ZOTI I AJNSHTAJNIT

Albert Ajnshtajni është një nga shkencëtarët më të njohur në botë dhe ndër mendjet më të avancuara të globit. Shkrimtari i njohur i biografive Walter Isaccson (Uollter Aisakson) ka shkruar një libër bestseller, Ajnshtajni, Jeta dhe Universi i tij, të cilin e kemi përkthyer në shqip. Është një libër i madh, mbi 800 faqe, për një njeri e shkencëtar të madh. Nga ky libër, kemi shkëputur një temë mjaft interesante, kapitullin 17, që ka lidhje me fenë, a besonte Ajnshtajni në Zot? Përgjigjen e keni në vijim! /Arben Çokaj

Dhe librin mund ta merrni nga uebfaqja jonë online:
[ Ajnshtajni, Jeta dhe Universi i tij në PDF]

KAPITULLI I SHTATËMBËDHJETË

Plazhi i Santa Barbarës, 1933

Një mbrëmje në Berlin, Ajnshtajni dhe gruaja e tij ishin në një darkë kur një i ftuar shprehu besimin e tij në astrologji. Ajnshtajni e përqeshi këtë ide si “supersticion i pastër”. Një i ftuar tjetër ndër­hyri dhe në mënyrë të ngjashme e nënçmoi fenë. Besimi në Zot, këmbënguli ai, ishte gjithashtu një supersticion.

Në këtë pikë, mikpritësi u përpoq ta heshtte, duke përmendur faktin se edhe Ajnshtajni kishte besime fetare.

“Nuk është e mundur!” tha i ftuari skeptik, duke iu drejtuar Ajn­shtajnit për ta pyetur nëse ai ishte, në të vërtetë, fetar.

“Po, mund ta quani kështu,” u përgjigj Ajnshtajni me qetësi. “Pë­rpiquni të depërtoni me mjetet tona të kufizuara në sekretet e natyrës dhe do të zbuloni se, pas të gjitha ligjeve dhe lidhjeve të dallueshme, mbetet diçka delikate, e paprekshme dhe e pashpjegu­eshme. Nderimi për këtë forcë përtej çdo gjëje, që mund të kuptojmë është feja ime. Në këtë masë unë jam, në fakt, fetar.”¹

Si fëmijë, Ajnshtajni kishte kaluar nëpër një fazë fetare eksta­tike, pastaj u rebelua kundër saj. Për tre dekadat e ardhshme, ai prirej të mos prononcohej shumë për këtë temë. Por rreth moshës 50 vjeç, ai filloi të artikulonte më qartë – në ese, intervista dhe letra të ndryshme – vlerësimin e tij të thellë për trashëgiminë e tij hebra­ike dhe, disi veçmas, besimin e tij në Zot, megjithëse një koncept mjaft jopersonal dhe deist i Zotit.

Me shumë mundësi kishte shumë arsye për këtë, përveç prirjes natyrore drejt reflektimeve rreth përjetësisë, që mund të ndodhë në moshën 50 vjeç. Lidhja familjare që ndjeu me hebrenjtë e tjerë për shkak të shtypjes së tyre të vazhdueshme rizgjoi disa nga ndjenjat e tij fetare. Por kryesisht, besimet e tij dukeshin se buronin nga ndjenja e frikës dhe rendit transcendental, që ai zbuloi përmes pun­ës së tij shkencore.

Qoftë duke përqafuar bukurinë e ekuacioneve të tij të fushës gra­vitacionale apo duke hedhur poshtë pasigurinë në mekanikën kuan­tike, ai shfaqi një besim të thellë në rregullsinë e universit. Kjo shë­rbeu si bazë për pikëpamjen e tij shkencore – dhe gjithashtu për pikëpamjen e tij fetare. “Kënaqësia më e lartë e një personi shken­cor”, shkroi ai në vitin 1929, është të arrijë në perceptimin “se Vetë Zoti nuk mund t’i kishte rregulluar këto lidhje në ndonjë mënyrë tje­tër përveç asaj që ekziston, ashtu siç nuk do të kishte qenë në fuqinë e Tij ta bënte katrën një numër të thjeshtë (primar)”.²

Për Ajnshtajnin, si për shumicën e njerëzve, besimi në diçka më të madhe se vetvetja u bë një ndjenjë përcaktuese. Kjo prodhoi tek ai një përzierje besimi dhe përulësie, që u brumos nga një thjeshtësi e ëmbël. Duke pasur parasysh prirjen e tij drejt egoizmit, këto ishin mirësi të mirëpritura. Së bashku me humorin dhe vetëdijen e tij, ato e ndihmuan që të shmangte pretendimin dhe pompozitetin, që mund të kishte prekur mendjen më të famshme në botë.

