[ Libra NëLinjë ]
Prof. Dr. Sabile Keçmezi-Basha
Vendosja e skulpturës “Burri që s’luajti vendit!”, e protestuesit trim Faik Rexhepi në zemër të Prishtinës, në sheshin “Zahir Pajaziti”, më 28 nëntor 2022, ishte një moment që na mbushi me gëzim dhe krenari të veçantë. E tërë kjo nuk ishte thjesht ngritja e një monumenti të ri në hapësirën publike të kryeqytetit, por një akt i merituar, i kujtesës kolektive dhe i mirënjohjes institucionale ndaj një njeriu që, në një nga periudhat më të vështira të historisë së Kosovës, u bë simbol i guximit qytetar dhe i rezistencës paqësore.
Skulptura e Faik Rexhepit nuk përfaqëson vetëm figurën e një individi. Ajo mishëron shpirtin e mijëra burrave e grave, të rinjve e të rejave, që në fundin e viteve tetëdhjetë dhe në fillimin e viteve nëntëdhjetë dolën në rrugët e Kosovës për të mbrojtur të drejtën për liri, dinjitet dhe vetëvendosje.
Ngjarja për të cilën Faik Rexhepi mbetet i paharruar lidhet me protestat e vitit 1990, një kohë kur Kosova jetonte nën një regjim të ashpër represiv. Pas shfuqizimit të autonomisë kushtetuese dhe vendosjes së masave të dhunshme nga regjimi serb, popullsia shqiptare përjetonte çdo ditë diskriminim, dhunë policore dhe mohimin sistematik të të drejtave më elementare. Megjithatë, shpresa për liri nuk ishte shuar. Përkundrazi, ajo ishte shndërruar në një forcë të fuqishme që bashkonte qytetarët në protesta dhe demonstrata paqësore.
Në atë atmosferë të rëndë politike, vizita e një delegacioni të kongresmenëve amerikanë në Kosovë mori një rëndësi të jashtëzakonshme. Populli shqiptar e pa atë si një mundësi të rrallë për t’i treguar botës së lirë realitetin e hidhur në të cilin jetonte. Mijëra qytetarë dolën në rrugët e Prishtinës jo vetëm për t’i përshëndetur mysafirët amerikanë, por edhe për të dëshmuar para syve të tyre se Kosova ishte një vend i pushtuar, ku liritë themelore të njeriut ishin shkelur dhe ku një popull i tërë jetonte nën presionin e vazhdueshëm të aparatit shtetëror serb.
Entuziazmi i popullit ishte i jashtëzakonshëm. Flamujt, thirrjet për liri dhe shpresa se zëri i Kosovës më në fund do të dëgjohej në Uashington krijuan një atmosferë të papërsëritshme. Ishte një ditë kur qytetarët, pavarësisht frikës nga represioni, vendosën të dilnin hapur përpara opinionit ndërkombëtar dhe të kërkonin drejtësi. Pikërisht në ato çaste të tensionuara u dallua edhe guximi i Faik Rexhepit. Ai u bë simbol i protestuesit të vendosur, i qytetarit që nuk u zmbraps përballë forcës së policisë dhe që, me veprimin e tij, mishëroi vullnetin e një populli të tërë për të mos heshtur përballë padrejtësisë.
Për këtë arsye, vendosja e skulpturës së tij në një nga sheshet kryesore të Prishtinës nuk duhet parë vetëm si një nderim individual. Ajo është një homazh për të gjithë protestuesit e vitit 1990, për ata që me trupat e tyre u bënë mburojë e dinjitetit kombëtar dhe që i treguan botës se populli i Kosovës nuk pranonte robërinë si fat. Skulptura e Faik Rexhepit i jep fytyrë një brezi të tërë që, me guxim dhe sakrificë, hapi rrugën drejt proceseve historike që çuan në ndërkombëtarizimin e çështjes së Kosovës dhe, më vonë, në lirinë e saj.
Çdo herë që kaloj pranë asaj skulpture, nuk shoh vetëm bronzin e derdhur në formën e një protestuesi. Shoh një kujtim të gjallë të rezistencës qytetare, një dëshmi të një kohe kur zëri i popullit kërkonte të depërtonte përtej mureve të izolimit dhe censurës, dhe një kujtesë se historia ndërtohet jo vetëm nga udhëheqësit politikë, por edhe nga qytetarët e zakonshëm që, në çastet vendimtare, gjejnë guximin të bëhen mbrojtës të lirisë.
Ishin vite të errëta, vite që mbartnin mbi shpatullat e çdo shqiptari peshën e ankthit, pasigurisë dhe pritjes së një të nesërmeje të panjohur. Ato ishin ditët kur qielli i Kosovës dukej sikur ishte mbuluar nga një re e rëndë politike, e cila nuk linte hapësirë për qetësi, shpresë apo siguri. Suprimimi i autonomisë së Kosovës në vitin 1989 nuk përbënte vetëm një ndryshim kushtetues apo juridik; ai ishte një goditje e thellë ndaj dinjitetit politik, kombëtar dhe njerëzor të shqiptarëve. Me një akt të vetëm politik u rrënuan themelet e një autonomie që ishte fituar me shumë përpjekje, ndërsa popullsia shqiptare u përball me një regjim gjithnjë e më represiv, i cili synonte të shuante çdo zë kundërshtimi dhe çdo aspiratë për liri.
Në ato rrethana dramatike, protesta u shndërrua në gjuhën e vetme përmes së cilës një popull mund t’i drejtohej botës. Rrugët e qyteteve dhe fshatrave të Kosovës u mbushën me njerëz që nuk kërkonin privilegje, por kërkonin të drejtën për të jetuar të lirë në vendin e tyre. Nga Prishtina në Prizren, nga Gjakova në Mitrovicë, nga Peja në Gjilan, jehona e protestave përhapej si një thirrje e përbashkët për drejtësi dhe dinjitet. Çdo qytet dhe çdo lagje dukej se merrte frymë me të njëjtin ritëm, ndërsa zemrat e njerëzve rrihnin për të njëjtin ideal.
