shkëputje nga Serbia e Jugosllavia, e cila më vonë do të gjejë shprehje të fuqishme në ngjarjet e vitit 1968, në demonstratat e vitit 1981 dhe kulmon në shpalljen e pavarësisë në shekullin XXI.
Duhet të thuhet se për të trajtuar këtë temë duhet një analizë e thelluar në dokumentet historike, të politikave shtetërore jugosllave dhe të ndikimeve të mëvonshme në formimin e vetëdijes kolektive shqiptare në Kosovë. Dhe, nga ato na del të kuptojmë jo vetëm pasojat e një vendimi politik, por edhe mënyrën se si një popull ndërtoi me durim dhe përkushtim trajektoren e vet shtetformuese, përkundër mohimeve, dhunës dhe përpjekjeve për asimilim.
- Konteksti historik dhe politik: Kosova në prag të vitit 1945
Pas përfundimit të Luftës së Dytë Botërore, Jugosllavia doli si një shtet i ri nën udhëheqjen e komunistëve të Josip Broz Titos, i cili synonte ta krijonte një federatë me barazi formale ndërmjet kombeve. Në këtë riorganizim të pasluftës, territori i Kosovës – i banuar në shumicë dërmuese nga shqiptarë – u vu përballë një të vërtete të hidhur: premtimet për vetëvendosje, të artikuluara nga Lëvizja Nacionalçlirimtare gjatë luftës, nuk u zbatuan për shqiptarët e Kosovës.
Kuvendi i Prizrenit, i mbajtur në korrik të vitit 1945, u paraqit si një mbledhje e përfaqësuesve të popullit të Kosovës që vendosnin vullnetarisht për të mbetur pjesë e Serbisë brenda federatës jugosllave[1]. Megjithatë, analiza e zhvillimeve të asaj kohe tregon se ky kuvend nuk kishte as liri të vërtetë vendimmarrjeje, as përfaqësim real të popullit. Ishte më tepër një formalizim i një vendimi politik tashmë të marrë nga udhëheqja komuniste në Beograd, e cila nuk kishte ndërmend të lejonte krijimin e ndonjë njësie administrative të veçantë shqiptare brenda federatës. Siç shkruan historiania Miranda Vickers, “pas luftës, autoritetet jugosllave e trajtuan Kosovën si një çështje të mbyllur, pa hapur asnjë debat real për vetëvendosjen e saj”[2]
- Roli i Kuvendit të Prizrenit dhe legjitimimi i shtypjes politike
Kuvendi i vitit 1945 në Prizren duhet parë më shumë si një instrument i legjitimimit politik të vendimit të qeverisë federale jugosllave sesa si një ngjarje me peshë të vërtetë përfaqësuese. Aty u deklarua bashkimi i Kosovës me Republikën e Serbisë, duke shuar çdo diskutim për një autonomi reale ose për ndonjë lloj bashkimi me Shqipërinë, që ishte dëshira e një pjese të madhe të popullatës shqiptare. Historiani Noel Malcolm argumenton se “në realitet, shqiptarët e Kosovës kishin shumë pak zë në përcaktimin e statusit të krahinës; vendimet u morën në rrethe të ngushta partiake dhe ushtarake”[3]
Ky akt u pasua nga një sërë masash represive që kishin për qëllim shtypjen e çdo forme rezistence shqiptare. Me dhjetëra mijëra shqiptarë u persekutuan, shumë të tjerë u detyruan të emigrojnë, ndërsa strukturat arsimore dhe kulturore shqiptare u kontrolluan rreptësisht.
- Pasojat afatgjata të rikonfigurimit politik të vitit 1945
Vendimi për të përfshirë Kosovën si një krahinë autonome brenda Republikës së Serbisë, e jo si entitet i veçantë federal, kishte pasoja të shumta dhe të gjata në jetën politike, kulturore dhe sociale të shqiptarëve të Kosovës. Ky rikonfigurim shënoi fillimin e një cikli të gjatë shtypjeje, përjashtimi dhe kontrolli, që do të zgjaste me dekada.
Statusi i Kosovës si “krahinë autonome” ishte i cunguar dhe i varur plotësisht nga qendrat e vendimmarrjes në Beograd. Ajo nuk gëzonte të njëjtat të drejta si republikat federale, as në fushën e arsimit, as në zhvillimin ekonomik, as në përfaqësimin politik. Për më tepër, represioni sistematik që pasoi vitin 1945 përfshiu zhvendosje të popullsisë shqiptare, dëbime të organizuara drejt Turqisë në vitet ’50–’60, arrestime politike dhe ndalimin e çdo shprehjeje të identitetit kombëtar shqiptar. Sipas studiuesit Robert Elsie, “mosnjohja e së drejtës për vetëvendosje dhe statusi i nënshtruar politik i Kosovës ishin faktorët kryesorë që do të ushqenin trazirat e ardhshme politike dhe kërkesat për pavarësi”[4]
Këto rrethana sollën jo vetëm zhgënjim të thellë te shqiptarët e Kosovës, por edhe krijuan bazën e një vetëdijeje të re politike që nisi të artikulohej në mënyrë më të qartë në dekadat në vijim.
- Rezistenca politike dhe kulturore: Nga heshtja në shpërthim
Ndonëse shtypja ishte e ashpër, ajo nuk e fiku shpirtin e rezistencës. Përkundrazi, ajo e ushqeu një qëndresë të heshtur, që herë shfaqej në trajtë kulturore, e herë në formë protestash studentore dhe organizimesh ilegale. Në këtë sfond, vitet 1968 dhe 1981 shënuan dy shpërthime të mëdha politike, të udhëhequra nga rinia dhe studentët, që kërkonin më shumë se reformë – kërkonin barazi reale, vetëvendosje dhe njohje të identitetit të plotë kombëtar.