Ndjenjat e tij fetare të frikës dhe përulësisë formuan gjithashtu ndjenjën e tij të drejtësisë shoqërore. Kjo e shtyu atë të ndihej i tku­rrur nga shenjat e hierarkisë ose dallimit klasor, të shmangte kon­sumin e tepërt dhe materializmin, dhe t’i përkushtohej përpjekjeve në emër të refugjatëve dhe të shtypurve.

Menjëherë pas ditëlindjes së tij të pesëdhjetë, Ajnshtajni dha një intervistë të jashtëzakonshme, në të cilën ai ishte më zbulues se kurrë më parë në lidhje me mendimin e tij fetar. Ishte me një poet dhe propagandist pompoz, por tërheqës, të quajtur George Sylvester Viereck, i cili kishte lindur në Gjermani, u transferua në Amerikë si fëmijë dhe më pas e kaloi jetën duke shkruar poezi erotike, duke intervistuar njerëz të mëdhenj dhe duke e shprehur dashurinë e tij komplekse për atdheun e tij.

Duke siguruar intervista me njerëz që varionin nga Frojdi te Hitleri e deri te Kajzeri, të cilat përfundimisht do t’i botonte si një libër të quajtur “Shikimet e të Madhit”, ai arriti të siguronte një takim për të folur me Ajnshtajnin në apartamentin e tij në Berlin. Atje Elsa shërbeu lëng mjedre dhe sallatë frutash; pastaj të dy bu­rrat shkuan në studion prej eremiti të Ajnshtajnit. Për arsye jo shu­më të qarta, Ajnshtajni supozoi se Viereck ishte hebre. Në fakt, Viereck me krenari gjurmoi prejardhjen e tij në familjen e Kajzerit dhe më vonë do të bëhej një simpatizant i nazistëve, që u burgos në Amerikë gjatë Luftës së Dytë Botërore, për shkak se ishte propaga­ndist gjerman.³

Viereck filloi duke e pyetur Ajnshtajnin nëse e konsideronte vet­en gjerman apo hebre. “Është e mundur të jesh të dyja,” u përgjigj Ajnshtajni. “Nacionalizmi është një sëmundje fëminore, fruthi i nje­rëzimit.”

A duhet të përpiqen hebrenjtë të asimilohen? “Ne hebrenjtë kemi qenë shumë të etur për të sakrifikuar veçantitë tona për t’u përshta­tur.”

Në ç’masë jeni të ndikuar nga Krishterimi? “Si fëmijë mora mësi­me si në Bibël ashtu edhe në Talmud. Unë jam hebre, por jam i magj­epsur nga figura e shkëlqyer e Nazaretit.”

A e pranoni ekzistencën historike të Jezusit? “Pa dyshim! Askush nuk mund t’i lexojë Ungjijtë pa ndjerë praninë aktuale të Jezusit. Personaliteti i tij pulson në çdo fjalë. Asnjë mit nuk është i mbushur me një jetë të tillë.”

A besoni në Zot? “Nuk jam ateist. Problemi që përfshihet është shumë i gjerë për mendjet tona të kufizuara. Jemi në pozicionin e një fëmije të vogël, që hyn në një bibliotekë të madhe të mbushur me libra në shumë gjuhë. Fëmija e di se dikush duhet t’i ketë shkruar ato lib­ra. Nuk e di se si. Nuk i kupton gjuhët, në të cilat janë shkruar. Fë­mija dyshon në mënyrë të zbehtë për një rend misterioz në rregulli­min e librave, por nuk e di se çfarë është. Ky, më duket mua, është qëndrimi edhe i qenies njerëzore më inteligjente ndaj Zotit. Ne e sho­him universin të rregulluar në mënyrë të mrekullueshme dhe duke iu bindur ligjeve të caktuara, por i kuptojmë vetëm në mënyrë të zbe­htë këto ligje.”