Ishte një kohë kur askush nuk mund të qëndronte indiferent. Neutraliteti dukej pothuajse i pamundur. Nuk ishte koha për të parë zhvillimet nga dritarja e shtëpisë, duke bërë sehir e duke pritur që historia të shkruhej nga të tjerët. Vetë historia trokiste në derën e çdo familjeje shqiptare dhe secilit i kërkonte të merrte një qëndrim. Çdo qytetar, pavarësisht moshës, profesionit apo bindjeve, ndiente se ishte bërë pjesë e një përgjegjësie të madhe kolektive. Nuk kishte rëndësi nëse ishe student, punëtor, profesor, bujk apo intelektual; secili e kuptonte se heshtja nuk ishte më një zgjedhje.
Atmosfera e atyre viteve ishte e mbushur me tension. Çdo protestë shoqërohej nga prania kërcënuese e forcave policore, nga arrestimet, ndjekjet, bastisjet dhe dhuna sistematike. Megjithatë, sa më i madh bëhej presioni i pushtetit, aq më shumë forcohej vendosmëria e qytetarëve. Frika nuk ishte zhdukur, por ajo kishte pushuar së qeni pengesë. Përballë saj ishte ngritur një ndjenjë edhe më e fuqishme: bindja se liria nuk mund të pritej si dhuratë, por duhej kërkuar dhe mbrojtur me guxim, solidaritet dhe sakrificë.
Në kujtesën time, ato vite mbeten si një periudhë kur shoqëria shqiptare u bashkua në mënyrën më të natyrshme rreth një ideali të përbashkët. Ishte koha kur njerëzit ndanin me njëri-tjetrin jo vetëm shqetësimet dhe frikën, por edhe shpresën. Në çdo tubim, në çdo marshim proteste, në çdo thirrje për liri ndihej forca e një populli që refuzonte të pajtohej me padrejtësinë. Pikërisht në ato çaste u farkëtua një ndërgjegje e re qytetare, e cila do të bëhej themeli mbi të cilin më vonë do të ndërtohej rezistenca paqësore dhe, më pas, lufta çlirimtare.
Kur e kujtoj atë periudhë, më duket sikur e gjithë Kosova ishte kthyer në një tribunë të madhe të rezistencës. Çdo rrugë, çdo shesh dhe çdo institucion mbante gjurmët e një populli që nuk pranonte të jetonte i nënshtruar. Ishin vite të vështira, të mbushura me ankth e pasiguri, por njëkohësisht ishin vite që dëshmuan forcën morale të shqiptarëve të Kosovës. Në atë përballje të pabarabartë ndërmjet një aparati shtetëror represiv dhe vullnetit të një populli për liri, u dëshmua se idealet nuk mund të burgosen dhe se shpresa për liri mbetet më e fortë se çdo mekanizëm shtypjeje.
Kur i rikthehem me mendje atyre viteve të stuhishme, më duket sikur ende i dëgjoj jehonat e hapave të mijëra njerëzve që mbushnin rrugët e Kosovës. Më kujtohet qartë se askush nuk ndihej i përjashtuar nga ajo përgjegjësi historike. Ishim të gjithë në protesta, secili sipas mundësive dhe mënyrës së vet. Nuk na bashkonte vetëm zemërimi ndaj padrejtësisë, por mbi të gjitha bindja se një popull nuk mund të pranonte në heshtje robërimin e tij. Prania jonë në rrugë ishte shumë më tepër se një reagim spontan; ajo ishte një deklaratë e fuqishme politike dhe morale, përmes së cilës i bënim të ditur pushtuesit se shqiptarët e Kosovës nuk do ta pranonin kurrë nënshtrimin.
Nuk kishim armë në duar, por kishim diçka që rezultoi shumë më e fuqishme: unitetin, dinjitetin dhe besimin se e drejta ishte në anën tonë. Çdo pankartë, çdo parullë, çdo thirrje për liri dhe çdo hap i hedhur në rrugët e qyteteve të Kosovës ishte një akt rezistence. Ishte mënyra jonë për të dëshmuar se, edhe pse mund të na kishin marrë institucionet, nuk mund të na merrnin ndërgjegjen kombëtare, dinjitetin dhe dashurinë për vendin tonë.
Sot, kur kanë kaluar shumë vite nga ato ngjarje dhe koha ka krijuar një distancë që lejon reflektimin e qetë, shpesh ndalem të mendoj se si ishte e mundur që një popull i tërë të përballej me aq shumë guxim me një aparat të fuqishëm represiv. Këtë pyetje e bisedoj shpesh edhe me bashkëshortin tim dhe me fëmijët e mi. Mundohemi të kuptojmë se çfarë force e padukshme na kishte bërë atëherë të mos mendonim për rrezikun, për burgjet, për dhunën apo edhe për vdekjen. Dhe sa herë e rikujtojmë atë periudhë, arrijmë në të njëjtin përfundim: në ato vite, frika kishte pushuar së sunduari zemrat tona.
Nuk është se nuk e dinim se çfarë rreziku na kanosej. Përkundrazi, e dinim shumë mirë se çdo protestë mund të përfundonte me arrestime, rrahje, përndjekje ose pasoja të rënda për familjet tona. Megjithatë, mbi të gjitha këto qëndronte një ndjenjë edhe më e fuqishme – dëshira e palëkundur për liri. Kur një popull arrin në atë pikë sa e vendos lirinë mbi frikën, ai fiton forcën për të ndryshuar historinë. Pikërisht këtë përjetuam edhe ne.
Në ato ditë nuk mendonim për interesa personale, për rehati apo për sigurinë individuale. Mendonim vetëm për Kosovën. Mendonim për të ardhmen e saj dhe për brezat që do të vinin pas nesh. Dëshira jonë ishte e thjeshtë, por njëkohësisht madhështore: ta shihnim vendin tonë të lirë dhe të çliruar nga prania e forcave represive serbe. Ishte një ëndërr që na bashkonte të gjithëve dhe që na jepte kurajë të përballonim çdo sakrificë.