Demonstratat e vitit 1981 nuk ishin një akt i papritur, por fryt i një akumulimi të gjatë zhgënjimesh dhe padrejtësish, të nisura që me vitin 1945. Rrënjët e tyre gjendeshin pikërisht në mohimin e statusit politik dhe në mbylljen e çdo rruge për avancim institucional.
Studiuesi Tim Judah shkruan: “Për shqiptarët e Kosovës, protestat e vitit 1981 nuk ishin trazira të rastit – ato ishin një kulmim i përpjekjes së gjatë për njohje, për dinjitet dhe për drejtësi, një përpjekje që filloi shumë më herët, me mashtrimin e vitit 1945”[5]
Ndërkohë, kultura shqiptare në Kosovë u bë një arenë e fuqishme e rezistencës: letërsia, arti, gjuha dhe arsimi në gjuhën shqipe shërbyen si mekanizma të ruajtjes së identitetit dhe të formimit të një vetëdijeje kombëtare që nuk mund të nënshtrohej.
- Trajektorja shtetformuese: Nga mohim i identitetit në shpalljen e pavarësisë
Rikonfigurimi politik i Kosovës pas vitit 1945 nuk arriti ta shuante aspiratën për vetëvendosje – përkundrazi, ajo shërbeu si gur themeli i një lëvizjeje që do të bëhej gjithnjë e më e artikuluar, më e organizuar dhe më e vendosur në synimin e saj për liri dhe pavarësi. Ndërkohë që Jugosllavia përpiqej të ruante rendin federal përmes kontrollit të brendshëm, realiteti i Kosovës tregonte një popull të tërë që, ndonëse i nënpushtuar politikisht, kishte filluar të ndërtonte themelet e vetëidentifikimit shtetëror.
Ngjarjet e pas demonstratave të vitit 1981, përfshirë represionin e gjerë, largimin e shqiptarëve nga institucionet publike dhe shtypjen sistematike të çdo zëri kundërshtues, kulmuan me suprimimin e autonomisë së Kosovës në vitin 1989 nga ana e Sllobodan Millosheviqit[6]. Ky ishte momenti i kthesës së madhe. Shumëkush mendoi se kjo ishte fundi i ëndrrës për vetëvendosje, por në fakt ishte fillimi i ndërtimit të një sistemi paralel, të një strukture shtetërore në hije që filloi të vepronte përmes institucioneve arsimore, shëndetësore dhe politike alternative.
Në këtë klimë të re, Kosova nisi të ngjizte realisht embrionin e një shteti: me një president (Ibrahim Rugovën), me një parlament të vetëshpallur dhe me zgjedhje të organizuara në mënyrë simbolike por shumë të fuqishme politikisht. Krahas kësaj, në fund të viteve ’90, filloi edhe organizimi i rezistencës së armatosur, që kulmoi me luftën e Ushtrisë Çlirimtare të Kosovës (UÇK), ndërhyrjen e NATO-s në vitin 1999 dhe çlirimin e territorit nga administrata dhe forcat ushtarake serbe.
Pas luftës, në periudhën e administrimit ndërkombëtar, Kosova vazhdoi të ndërtonte institucionet e veta demokratike, duke e ruajtur vizionin për një shtet të pavarur. Kjo rrugë e gjatë, që nisi me një mohim të rëndë në vitin 1945, përfundoi në mënyrë historike më 17 shkurt 2008, me shpalljen e pavarësisë – një akt që nuk ishte vetëm juridik, por shpirtëror, politik dhe historikisht i vonuar.
Shpallja e pavarësisë ishte një akt që u mbështet mbi dekada përpjekjesh, mbi plagë të hapura, mbi qëndresën e brezave, mbi ëndrrat e mohuara, dhe mbi një trajektore të qartë shtetformuese që kishte nisur nga hija e një kuvendi të imponuar në vitin 1945.
Përfundim
Rikonfigurimi historiko-politik i Kosovës pas Kuvendit të Prizrenit të vitit 1945 nuk ishte thjesht një vendim politik i një kohe të kaluar – ai ishte një plagë që ndikoi rrjedhën e një kombi të tërë. Por pikërisht në ato rrethana të padrejtësisë, lindi forca për të kërkuar më shumë. E drejta për vetëvendosje, që iu mohua në emër të ideologjisë federale, u kthye në mision breznish dhe përfundimisht në realitet historik. Sot, shteti i Kosovës qëndron mbi rrënojat e mohimeve, por edhe mbi vizionin e atyre që nuk pranuan asnjëherë të nënshtrohen.
[1] Sabile Keçmezi- Basha,Lëvizjs ilegale patriotike shqiptare në Kosovë 1945-1947, Prishtinë, 1998
[2]Miranda Vickers, Between Serb and Albanian: A History of Kosovo, 1998, f. 137.
[3] Noel Malcolm, Kosovo: A Short History, 1999, f. 292.
[4] Robert Elsie, Historical Dictionary of Kosovo, 2004, f. 146.
[5] Tim Judah, Kosovo: What Everyone Needs to Know, 2008, f. 52.
[6] Sabile Keçmezi-Basha, Kosova 1945-1990, (Vështrim historiko-politik), Instituti i Historisë, Prishtinë, 2016. 28