A është ky një koncept hebraik i Zotit? “Unë jam determinist. Nuk besoj në vullnetin e lirë. Hebrenjtë besojnë në vullnetin e lirë. Ata besojnë se njeriu e formon jetën e tij. Unë e hedh poshtë këtë doktrinë. Në këtë drejtim nuk jam hebre.”

A është ky Zoti i Spinozës? “Jam i magjepsur nga panteizmi i Spinozës, por e admiroj edhe më shumë kontributin e tij në mendi­min modern, sepse ai është filozofi i parë që merret me shpirtin dhe trupin si një, dhe jo si dy gjëra të ndara.”

Si i mori idetë e tij? “Unë jam mjaftueshëm artist për ta vizatuar lirisht nga imagjinata ime. Imagjinata është më e rëndësishme se dija. Dija është e kufizuar. Imagjinata rrethon botën.”

A besoni në pavdekësi? “Jo. Dhe një jetë më mjafton.”⁴

Ajnshtajni u përpoq t’i shprehte këto ndjenja qartë, si për veten e tij ashtu edhe për të gjithë ata që donin një përgjigje të thjeshtë prej tij në lidhje me besimin e tij. Kështu që në verën e vitit 1930, mes lundrimit dhe reflektimeve të tij në Caputh, ai kompozoi një kredo, “Çfarë besoj unë”. Ajo përfundoi me një shpjegim të asaj, që ai nënkuptonte kur e quante veten fetar:

Emocioni më i bukur që mund të përjetojmë është misteriozi­teti. Është emocioni themelor që qëndron në djepin e të gjithë artit dhe shkencës së vërtetë. Ai për të cilin ky emocion është një i huaj, i cili nuk mund të çuditet më dhe të qëndrojë i mah­nitur, është po aq i vdekur, një qiri i shuar. Të ndiesh se pas çdo gjëje që mund të përjetohet ka diçka që mendjet tona nuk mund ta kuptojnë, bukuria dhe madhështia e së cilës na arrin vetëm në mënyrë indirekte: kjo është feja. Në këtë kuptim, dhe vetëm në këtë kuptim, unë jam një njeri i devotshëm fetar.⁵

Njerëzit e gjetën sugjestive, madje frymëzuese, dhe u ribotua va­zhdimisht në një sërë përkthimesh. Por jo çuditërisht, nuk i kënaqi ata që dëshironin një përgjigje të thjeshtë dhe të drejtpërdrejtë për pyetjen, nëse ai besonte në Zot. Si rezultat, duke e detyruar Ajnsh­tajnin t’i përgjigjej kësaj pyetjeje në mënyrë koncize, e zëvendësoi tërbimin e mëparshëm të përpjekjeve për ta bërë atë të jepte një shpjegim me një fjali të relativitetit.

Një bankier nga Kolorado shkroi se ai kishte marrë tashmë për­gjigje nga njëzet e katër fitues të Çmimit Nobel për pyetjen nëse ata besonin në Zot, dhe i kërkoi Ajnshtajnit të përgjigjej gjithashtu. “Nuk mund ta konceptoj një Zot personal, që do të ndikonte drejt­përdrejt në veprimet e individëve ose do t’i gjykonte krijesat e krijua­ra prej tij”, shkroi Ajnshtajni në letër. “Religjioziteti im përbëhet nga një admirim i përulur i shpirtit pafundësisht superior, që zbulohet në pak nga ajo, që mund të kuptojmë rreth botës së njohëshme. Ajo bindje thellësisht emocionale e pranisë së një fuqie arsyetimi superi­ore, e cila zbulohet në universin e pakuptueshëm, formon idenë time për Zotin.”⁶

Një vajzë e vogël në klasën e gjashtë të një shkolle të së dielës në Nju Jork e ngriti pyetjen në një formë paksa të ndryshme. “A luten shkencëtarët?” pyeti ajo. Ajnshtajni e mori seriozisht. “Hulumtimi shkencor bazohet në idenë se çdo gjë që ndodh përcaktohet nga ligjet e natyrës, dhe kjo vlen edhe për veprimet e njerëzve”, shpjegoi ai. “Për këtë arsye, një shkencëtar vështirë se do të jetë i prirur të besojë se ngjarjet mund të ndikohen nga një lutje, pra nga një dëshirë drejtuar një Qenieje mbinatyrore.”