Sot, kur kujtoj ato ditë, e kuptoj se guximi ynë nuk buronte nga mungesa e frikës, por nga fuqia e idealit. Dashuria për lirinë ishte bërë më e madhe se çdo kërcënim. Pikërisht kjo e bëri të mundur që mijëra qytetarë të zakonshëm të shndërroheshin në protagonistë të historisë. Ata nuk kërkonin lavdi personale; kërkonin vetëm të drejtën për të jetuar të lirë në tokën e tyre. Dhe kjo është arsyeja pse kujtimi i atyre protestave mbetet edhe sot një nga dëshmitë më të fuqishme të rezistencës qytetare dhe të vendosmërisë së popullit të Kosovës për të mos u pajtuar kurrë me robërinë.
Ajo ditë e 30 gushtit 1990 ka mbetur e gdhendur përgjithmonë në kujtesën time si një nga ditët më dramatike dhe më domethënëse të rezistencës qytetare të shqiptarëve të Kosovës. Ishte dita kur në Kosovë kishin ardhur për vizitë kongresmenë amerikanë, një delegacion që për popullin shqiptar përfaqësonte shpresën se më në fund bota demokratike do të shihte me sytë e saj realitetin e hidhur të jetës nën regjimin serb. Për ne, prania e tyre nuk ishte thjesht një vizitë diplomatike; ajo ishte një mundësi historike për ta bërë të dëgjueshëm zërin e një populli që prej kohësh jetonte nën shtypje, diskriminim dhe dhunë sistematike.
Që në orët e para të mëngjesit, rrugët e Prishtinës ishin mbushur me qytetarë. Njerëzit kishin ardhur nga lagje të ndryshme të kryeqytetit, por edhe nga qytete e fshatra të Kosovës. Ata nuk mbanin armë, nuk kishin mjete dhune dhe nuk kërkonin përplasje. Kishin ardhur vetëm me bindjen se prania e tyre do t’u tregonte mysafirëve amerikanë se Kosova ishte një vend i pushtuar dhe se shqiptarët nuk pajtoheshin me regjimin që ua kishte mohuar të drejtat më themelore.
Por pushteti serb e kishte kuptuar mirë simbolikën e asaj dite. Për këtë arsye, qendra e Prishtinës ishte mbushur me forca të shumta policore. Njësitë speciale, të pajisura me mjete represive, u hodhën mbi turmën me një brutalitet që synonte ta shpërndante protestën dhe të pengonte çdo kontakt të qytetarëve me delegacionin amerikan. Brenda pak çastesh, sheshi u shndërrua në një skenë kaotike. Britmat e njerëzve përziheshin me urdhrat e policisë, me goditjet e shkopinjve të gomës dhe me vrapin e protestuesve që përpiqeshin t’i shmangeshin dhunës. Ajri ishte i mbushur me tension, ndërsa çdo cep i sheshit dëshmonte për përplasjen ndërmjet një pushteti që mbështetej te forca dhe një populli që kërkonte vetëm të drejtën për të qenë i lirë.
Pikërisht në mes të asaj zhurme, në mes të asaj rrëmuje dhe dhune, ndodhi një veprim që do të mbetej përgjithmonë në kujtesën e atyre që e panë. Ishte një veprim i thjeshtë në pamje të parë, por me një fuqi simbolike të jashtëzakonshme. Faik Rexhepit, të cilin të gjithë e thërrisnin me respekt “Baca Faik”, në ato çaste i lindi një ide sa spontane aq edhe gjeniale. Në vend që të largohej, të ikte ose të përpiqej të shmangte goditjet, ai ndaloi. Me një qetësi të habitshme, u ul në mes të sheshit, në zemër të përplasjes, duke e kthyer trupin e tij në një simbol të rezistencës paqësore.
I ulur mbi asfaltin e Prishtinës, ai dukej sikur kishte vendosur të sfidonte jo vetëm dhunën fizike, por edhe vetë logjikën e frikës mbi të cilën mbështetej pushteti represiv. Policët e rrethuan, bërtitën, e kërcënuan dhe u përpoqën ta ngrinin me forcë, por ai nuk lëvizi. Qëndrimi i tij ishte i palëkundur. Nuk kishte britma, nuk kishte fyerje, nuk kishte gjeste agresive. Vetëm një qetësi e jashtëzakonshme dhe një vendosmëri që buronte nga bindja se e drejta ishte në anën e tij.
Në fytyrën e Bacës Faik nuk lexohej frikë. Përkundrazi, ata që e panë nga afër kujtojnë se ai i shikonte policët drejt e në sy, me një buzëqeshje të lehtë, të qetë dhe pothuajse sfiduese. Ishte një buzëqeshje që nuk shprehte përbuzje, por dinjitet. Një buzëqeshje që dukej sikur u thoshte pa fjalë: “Ju mund të ushtroni dhunë mbi trupin tim, por nuk mund ta nënshtroni shpirtin tim.”
Në atë çast, ai sikur u dërgonte një mesazh të gjithë atyre që e rrethonin: “Përveçse të më vrisni, çfarë tjetër mund të më bëni?” Kjo nuk ishte një thirrje për martirizim, por shprehja më e lartë e lirisë së brendshme. Ishte momenti kur një njeri i zakonshëm tregoi se pushteti i dhunës ka kufijtë e tij dhe se ekziston një forcë që nuk mund të thyhet me shkopinj, me kërcënime apo me armë – forca e ndërgjegjes dhe e dinjitetit njerëzor.
Ai veprim i Bacës Faik tejkaloi kufijtë e një proteste të zakonshme. Ai u shndërrua në një ikonë të rezistencës civile shqiptare në Kosovë. Në atë figurë të vetmuar, ulur në mes të sheshit ndërsa rreth tij vërshonte dhuna, u mishërua qëndresa e një populli të tërë. Ishte një çast që tregoi se trimëria nuk matet gjithmonë me përdorimin e forcës, por shpesh me aftësinë për të qëndruar i qetë përballë saj.
