[ Libra NëLinjë ]
Shkruan: Lekë Mrijaj
Katërdhjetë vjet më parë, në vitin 1986, është ndarë nga kjo jetë një zë që kishte hyrë në shtëpitë tona si mik, si vëlla, si rrëfimtar i ndërgjegjes shqiptare. Sot, në këtë përvjetor të kalimit të tij në amshim, ne nuk e kujtojmë vetëm si një humorist, por e kujtojmë një frymë.
Me humoristin e mirënjohur shqiptar të Kosovës, Gjon Oroshi – Bacën Kolë – jemi rritur dhe jemi argëtuar me humorin e tij artistik, që do të thotë se kemi qeshur e jemi gëzuar me shpirt, por kemi reflektuar edhe me mendje. Zëri i tij ka hyrë në shtëpitë tona shqiptare si një mik i dashur, si një i afërm që nuk vinte vetëm për të sjellë gaz, por për të na kujtuar se kush jemi dhe cilës traditë shpirtërore e kombëtare i përkasim.
Prizreni është një qytet i vjetër, i njohur që nga lashtësia, një qytet që flet me gurë e me dritë dhe që nuk është vetëm një vendbanim në hartë. Ai është një libër i hapur, ku çdo gur është një shkronjë dhe çdo rrugicë një fjali e historisë shqiptare. I shtrirë buzë Lumbardhit, që rrjedh si një varg i gjatë epik, dhe nën hijen e Sharrit, që qëndron si rojtar i heshtur i kohës, Prizreni është një qytet që nuk jeton vetëm në të tashmen – ai jeton në kujtesë. Që nga koha e hershme, kur përmendej si Theranda në shekullin II, e deri në periudhat bizantine e osmane, Prizreni ka qenë një skenë ku kanë kaluar perandorë, tregtarë, poetë e prijës. Kalaja e Prizrenit ngrihet mbi qytet si një kurorë e lashtë mbi ballin e një mbretëreshe të vjetër. Prej saj, qyteti duket si një qilim i endur me dritë e hije, me ura e minare, me kambana e këngë.
Në mbrëmje, kur dritat pasqyrohen mbi ujërat e Lumbardhit, qyteti shndërrohet në një poezi të shkruar mbi ujë. Dhe në këtë poezi, në vitin 1929, lindi një varg i ri – një zë që do ta kthente humorin në flamur shpirtëror: Gjon Oroshi, për të gjithë – Baca Kolë.
Gjon Oroshi – Baca Kolë – erdhi në jetë si një fidan i mbjellë në dy toka të bekuara: në Oroshin e Mirditës, nga i ati Zef Mark Oroshi, dhe në Prizrenin e traditës qytetare, nga e ëma Gonxhe Oroshi. Në gjakun e tij bashkëjetonin mali dhe qyteti, forca dhe finesa, besimi dhe kultura.
Familja e tij ishte si një oxhak i ndezur në mes të dimrit historik. Me virtyte kombëtare dhe me besim të thellë katolik, ajo ishte një vatër që nuk e shuante as era e luftës, as furtuna e kohërave. Në vitet e Luftës së Dytë Botërore, kur Ballkani përdridhej si një lis në stuhi, ata e ruajtën me përkushtim ndjenjën kombëtare dhe fetare nën binomin “Fe e Atdhe”, ashtu siç ruhet buka e fundit në sofër – me përulësi e sakrificë. Baca Kolë ishte si lisi i Oroshit: me rrënjë thellë në tokën e traditës dhe me degë lart në qiellin e artit. Formimi i tij në Prizren, Pejë e Gjakovë nuk ishte vetëm arsimim – ishte një shtegtim drejt dritës. Ai nuk e pa shkollën si mure e banka, por si një tempull ku fjala shqipe ishte ikonë. Për të, alfabeti ishte si një rruzare kombëtare; çdo shkronjë ishte një lutje për identitetin. Ai e kuptoi se një komb pa gjuhë është si një shtëpi pa çati, si një lahutë pa tel.
Në vitet 1950–1952, kur u bë ndër mësuesit e parë të gjuhës shqipe pas luftës, ai ishte si një mbjellës që hedh farë në tokë të sapolëruar. Në Kamenicë, Hogosht, Rogoqicë e më pas në Prizren, ai mbolli dije siç mbillet gruri në arë – me durim, me besim e me shpresë. Nxënësit e tij nuk mësuan vetëm drejtshkrimin; ata mësuan ta duan gjuhën si nënë.