Megjithatë, kjo nuk do të thoshte se nuk kishte një të Plotfuqish­ëm, asnjë shpirt më të madh se ne. Siç vazhdoi t’ia shpjegonte vajzës së re:

Kushdo që është seriozisht i përfshirë në ndjekjen e shkencës bindet se një shpirt manifestohet në ligjet e Universit – një shpirt shumë më i lartë se ai i njeriut, dhe një përballë të cilit ne me fuqitë tona modeste duhet të ndihemi të përulur. Në këtë mënyrë, ndjekja e shkencës çon në një ndjenjë fetare të një lloji të veçantë, e cila është me të vërtetë mjaft e ndryshme nga fetaria e dikujt më naiv.⁷

Për disa, vetëm një besim i qartë në një Zot personal që kon­trollon jetën tonë të përditshme kualifikohej si një përgjigje e këna­qshme, dhe idetë e Ajnshtajnit rreth një shpirti kozmik jopersonal, si dhe teoritë e tij të relativitetit, meritonin të etiketoheshin për atë që ishin. “Dyshoj shumë seriozisht se vetë Ajnshtajni e di vërtet se çfarë po synon”, tha Kardinali i Bostonit William Henry O’Connell. Por një gjë dukej e qartë. Ishte pa perëndi. “Rezultati i këtij dyshimi dhe spekulimi të mjegullt rreth kohës dhe hapësirës është një mantel nën të cilin fshihet shfaqja e tmerrshme e ateizmit.”⁸

Ky sulm publik nga një kardinal e shtyu udhëheqësin e njohur ortodoks hebre në Nju Jork, Rabinin Herbert S. Goldstein, të dër­gonte një telegram shumë të drejtpërdrejtë: “A besoni në Zot? Nda­lo. Përgjigja e paguar. 50 fjalë.” Ajnshtajni përdori vetëm rreth gjys­mën e numrit të caktuar të fjalëve. U bë versioni më i famshëm i një përgjigjeje që ai jepte shpesh: “Unë besoj në Zotin e Spinozës, i cili e zbulon veten në harmoninë ligjore të gjithçkaje që ekziston, por jo në një Zot që shqetësohet për fatin dhe veprat e njerëzimit.”⁹

Përgjigja e Ajnshtajnit nuk ishte ngushëlluese për të gjithë. Disa hebrenj fetarë, për shembull, vunë re se Spinoza ishte përjashtuar nga bashkësia hebraike e Amsterdamit, për mbajtjen e këtyre besi­meve, dhe ai ishte dënuar gjithashtu nga Kisha Katolike për një masë të mirë. “Kardinali O’Connell do të kishte bërë mirë nëse nuk do ta kishte sulmuar teorinë e Ajnshtajnit”, tha një rabin i Bronksit. “Ajnshtajni do të kishte bërë më mirë nëse nuk do të kishte shpallur mosbesimin e tij në një Zot, që merret me fatet dhe veprimet e indivi­dëve. Të dy kanë dhënë dicta[1] jashtë juridiksionit të tyre.”¹⁰

Megjithatë, shumica e njerëzve ishin të kënaqur, pavarësisht nëse ishin plotësisht dakord apo jo, sepse mund ta vlerësonin atë që ai po thoshte. Ideja e një Zoti jopersonal, dora e të cilit pasqyrohet në lavdinë e krijimit, por që nuk ndërhyn në ekzistencën e përditshme, është pjesë e një tradite të respektueshme si në Evropë ashtu edhe në Amerikë. Mund të gjendet te disa nga filozofët e preferuar të Ajnshtajnit dhe në përgjithësi përputhet me besimet fetare të shumë themeluesve të Amerikës, si Jeffersoni dhe Franklini.

Disa besimtarë fetarë i shpërfillin thirrjet e shpeshta të Zotit nga Ajnshtajni si një figurë të thjeshtë të të folurit. Po kështu bëjnë edhe disa jobesimtarë. Kishte shumë fraza që ai përdori, disa prej tyre të këndshme, duke filluar nga der Herrgott (Zoti Zot) deri te der Alte (Plaku). Por nuk ishte stili i Ajnshtajnit të fliste në mënyrë të pan­dershme, në mënyrë që të dukej se konformohej. Në fakt, pikërisht e kundërta. Pra, duhet t’i bëjmë nderin ta besojmë fjalën e tij kur ai këmbëngul, vazhdimisht, se këto fraza të përdorura shpesh nuk ish­in thjesht një mënyrë semantike për të maskuar se ai ishte në të vërtetë një ateist.