Edhe sot, sa herë e rikujtoj atë skenë, më duket sikur shoh para syve jo vetëm Bacën Faik, por vetë Kosovën e asaj kohe – të pambrojtur përballë një makinerie shtetërore të dhunshme, por të pathyeshme në shpirt. Ai moment mbetet një nga dëshmitë më domethënëse se rezistenca paqësore shqiptare nuk ishte vetëm një strategji politike, por një filozofi e dinjitetit njerëzor, e ndërtuar mbi besimin se liria fitohet edhe atëherë kur njeriu refuzon të dorëzohet përballë frikës.
Kaluan shumë vite nga ajo ngjarje, por figura e Bacë Faikut dhe qëndrimi i tij në sheshin e Prishtinës nuk u zbehën kurrë në kujtesën tonë. Përkundrazi, me kalimin e kohës ai episod fitonte gjithnjë e më shumë peshë, sepse kuptonim se nuk kishim qenë dëshmitarë vetëm të një veprimi spontan, por të një akti të rrallë të guximit qytetar dhe të një mençurie popullore që vetëm njerëzit me përvojë jetësore dinë ta shndërrojnë në forcë.
Bacë Faiku banonte në lagjen tonë dhe shpesh e takonim. Ishte njeri i urtë, i qetë dhe fjalëpakë, nga ata njerëz që nuk ndiheshin të detyruar të flisnin shumë për të dëshmuar vlerën e tyre. Nuk e kishte zakon të mburrej me atë që kishte bërë. Përkundrazi, e konsideronte veprimin e tij si diçka krejt të natyrshme, si një detyrim moral ndaj vendit dhe popullit të vet.
Një ditë, duke kujtuar ngjarjet e asaj vere të vitit 1990, bashkëshorti im, Tefiku, nuk i rezistoi kureshtjes. Pyetja i kishte mbetur prej kohësh në mendje. Duke e parë Bacë Faikun me atë qetësinë e zakonshme që e karakterizonte, iu drejtua me sinqeritet:
— “Bacë, pashë besën, si të lindi ajo ide? Si të shkoi ndër mend të uleshe në mes të sheshit, në një kohë kur të gjithë po iknin nga shkopinjtë e policisë?”
Bacë Faiku buzëqeshi lehtë. Ishte ajo buzëqeshja e njerëzve që nuk ndihen heronj, por që e shohin jetën me urtësinë e përvojës. Heshti për një çast, sikur po rikthehej me mendje në ato minuta dramatike, e pastaj, me zërin e tij të qetë, tha:
— “Po bacë, a e di ti çka ndodh kur të sulmojnë qentë? Mënyra më e mirë është të ulesh. Atëherë ata ndalen. Humbasin hovin dhe fillojnë të kenë frikë prej teje.”
Fjalët e tij tingëlluan aq të thjeshta, sa në fillim dukej sikur fliste për një përvojë të zakonshme të jetës së përditshme. Por, në të vërtetë, ato përmbanin një filozofi të tërë përballjeje me dhunën. Ai nuk po e krahasonte njeriun me kafshën për të fyer dikë; ai po shpjegonte mekanizmin psikologjik të dhunës. Sipas urtësisë së tij popullore, dhuna ushqehet nga frika e viktimës. Kur ajo frikë zhduket, edhe dhunuesi humbet sigurinë dhe epërsinë që mendon se ka.
Pastaj shtoi, sërish me atë qetësinë karakteristike:
— “Edhe unë kështu mendova. Kur u ula në mes të sheshit, pashë se ata u ndalën. Më shikonin të habitur. Nuk e prisnin një gjë të tillë. Nuk dinin si të silleshin me një njeri që nuk ikte, nuk bërtiste dhe nuk kundërshtonte me forcë. Për një çast mbetën të hutuar.”
Ky ishte i gjithë rrëfimi i tij. Nuk kishte fjalë të mëdha, nuk kishte përpjekje për ta zbukuruar ngjarjen apo për t’i dhënë vetes rëndësi. Pikërisht kjo thjeshtësi e bënte rrëfimin edhe më madhështor. Në pak fjali, Bacë Faiku kishte shpjeguar atë që shumë analiza politike e psikologjike do ta kishin të vështirë ta përkufizonin me aq qartësi: se pushteti i dhunës nuk është i pakufishëm dhe se ai lëkundet përballë njeriut që nuk pranon të frikësohet.
Sa herë e kujtoj atë bisedë, bindem se guximi i Bacë Faikut nuk ishte fryt i një impulsi të çastit, por i një urtësie të rrallë, të formuar nga përvoja e jetës dhe nga dashuria e pakushtëzuar për lirinë. Ai nuk kishte studiuar strategji të rezistencës civile, nuk kishte lexuar traktate filozofike mbi mosbindjen paqësore, por kishte arritur instinktivisht në të njëjtin përfundim ku kishin arritur mendimtarët e mëdhenj të rezistencës jo të dhunshme: se ka raste kur qëndrimi i qetë, dinjitoz dhe i palëkundur është arma më e fuqishme kundër një pushteti që mbështetet vetëm te frika.
Prandaj, sa herë kujtoj Bacë Faikun të ulur në mes të sheshit të Prishtinës, nuk më shfaqet vetëm figura e një protestuesi trim. Më shfaqet një njeri i zakonshëm, i cili, në një çast vendimtar të historisë, e mundi dhunën jo me forcë, por me mençuri; jo me urrejtje, por me dinjitet. Dhe pikërisht për këtë arsye ai mbetet një nga figurat më të veçanta të rezistencës qytetare në Kosovë, një simbol që dëshmon se ndonjëherë aktet më të mëdha historike lindin nga gjestet më të thjeshta njerëzore.
Koha vazhdoi rrjedhën e saj të pandalshme. Vitet e errëta të okupimit mbetën pas dhe, pas një rruge të gjatë të mbushur me sakrifica, humbje dhe përpjekje të panumërta, Kosova arriti të çlirohej nga regjimi serb. Ishte përmbushja e një ëndrre që kishte jetuar për dekada në zemrat e shqiptarëve – ëndrra për liri, për dinjitet dhe për të drejtën për të qenë zot në tokën e vet. Më vonë, me shpalljen e pavarësisë, Kosova mori vendin e saj si shtet i pavarur dhe demokratik, duke hapur një kapitull të ri në historinë e saj. Brezi që kishte përjetuar okupimin pati fatin të shihte me sytë e vet realizimin e idealit për të cilin kishte sakrifikuar aq shumë.