Në radhët e Shoqërisë Artistike “Agimi” lindi një personazh që do ta tejkalonte kohën. “Baca Kolë” nuk ishte vetëm një figurë komike; ai ishte vetëdija e popullit e veshur me plis e tirqe. Ishte si një lahutar që nuk këndon me tel, por me buzëqeshje. Fjalët e tij ishin si kokrra kripe mbi plagët shoqërore – djegnin lehtë, por shëronin thellë. Së bashku me “Mixhën Ramë”, i njohur si Fitim Domin, ata u bënë si dy shtylla të një ure që lidhte brigjet e besimeve. Njëri katolik, tjetri mysliman – por të dy shqiptarë. Ata ishin metafora e shqiponjës me dy koka: shohin në drejtime të ndryshme, por fluturojnë me një trup.
Në një kohë ndarjesh ideologjike, ata sillnin bashkim. Në një kohë frike, sillnin buzëqeshje. Në një kohë heshtjeje, sillnin zë. Kur u ftua në Teatrin Popullor Krahinor në Prishtinë, ai hyri në skenë si në një altar arti. Përkrah figurave si Katarina Josipi, Abdurrahman Shala dhe Faruk Begolli, ai mbeti ai që ishte: njeriu i popullit. Çdo skeç i tij ishte si një pasqyrë ku shoqëria shihte fytyrën e vet. Ai nuk luante vetëm për të qeshur; ai luante për të zgjuar.
Në mikrofonët e Radio Prishtinës, zëri i tij ishte si një fener në natë. Ai hynte në shtëpitë e njerëzve si mysafir i dashur, duke sjellë jo vetëm të qeshura, por edhe mendim. Në kohë shtypjesh, kur fjala survejohej dhe mendimi kufizohej, ai e dinte se humori është arma më e hollë e një populli të lirë në shpirt. Ai e përdori si një gjilpërë që shpon balonën e frikës pa bërë zhurmë.
Humori i tij ishte si buka e misrit – bukë e thjeshtë, por e fortë apo si kënga e dasmës që këndohet edhe kur zemra ka plagë, si dhe sikurse kandili që nuk shuhet edhe kur era përplaset në dritare. Ai e dinte se të qeshësh me dinjitet është akt guximi. Kur u nda nga kjo jetë në vitin 1986, në Prishtinë, ai nuk u zhduk. Disa njerëz nuk vdesin – ata bëhen kujtesë kolektive.
Baca Kolë u bë si një yll që vazhdon të ndriçojë edhe pasi është fshehur nga horizonti. Ai mbetet si një odë me oxhak të ndezur, ku brezat mblidhen për të dëgjuar rrëfimin e kombit; si një lahutë që vazhdon të tingëllojë në duart e pasardhësve; si një flamur që valëvitet në erën e historisë. Trashëgimia e tij nuk është vetëm në fotografi apo regjistrime; ajo jeton në mënyrën si shqiptarët qeshin pa u përulur, në mënyrën si ruajnë bashkëjetesën si pasuri e jo si kompromis dhe në mënyrën si e mbajnë gjallë kulturën si dritë në kohë errësire.
Ai na mësoi se arti nuk është luks – është nevojë shpirtërore; se humori nuk është arratisje – është rezistencë; se bashkimi nuk është slogan – është mision. Sepse ai nuk ishte vetëm një humorist; ai ishte metafora e Shqipërisë që, edhe kur plagoset, zgjedh të buzëqeshë për të mos u thyer, duke u bërë kështu jo vetëm zë i një kohe, por frymë e një kombi që jeton, kujton dhe shpreson.
Dhe kështu, në këtë 40-vjetor të kalimit të tij në amshim, ne nuk përulemi vetëm para kujtimit të një humoristi të madh, por para një fryme që na mësoi të qeshim me dinjitet, të qëndrojmë me guxim dhe ta duam njëri-tjetrin mbi çdo dallim, duke e shndërruar buzëqeshjen në flamur shprese, bashkimi dhe qëndrese për brezat që vijnë.
Lavdi veprës së tij-Pushoftë në paqe!
Klinë, më 22 prill 2026