Gjatë gjithë jetës së tij, ai ishte i vazhdueshëm në shmangien e akuzës se ishte ateist. “Ka njerëz që thonë se nuk ka Zot”, i tha ai një miku. “Por ajo që më zemëron vërtet është se ata më citojnë për të mbështetur pikëpamje të tilla.”¹¹

Ndryshe nga Sigmund Freud ose Bertrand Russell ose George Bernard Shaw, Ajnshtajni nuk ndjeu kurrë dëshirën për të deni­gruar ata që besojnë në Zot; përkundrazi, ai tentoi të denigronte ateistët. “Ajo që më ndan nga shumica e të ashtuquajturve ateistë është një ndjenjë përulësie e plotë ndaj sekreteve të paarritshme të harmonisë së kozmosit”, shpjegoi ai.¹²

Në fakt, Ajnshtajni tentonte të ishte më kritik ndaj demasku­esve, të cilëve dukej se u mungonte përulësia ose ndjenja e frikës, sesa ndaj besimtarëve. “Ateistët fanatikë”, shpjegoi ai në një letër, “janë si skllevër, që ende e ndiejnë peshën e zinxhirëve të tyre, që i kanë hedhur pas një përpjekjeje të vështirë. Ata janë krijesa që – në urrejtjen e tyre ndaj fesë tradicionale si ‘opiumi i masave’ – nuk mund ta dëgjojnë muzikën e sferave.”¹³

Ajnshtajni më vonë do të angazhohej në një shkëmbim mendi­mesh mbi këtë temë me një nëntoger të Marinës Amerikane, që nuk e kishte takuar kurrë. A ishte e vërtetë, pyeti marinari, që Ajnsh­tajni ishte konvertuar nga një prift jezuit në besimtar i Zotit? Kjo ishte absurde, u përgjigj Ajnshtajni. Ai vazhdoi duke thënë se e kon­sideronte besimin në një Zot që ishte një figurë atërore si rezultat i “analogjive fëminore”. A do ta lejonte Ajnshtajni, pyeti marinari, të citonte përgjigjen e tij në debatet e tij kundër shokëve të tij më fet­arë të anijes? Ajnshtajni e paralajmëroi të mos e thjeshtëzonte shu­më. “Mund të më quani agnostik, por unë nuk e ndaj shpirtin kryqë­zues të ateistit profesionist, zelli i të cilit është kryesisht për shkak të një akti të dhimbshëm çlirimi nga prangat e indoktrinimit fetar të marrë në rini”, shpjegoi ai. “Unë preferoj qëndrimin e përulësisë që korrespondon me dobësinë e të kuptuarit tonë intelektual të natyrës dhe të qenies sonë.”¹⁴

Si lidhej ky instinkt fetar me shkencën e tij? Për Ajnshtajnin, bukuria e besimit të tij ishte se ai informonte dhe frymëzonte, në vend që të binte ndesh me punën e tij shkencore. “Ndjenja kozmike fetare”, tha ai, “është motivi më i fortë dhe më fisnik për kërkimin shkencor.”¹⁵

Ajnshtajni më vonë shpjegoi pikëpamjen e tij për marrëdhënien midis shkencës dhe fesë në një konferencë mbi këtë temë në Semi­narin Teologjik të Unionit në Nju Jork. Fusha e shkencës, tha ai, ishte të përcaktonte se çfarë ishte e vërtetë, por jo të vlerësonte me­ndimet dhe veprimet njerëzore rreth asaj që duhet të ishte e vërtetë. Feja kishte mandatin e kundërt. Megjithatë, përpjekjet funksiono­nin së bashku në disa raste. “Shkenca mund të krijohet vetëm nga ata që janë të mbushur plotësisht me aspiratën drejt së vërtetës dhe të kuptuarit”, tha ai. “Megjithatë, ky burim ndjenje buron nga sfera e fesë.”