Në atë Kosovë të lirë vazhdonte të jetonte edhe Bacë Faiku. Ai nuk ishte njeri që kërkonte vëmendje apo privilegje për atë që kishte bërë. Asnjëherë nuk e përdori të kaluarën e tij për të fituar lavdi personale. Vazhdoi të ishte po ai njeri i thjeshtë, i urtë dhe i afërt me njerëzit, i cili ecte qetësisht rrugëve të lagjes Arbëria në Prishtinë. Ata që e takonin e përshëndesnin me respekt të sinqertë, jo sepse e impononte emri i tij, por sepse ai respekt ishte fituar natyrshëm, përmes karakterit, dinjitetit dhe shembullit që kishte dhënë në një nga momentet më të vështira të historisë sonë.
Në fytyrën e tij nuk lexohej kurrë krenaria e tepruar për veprën që kishte bërë. Përkundrazi, ai mbeti deri në fund i njëjti njeri i thjeshtë, që e konsideronte rezistencën e tij si pjesë të detyrës qytetare. Ndoshta pikërisht kjo thjeshtësi e bënte edhe më të madh në sytë e atyre që e njihnin. Ai përfaqësonte atë brez njerëzish që nuk luftuan për famë, por për liri; që nuk kërkuan mirënjohje, por e ndiejnë si obligim moral të qëndronin pranë popullit të tyre në çastet vendimtare.
Por jeta, me ligjet e saj të pashmangshme, vazhdon rrugën pa u ndalur për askënd. Çdo njeri ka një fillim dhe një fund, ndërsa ajo që mbetet pas është gjurma që ka lënë në kujtesën e njerëzve dhe në historinë e vendit. Më 23 shkurt 2025, Bacë Faiku u nda përgjithmonë nga kjo botë. Lajmi i vdekjes së tij u prit me pikëllim nga të gjithë ata që e kishin njohur, por edhe nga shumë qytetarë që e njihnin vetëm përmes rrëfimit të trimërisë së tij në protestat e vitit 1990.
Megjithëse ai nuk jeton më fizikisht mes nesh, kujtimi i tij vazhdon të jetë i gjallë. Ka njerëz që largohen nga kjo jetë dhe me kalimin e kohës harrohen. Ka të tjerë që mbeten të pranishëm në kujtesën kolektive, sepse jeta e tyre bëhet pjesë e historisë së një populli. Bacë Faiku i përket kësaj kategorie të dytë. Emri i tij përmendet me respekt sa herë flitet për rezistencën qytetare shqiptare dhe për protestat e viteve të okupimit.
Edhe sot, në odat shqiptare, në tubimet familjare, në bisedat mes miqve apo në përkujtimet kushtuar periudhës së rezistencës, shpesh rikthehet rrëfimi për burrin që, në kulmin e dhunës policore, u ul në mes të sheshit të Prishtinës dhe, me qetësinë e tij të jashtëzakonshme, sfidoi frikën dhe pushtetin. Ajo histori vazhdon të rrëfehet jo si një legjendë e krijuar nga imagjinata, por si një ngjarje e vërtetë që dëshmon se një njeri i zakonshëm mund të bëhet simbol i një epoke të tërë.
Në traditën shqiptare, kujtesa nuk ruhet vetëm në libra apo në dokumente arkivore. Ajo jeton në fjalën e folur, në tregimet që përcillen brez pas brezi, në kujtimet që ndahen në oda, në sofrat familjare dhe në bisedat e njerëzve. Pikërisht aty vazhdon të jetojë edhe Bacë Faiku. Trimëria e tij është bërë pjesë e kujtesës popullore, një rrëfim që nuk i përket më vetëm familjes apo bashkëkohësve të tij, por të gjithë atyre që besojnë se liria ndërtohet mbi guximin e njerëzve të zakonshëm.
Në fund të fundit, njeriu nuk matet vetëm me vitet që jeton, por me gjurmën që lë pas. Bacë Faiku nuk la pas pasuri materiale, as pushtet e as privilegje. Ai la diçka shumë më të çmuar: shembullin e një qytetari që, në një çast vendimtar të historisë, zgjodhi të mos përkulet përballë dhunës. Për këtë arsye, emri i tij vazhdon të jetojë në kujtesën e popullit shqiptar si simbol i dinjitetit, i guximit qytetar dhe i dashurisë së pakushtëzuar për lirinë. Dhe për sa kohë që do të kujtohen vitet e rezistencës së Kosovës, do të kujtohet edhe figura e Bacë Faikut, si një nga ata njerëz të heshtur që, me një gjest të vetëm, u bënë pjesë e përhershme e historisë sonë kombëtare.
E një ditë historia ka një mënyrë të veçantë për t’i rikthyer në jetë ata njerëz që, me guximin dhe dinjitetin e tyre, kanë lënë gjurmë të pashlyeshme në kujtesën e një populli. Ndonjëherë kalojnë dekada të tëra derisa shoqëria arrin ta shprehë mirënjohjen në mënyrën që ata e meritojnë. Kështu ndodhi edhe me Bacë Faikun, figurën e protestuesit të palëkundur, i cili në vitin 1990 u bë simbol i rezistencës qytetare shqiptare përballë dhunës së regjimit serb.
Më 28 nëntor 2022, në Ditën e Flamurit – festën që për shqiptarët mishëron identitetin, lirinë dhe vazhdimësinë historike të kombit – në qendër të Prishtinës u përurua skulptura e Bacë Faikut. Nuk ishte rastësi që ceremonia u zhvillua pikërisht në këtë datë dhe në atë vend. Ajo ishte një ndërthurje e bukur e simbolikës kombëtare me kujtesën historike. Skulptura u vendos pikërisht aty ku, tridhjetë e pesë vjet më parë, ai kishte kryer aktin e tij të paharrueshëm të rezistencës civile, në të njëjtin shesh ku ishte përballur me dhunën e policisë serbe pa lëvizur asnjë hap nga vendi i tij.
