[ Libra NëLinjë ]
Dr. Sc. Shukrije Rama
Teknologjia mund të prodhojë diçka të re, por autorësia nuk varet nga mjeti i përdorur. Ajo varet nga gjurma krijuese që njeriu lë në vepër.
Inteligjenca artificiale nuk po ndryshon vetëm mënyrën se si krijojmë; ajo po na detyron të rishqyrtojmë edhe kuptimin e vetë autorësisë. Sot, brenda pak çastesh, një sistem i inteligjencës artificiale mund të prodhojë një tekst, një imazh ose një kompozim muzikor. Rezultati mund të duket krijues, por pas tij lind një pyetje që teknologjia nuk mund ta zgjidhë vetë: kujt i përket autorësia?
Deri vonë, kompjuteri konsiderohej vetëm një mjet në duart e krijuesit, njësoj si pena, aparati fotografik ose programi për përpunimin e figurës. Me inteligjencën artificiale gjenerative, kjo marrëdhënie është bërë më e ndërlikuar. Sistemi nuk kufizohet më vetëm në zbatimin e një urdhri teknik, por propozon përmbajtje, forma dhe zgjidhje që përdoruesi jo gjithmonë mund t’i parashikojë. Pikërisht këtu fillon dilema juridike dhe krijuese: kur përfundon përdorimi i një mjeti dhe kur fillon krijimi i një vepre?
Tradicionalisht, autorësia është lidhur me njeriun që, përmes një akti krijues, i jep veprës mendimin, ndjeshmërinë dhe gjurmën e personalitetit të vet. Autori nuk është vetëm personi që e nis procesin, por ai që përcakton formën dhe përmbajtjen e veprës. Mbi këtë lidhje ndërmjet krijuesit dhe krijimit të tij është ndërtuar edhe sistemi i së drejtës së autorit.
Përdorimi i inteligjencës artificiale e bën këtë dallim më të vështirë. Kur një person e drejton procesin, përzgjedh rezultatet, ndërhyn në përmbajtje dhe merr vendimet përfundimtare, teknologjia mbetet një mjet në shërbim të tij. Por kur kontributi njerëzor kufizohet vetëm në dhënien e një kërkese dhe pranimin e rezultatit të gjeneruar, pretendimi për autorësi bëhet më i diskutueshëm. Vetëm aktivizimi i një sistemi nuk e shndërron domosdoshmërisht përdoruesin në autor; autorësia kërkon një kontribut krijues që mund të dallohet në veprën përfundimtare.
Në qendër të kësaj çështjeje qëndron origjinaliteti, një nga kushtet themelore për mbrojtjen e një vepre nga e drejta e autorit. Një vepër nuk konsiderohet origjinale vetëm sepse nuk është kopje e drejtpërdrejtë e një vepre tjetër. Origjinaliteti kërkon që në të të dallohen zgjedhjet krijuese dhe kontributi personal i autorit.
Te përmbajtjet e gjeneruara nga inteligjenca artificiale, ky vlerësim bëhet më i ndërlikuar. Këto sisteme trajnohen me sasi të mëdha materialesh ekzistuese dhe, mbi këtë bazë, prodhojnë rezultate të reja. Por fakti që rezultati është i ri nuk do të thotë domosdoshmërisht se ai është edhe origjinal në kuptimin juridik. E reja mund të prodhohet nga teknologjia; origjinaliteti juridik kërkon gjurmën krijuese të njeriut.
Prandaj shtrohet pyetja nëse një sistem që nuk ka vullnet, vetëdije dhe përgjegjësi juridike mund të trajtohet si autor. Qasja evropiane vazhdon ta lidhë autorësinë me zgjedhjet e lira dhe krijuese të një personi. Edhe Gjykata e Drejtësisë e Bashkimit Evropian e ka lidhur origjinalitetin me “krijimin intelektual të vetë autorit”. Sipas kësaj logjike, inteligjenca artificiale mund të marrë pjesë në procesin e krijimit, por nuk e fiton vetvetiu cilësinë e autorit.
Në praktikë, çështja nuk mund të zgjidhet vetëm duke pyetur nëse gjatë krijimit është përdorur apo jo inteligjenca artificiale. Përdorimi i saj nuk e përjashton automatikisht autorësinë njerëzore, sikurse përdorimi i programeve për shkrim, përpunim fotografie ose dizajn nuk ia mohon krijuesit cilësinë e autorit. Ajo që duhet vlerësuar është se ku janë marrë vendimet krijuese dhe kush ka ushtruar kontroll mbi rezultatin përfundimtar.
Në këtë vlerësim mund të dallohen tri situata. Në të parën, inteligjenca artificiale përdoret vetëm për të ndihmuar autorin, ndërsa përmbajtja dhe forma e veprës përcaktohen prej tij. Në të dytën, sistemi prodhon materiale të cilat njeriu i përzgjedh, i ndërthur dhe i ndryshon në mënyrë krijuese. Në të tretën, rezultati prodhohet pothuajse tërësisht nga sistemi dhe përdoruesi vetëm e pranon atë. Sa më i dukshëm të jetë kontributi krijues i njeriut, aq më i qëndrueshëm bëhet pretendimi i tij për autorësi.
Dilema “autor apo gjenerator” nuk zgjidhet duke ia njohur autorësinë vetë inteligjencës artificiale. Ajo mund të gjenerojë përmbajtje, por nuk ka vullnet krijues, personalitet juridik dhe as aftësi për të marrë përgjegjësi për atë që prodhon. Për këtë arsye, përdorimi i saj duhet të shihet në raport me kontributin e njeriut: si një mjet i avancuar kur i shërben vizionit të krijuesit dhe si një proces automatik kur njeriu nuk bën më shumë sesa kërkon dhe pranon një rezultat.
Sfida e së drejtës së autorit nuk është ta ndalojë teknologjinë, por të përcaktojë se kur kontributi njerëzor është i mjaftueshëm për t’ia njohur një personi autorësinë. Ky vlerësim duhet të mbështetet në vendimet krijuese, kontrollin mbi procesin dhe ndërhyrjen në veprën përfundimtare. Teknologjia mund ta zgjerojë hapësirën e krijimit, por nuk duhet ta bëjë të padukshëm krijuesin. Në fund, autorësia nuk përcaktohet nga mjeti që është përdorur, por nga gjurma njerëzore që ka mbetur në vepër.