Fjalimi mori vëmendje në faqet e para të lajmeve dhe përfundimi i tij i shkurtër u bë i famshëm: “Situata mund të shprehet nga një imazh: shkenca pa fe është e çalë, feja pa shkencë është e verbër.”

Por kishte një koncept fetar, vazhdoi të thoshte Ajnshtajni, që shkenca nuk mund ta pranonte: një hyjni që mund të ndërhynte sipas tekave në ngjarjet e krijimit të tij ose në jetën e krijesave të tij. “Burimi kryesor i konflikteve të sotme midis sferave të fesë dhe shkencës qëndron në këtë koncept, të një Zoti personal”, argumentoi ai. Shkencëtarët synojnë të zbulojnë ligjet e pandryshueshme që qe­verisin realitetin, dhe duke vepruar kështu ata duhet të hedhin po­shtë idenë se vullneti hyjnor, ose për këtë çështje vullneti njerëzor, luan një rol që do të shkelte këtë kauzalitet kozmik.¹⁶

Ky besim në determinizmin kauzal, i cili ishte i natyrshëm në pikëpamjen shkencore të Ajnshtajnit, binte ndesh jo vetëm me kon­ceptin e një Zoti personal. Ishte gjithashtu, të paktën në mendjen e Ajnshtajnit, i papajtueshëm me vullnetin e lirë njerëzor. Megjithëse ai ishte një njeri thellësisht moral, besimi i tij në determinizmin e rreptë e bëri të vështirë për të, që të pranonte idenë e zgjedhjes mo­rale dhe përgjegjësisë individuale, që është në zemër të shumicës së sistemeve etike.

Teologët hebrenj, si dhe të krishterë, në përgjithësi kanë besuar se njerëzit e kanë këtë vullnet të lirë dhe janë përgjegjës për vepri­met e tyre. Ata janë madje të lirë të zgjedhin, siç ndodh në Bibël, të sfidojnë urdhërimet e Zotit, pavarësisht faktit se kjo duket se bie ndesh me besimin se Zoti është i gjithëdijshëm dhe i gjithëpush­tetshëm.

Nga ana tjetër, Ajnshtajni besonte, ashtu si edhe Spinoza,¹⁷ se veprimet e një personi ishin po aq të përcaktuara sa ato të një topi bilardo, planeti ose ylli. “Qeniet njerëzore në të menduarit, ndjenjat dhe veprimet e tyre nuk janë të lira, por janë po aq të lidhura shka­kësisht sa yjet në lëvizjet e tyre”, deklaroi Ajnshtajni në një deklaratë drejtuar një Shoqate Spinoza në vitin 1932.¹⁸

Veprimet njerëzore përcaktohen, përtej kontrollit të tyre, nga ligjet fizike dhe psikologjike, besonte ai. Ishte një koncept që ai e nxori edhe nga leximi prej tij i Shopenhauerit, të cilit ia atribuoi, në kredon e tij “Çfarë besoj unë” të vitit 1930, një maksimë të ngjashme me këto vija:

Unë nuk besoj fare në vullnetin e lirë në kuptimin filozofik. Të gjithë veprojnë jo vetëm nën një detyrim të jashtëm, por edhe në përputhje me domosdoshmërinë e brendshme. Thënia e Sho­penhauerit, “Një njeri mund të bëjë çfarë të dojë, por jo të dojë çfarë të dojë”,¹⁹ ka qenë një frymëzim i vërtetë për mua, që nga rinia ime; ka qenë një ngushëllim i vazhdueshëm përballë vë­shtirësive të jetës, të miat dhe të të tjerëve, dhe një burim i pash­tershëm tolerance.²⁰

A besoni, e pyetën dikur Ajnshtajnin, se njerëzit janë agjentë të lirë? “Jo, unë jam determinist,” u përgjigj ai. “Çdo gjë përcaktohet, fillimi ashtu edhe fundi, nga forca mbi të cilat nuk kemi kontroll. Përcaktohet si për insektin ashtu edhe për yllin. Qeniet njerëzore, perimet apo pluhuri kozmik, të gjithë kërcejmë me një melodi mist­erioze, të intonuar në distancë nga një lojtar i padukshëm.”²¹

Ky qëndrim i tmerroi disa miq, si Max Born, të cilët menduan se minonte plotësisht themelet e moralit njerëzor. “Nuk mund ta kup­toj se si mund të kombinosh një univers tërësisht mekanistik me liri­në e individit etik,” i shkroi ai Ajnshtajnit. “Për mua një botë deter­ministe është mjaft e neveritshme. Ndoshta ke të drejtë dhe bota ësh­të kështu, siç thua. Por për momentin nuk duket vërtet kështu në fizikë – dhe aq më pak në pjesën tjetër të botës.”