Sikur historia të kishte bërë një rreth të plotë. Aty ku dikur një njeri i vetëm sfidonte pushtetin me qetësinë e tij, tani qëndronte një monument që i fliste brezave për fuqinë e dinjitetit njerëzor. Vendi ku dikur dëgjoheshin britmat, urdhrat dhe zhurma e përplasjes ndërmjet protestuesve e policisë, tashmë ishte shndërruar në një hapësirë kujtese, respekti dhe nderimi.
Të nesërmen e përurimit shkova ta shihja nga afër. E ndjeja se nuk po shkoja vetëm për të parë një vepër arti, por për t’u takuar edhe një herë me një copëz të historisë sonë. Që në çastin e parë mbeta e mahnitur. Skulptorët kishin arritur ta kapnin me një besnikëri të jashtëzakonshme jo vetëm pamjen fizike të Bacë Faikut, por edhe karakterin, qetësinë dhe forcën shpirtërore që ai kishte shfaqur në ditën e protestës.
Figura e tij ishte realizuar me një mjeshtëri të admirueshme. Dukej sikur bronzi kishte marrë frymë. Çdo detaj ishte punuar me kujdes, duke e bërë monumentin të dukej i gjallë dhe pothuajse i gatshëm të vazhdonte dialogun e heshtur me kalimtarët. Nuk ishte një skulpturë që impononte madhështi përmes përmasave, por përmes mesazhit që përcillte.
Mbi të gjitha, më emocionoi fakti se artisti kishte zgjedhur ta paraqiste Bacë Faikun pikërisht në atë pozicion që e kishte bërë të pavdekshëm në kujtesën e qytetarëve. Ai ishte ulur këmbëkryq, ashtu siç kishte qëndruar në mesin e sheshit në vitin 1990, ndërsa përreth tij vërshonin forcat policore serbe. Njëra dorë mbështeste mjekrën, në një pozicion që shprehte qetësi, vetëbesim dhe reflektim, ndërsa shikimi i tij drejtohej përpara me një qetësi sfiduese.
Në atë vështrim nuk lexohej urrejtje. Nuk kishte zemërim të pakontrolluar dhe as dëshirë për hakmarrje. Përkundrazi, ishte një shikim i mbushur me dinjitet, me një përbuzje të heshtur ndaj arrogancës së pushtetit dhe ndaj dhunës që përpiqej të nënshtronte një popull të tërë. Ishte pikërisht ai vështrim që shumë prej nesh e kujtonim nga ajo ditë e largët, kur Bacë Faiku, i ulur në mes të sheshit, sfidonte me qetësi një aparat të tërë represiv.
Ndërsa e sodisja monumentin, më dukej sikur koha ishte ndalur. Kujtimet e protestës së vitit 1990 riktheheshin njëra pas tjetrës. Para syve të mi ndërthureshin dy pamje: ajo e Bacë Faikut të gjallë, i rrethuar nga policët serbë, dhe ajo e Bacë Faikut të përjetësuar në bronz, i qetë dhe i palëkundur në zemër të Prishtinës së lirë. Ishte një kontrast prekës ndërmjet Kosovës së robëruar të dikurshme dhe Kosovës së lirë që tashmë kishte zgjedhur t’i nderonte bijtë e saj.
Atë çast e kuptova edhe më thellë rëndësinë e monumenteve në jetën e një kombi. Ato nuk janë vetëm vepra artistike që zbukurojnë sheshet dhe rrugët e qyteteve. Ato janë ura që lidhin brezat, dëshmi të gjalla që u tregojnë të rinjve se liria dhe dinjiteti nuk janë fituar rastësisht, por janë ndërtuar mbi guximin dhe sakrificën e njerëzve të zakonshëm. Skulptura e Bacë Faikut nuk përkujton vetëm një njeri; ajo përkujton një epokë të tërë rezistence qytetare dhe një popull që refuzoi të nënshtrohej.
Prandaj, çdo kalimtar që ndalet sot para asaj skulpture nuk sheh vetëm figurën e një protestuesi. Ai sheh një copëz të historisë së Kosovës, të skalitur në bronz, një kujtesë të përhershme se ndonjëherë aktet më të mëdha të trimërisë nuk kryhen në fushëbeteja, por në heshtjen dinjitoze të një njeriu që zgjedh të mos ngrihet nga vendi i tij përballë dhunës. Dhe pikërisht për këtë arsye, Bacë Faiku vazhdon të jetojë jo vetëm në kujtesën e atyre që e njohën, por edhe në vetë zemrën e kryeqytetit të Kosovës, aty ku historia dhe kujtesa takohen çdo ditë.
Vendosja e skulpturës së Bacë Faikut në zemër të Prishtinës u mirëprit me një ndjenjë të thellë kënaqësie dhe krenarie nga qytetarët e kryeqytetit, por edhe nga shqiptarët anembanë Kosovës. Ky nuk u perceptua thjesht si një vendim administrativ i Komunës së Prishtinës për pasurimin e hapësirës publike me një monument të ri. Përkundrazi, ai u përjetua si një akt i rëndësishëm i drejtësisë historike dhe i kujtesës institucionale, një shenjë se shoqëria kosovare nuk kishte harruar njerëzit e saj të zakonshëm, të cilët në çastet më vendimtare të historisë kishin ditur të shndërroheshin në simbole të jashtëzakonshme të rezistencës.
Vendimi i Komunës u përshëndet gjerësisht, sepse shumë qytetarë e panë atë si një borxh moral të përmbushur ndaj një njeriu që nuk kishte kërkuar kurrë lavdi, privilegje apo shpërblime për veprimin e tij. Bacë Faiku nuk kishte qenë politikan, as komandant ushtarak dhe as drejtues i ndonjë organizate. Ai ishte një qytetar i zakonshëm, i cili në një moment vendimtar të historisë pati guximin të përballej i vetëm me një aparat të tërë represiv. Pikërisht ky fakt e bënte figurën e tij edhe më të afërt me njerëzit, sepse në të ata shihnin veten, prindërit e tyre, fqinjët dhe të gjithë ata qytetarë të thjeshtë që mbajtën mbi supe barrën e rezistencës civile.
Për shumë njerëz, ngritja e skulpturës nuk ishte vetëm një nderim për Bacë Faikun si individ, por edhe një falënderim simbolik për të gjithë ata protestues anonimë që në fundin e viteve tetëdhjetë dhe në fillimin e viteve nëntëdhjetë mbushën sheshet e Kosovës për të mbrojtur dinjitetin kombëtar. Në atë monument ata shihnin të përfaqësuar një brez të tërë burrash dhe grash që nuk u pajtuan me robërinë dhe që, pa mjete dhune, i kundërvunë pushtetit vetëm guximin, ndërgjegjen dhe besimin në të drejtën e tyre.
Veçanërisht u vlerësua fakti se monumenti përjetësonte një akt të rezistencës paqësore. Në historinë e popujve, shpesh kujtohen betejat dhe komandantët, por jo gjithmonë marrin vendin e merituar ata qytetarë që, me një gjest të vetëm moral, arrijnë të sfidojnë një regjim të tërë. Bacë Faiku ishte një prej tyre. Prandaj, përjetësimi i figurës së tij në hapësirën publike u konsiderua si një mesazh i fuqishëm se trimëria nuk shfaqet vetëm në fushën e betejës, por edhe në qëndresën qytetare, në refuzimin për t’u nënshtruar dhe në aftësinë për ta mbrojtur dinjitetin njerëzor edhe përballë dhunës më brutale.
Qytetarët e Kosovës e kuptuan këtë monument edhe si një shprehje mirënjohjeje ndaj guximit të Bacë Faikut përballë policisë serbe, e cila në atë periudhë ishte bërë simbol i represionit shtetëror. Ai kishte zgjedhur të mos përgjigjej me dhunë ndaj dhunës, por me qetësi, vendosmëri dhe dinjitet. Pikërisht kjo e bëri figurën e tij të mbetej e paharruar në kujtesën kolektive dhe të fitonte respektin e brezave.
Sot, monumenti i Bacë Faikut nuk është vetëm një vepër arti që zbukuron qendrën e qytetit. Ai është një simbol i mirënjohjes së një populli ndaj njërit prej bijve të tij më dinjitozë. Ai u kujton kalimtarëve se liria e Kosovës nuk është ndërtuar vetëm mbi sakrificat e figurave të njohura politike e ushtarake, por edhe mbi guximin e qytetarëve të zakonshëm, të cilët, në çastet më vendimtare të historisë, gjetën forcën të qëndronin drejt përballë padrejtësisë. Pikërisht për këtë arsye, vendimi për ngritjen e skulpturës u përjetua si një falënderim i vonuar, por i merituar, për trimërinë, qëndresën dhe dinjitetin e Bacë Faikut, një njeriu që me një gjest të vetëm u bë pjesë e përhershme e kujtesës historike të Kosovës.
Megjithatë, siç ndodh shpesh në jetën institucionale dhe në realizimin e projekteve publike, edhe kur synimet janë të mira dhe vullneti është i sinqertë, jo çdo detaj arrin të mendohet deri në fund. Asnjë vepër njerëzore nuk është e përsosur dhe, herë pas here, mbeten mangësi të vogla që bëhen të dukshme vetëm me kalimin e kohës dhe përmes përvojës së përditshme të qytetarëve.
Edhe në rastin e skulpturës së Bacë Faikut, ndonëse vendosja e saj u mirëprit me entuziazëm dhe u vlerësua si një akt i rëndësishëm i kujtesës historike, me kalimin e kohës fillova të vërej një aspekt që më ngjalli shqetësim. Shpesh, sa herë më binte rruga nëpër sheshin ku është vendosur monumenti, ndalesha për ta parë. Dhe pikërisht gjatë këtyre ndalesave fillova të vërej një pamje që më linte një ndjenjë të pakëndshme. Fëmijët, siç është krejtësisht e natyrshme për moshën e tyre, e shihnin monumentin si një objekt loje. Ata vraponin rreth tij, ngjiteshin mbi të, kapeshin pas qafës së figurës, uleshin mbi shpinën e saj dhe e përdornin si pjesë të lojërave të tyre të përditshme. Nuk kishte asgjë të qëllimshme në veprimet e tyre; ata nuk mund ta dinin peshën historike të asaj figure dhe as simbolikën që mbante ai monument. Për ta ishte thjesht një skulpturë në mes të sheshit, një element tjetër i hapësirës publike.
Megjithatë, për mua dhe për shumë bashkëkohës që kishim jetuar vitet e okupimit, ajo pamje ishte e vështirë të pranohej. Nuk më dukej e hijshme që figura e një njeriu, i cili kishte hyrë në kujtesën historike për dinjitetin dhe guximin e tij të jashtëzakonshëm, të trajtohej pa dashje si një lodër. Çdo herë që i shihja fëmijët të kacavarur mbi skulpturë, më rikthehej para syve skena e vitit 1990, kur Bacë Faiku, i ulur këmbëkryq në mes të sheshit, përballej me brutalitetin e policisë serbe. Kontrasti ndërmjet atij momenti historik dhe përdorimit të monumentit si vend loje më shtynte të mendoja se ndoshta diçka kishte mbetur pa u menduar si duhet në konceptimin e tij.
Nuk e shoh këtë si faj të fëmijëve. Ata sillen sipas natyrës së tyre dhe hapësira publike i fton të luajnë. Përgjegjësia, nëse mund të quhet e tillë, qëndron më shumë te mënyra se si është menduar vendosja e monumentit. Mbase, që në fazën e projektimit, do të duhej të ishte parashikuar një bazament më i lartë, më i qëndrueshëm dhe më dinjitoz, i cili jo vetëm do ta mbronte fizikisht veprën nga dëmtimet e pashmangshme, por do t’i jepte edhe distancën simbolike që kërkon një figurë me peshë historike.
Në traditën monumentale të shumë vendeve, bazamenti nuk ka vetëm funksion teknik. Ai është pjesë e gjuhës artistike dhe historike të monumentit. Lartësia e tij krijon një hapësirë respekti ndërmjet figurës së përjetësuar dhe jetës së zakonshme të përditshme. Ai nuk e largon figurën nga qytetari, por e vendos atë në një pozitë që nxit reflektim dhe nderim. Për këtë arsye, shumë monumente kushtuar personaliteteve historike ngrihen mbi bazamente të menduara me kujdes, jo për të krijuar madhështi artificiale, por për të ruajtur dinjitetin e kujtesës që ato përfaqësojnë.
Figura e Bacë Faikut e meriton pikërisht këtë trajtim. Ai nuk ishte një njeri që kërkoi nderime gjatë jetës së tij, por historia ia dha vendin që meritonte. Prandaj edhe monumenti i tij duhet të jetë në përputhje me mesazhin që ai përcjell. Njeriu që, me qetësinë dhe trimërinë e tij, i bëri ballë një sulmi brutal të policisë serbe dhe u shndërrua në simbol të rezistencës qytetare, meriton një paraqitje monumentale që të ftojë kalimtarin të ndalet, të reflektojë dhe të përkulet me respekt.
Ndoshta ka ardhur koha që institucionet përgjegjëse ta rishikojnë këtë aspekt. Nuk do të ishte një ndryshim i madh në pamje, por do të ishte një përmirësim i rëndësishëm në mënyrën se si ruhet dhe prezantohet kujtesa historike. Një bazament më i lartë dhe më i denjë do ta mbronte monumentin nga përdorimi i pavullnetshëm si hapësirë loje dhe, njëkohësisht, do të theksonte edhe më qartë mesazhin që ai bart: se aty nuk është vetëm një skulpturë bronzi, por një simbol i një njeriu që, me dinjitetin e tij, u bë pjesë e historisë së rezistencës së Kosovës.
Historia na mëson se kujtesa kolektive nuk ndërtohet vetëm përmes librave, dokumenteve dhe dëshmive arkivore. Ajo ndërtohet edhe përmes mënyrës se si një shoqëri zgjedh t’i nderojë njerëzit që, me guximin dhe sakrificën e tyre, kanë lënë gjurmë të pashlyeshme në fatin e saj. Pikërisht për këtë arsye, përkujdesja ndaj monumenteve nuk është vetëm një çështje estetike apo urbanistike; ajo është një detyrim moral ndaj historisë dhe ndaj brezave që do të vijnë.
Në rastin e monumentit të Bacë Faikut, besoj se ka ardhur koha të mendohet seriozisht për një zgjidhje që do t’i japë veprës monumentale madhështinë dhe respektin që meriton. Mënyra se si monumenti paraqitet sot, i ekspozuar ndaj përdorimit të përditshëm si pjesë e lojërave të rastësishme, nuk përkon me domethënien historike që mbart figura e tij. Nuk është fjala vetëm për mbrojtjen fizike të skulpturës, por për ruajtjen e simbolikës që ajo përfaqëson.
Bacë Faiku nuk është një figurë e zakonshme e vendosur në një hapësirë publike. Ai është një nga simbolet më të spikatura të rezistencës qytetare shqiptare gjatë viteve të okupimit. Me aktin e tij të jashtëzakonshëm të qëndresës në sheshin e Prishtinës, ai u bë mishërim i guximit, dinjitetit dhe mosnënshtrimit përballë një aparati shtetëror represiv. Për këtë arsye, mënyra se si përfaqësohet në hapësirën publike duhet të pasqyrojë peshën e atij akti historik.
Ngritja e monumentit mbi një bazament më të lartë dhe më të denjë nuk do të ishte thjesht një ndërhyrje teknike apo arkitektonike. Ajo do të ishte një shprehje e pjekurisë sonë si shoqëri në raport me kujtesën historike. Një bazament i tillë do ta mbronte monumentin, do t’i jepte solemnitetin e nevojshëm dhe do ta ftonte çdo kalimtar të ndalej jo për ta përdorur si objekt të zakonshëm, por për ta soditur me respekt dhe për të reflektuar mbi mesazhin që ai bart.
Shpresoj sinqerisht që institucionet përgjegjëse, Komuna e Prishtinës, artistët dhe të gjithë ata që kujdesen për trashëgiminë historike e kulturore të qytetit, ta marrin në konsideratë këtë nevojë. Jam e bindur se një përmirësim i tillë nuk do të ishte vetëm në shërbim të monumentit, por edhe në shërbim të kujtesës sonë kolektive. Ai do të dëshmonte se dimë jo vetëm të ngremë monumente, por edhe t’i ruajmë ato me dinjitetin që kërkon historia.
Sepse monumentet nuk i përkasin vetëm së tashmes. Ato janë ura ndërmjet brezave. Përmes tyre, brezat që do të vijnë mësojnë se cilët ishin njerëzit që mbajtën gjallë idealin e lirisë dhe cilat ishin vlerat mbi të cilat u ndërtua shteti i Kosovës. Prandaj, çdo përkujdesje ndaj monumentit të Bacë Faikut është, në thelb, një përkujdesje ndaj historisë sonë kombëtare.
Lavdi e përjetshme Bacë Faikut – burrit që me qetësinë, urtësinë dhe trimërinë e tij u bë simbol i dinjitetit qytetar dhe i rezistencës shqiptare. Emri i tij do të mbetet i gdhendur jo vetëm në bronzin e monumentit që e përjetëson në zemër të Prishtinës, por edhe në kujtesën historike të popullit shqiptar, si një dëshmi se liria fitohet edhe nga ata njerëz të thjeshtë që, në çastet më vendimtare, dinë të bëhen më të mëdhenj se vetë koha në të cilën jetojnë.
5 Gusht 2026
Prishtinë