Për Born-in, pasiguria kuantike ofroi një shpëtim nga kjo dilemë. Ashtu si disa filozofë të kohës, ai u kap pas papërcaktueshmërisë që ishte e natyrshme në mekanikën kuantike për të zgjidhur “mos­përputhjen midis lirisë etike dhe ligjeve të rrepta natyrore”.²² Ajn­shtajni pranoi se mekanika kuantike vinte në pikëpyetje determi­nizmin e rreptë, por i tha Bornit se ende besonte në të, si në sferën e veprimeve personale ashtu edhe në fizikë. Borni ia shpjegoi çësh­tjen gruas së tij të tensionuar, Hedwig, e cila ishte e etur gjithmonë të debatonte me Ajnshtajnin. Ajo i tha Ajnshtajnit se, ashtu si ai, ishte “e paaftë të besonte në një Zot, që luante me zare”. Me fjalë të tjera, ndryshe nga burri i saj, ajo hodhi poshtë pikëpamjen e meka­nikës kuantike se universi bazohej në pasiguri dhe probabilitete. Por, shtoi ajo, “as nuk jam në gjendje të imagjinoj se ju besoni – siç më ka thënë Maksi – se ‘sundimi juaj i plotë i ligjit’ do të thotë se gjithçka është e paracaktuar, për shembull nëse do ta vaksinoj fëmi­jën tim”.²³ Kjo do të thoshte, theksoi ajo, fundin e të gjithë etikës.

Në filozofinë e Ajnshtajnit, mënyra për ta zgjidhur këtë çështje ish­te të shihej vullneti i lirë si diçka e dobishme, madje e nevojshme, për një shoqëri të civilizuar, sepse i bënte njerëzit të merrnin përgje­gjësi për veprimet e tyre. Të vepruarit sikur njerëzit ishin përgjegj­ës për veprimet e tyre, psikologjikisht dhe praktikisht, do t’i nxiste ata të vepronin në një mënyrë më të përgjegjshme. “Jam i detyruar të veproj sikur të ekzistonte vullneti i lirë,” shpjegoi ai, “sepse nëse dëshiroj të jetoj në një shoqëri të civilizuar, duhet të veproj me për­gjegjësi.” Ai madje mund t’i mbante njerëzit përgjegjës për të mirën ose të keqen e tyre, pasi kjo ishte një qasje pragmatike dhe e arsy­eshme ndaj jetës, ndërsa besonte ende intelektualisht se veprimet e të gjithëve ishin të paracaktuara. “E di që filozofikisht një vrasës nuk është përgjegjës për krimin e tij,” tha ai, “por preferoj të mos pi çaj me të.”²⁴

Në mbrojtje të Ajnshtajnit, si dhe të Maksit dhe Hedwig Bornit, duhet theksuar se filozofët përgjatë shekujve kanë luftuar, ndonjë­herë në mënyrë të ngathët dhe jo shumë të suksesshme, për të paj­tuar vullnetin e lirë me determinizmin dhe një Zot të gjithëdijshëm. Pavarësisht nëse Ajnshtajni ishte më shumë apo më pak i aftë se të tjerët në përballjen me këtë nyjë, ka një fakt të spikatur rreth tij që duhet theksuar: ai ishte në gjendje të zhvillonte dhe të praktikonte një moral të fortë personal, të paktën ndaj njerëzimit në përgjithësi, nëse jo gjithmonë ndaj anëtarëve të familjes së tij, që nuk pengohej nga të gjitha këto spekulime filozofike të pazgjidhshme. “Përpjekja më e rëndësishme njerëzore është përpjekja për moral në veprimet tona”, i shkroi ai një pastori të Bruklinit. “Ekuilibri ynë i brendshëm dhe madje edhe ekzistenca jonë varen prej tij. Vetëm morali në vepri­met tona mund t’i japë bukuri dhe dinjitet jetës.”²⁵

Themeli i atij morali, besonte ai, ishte ngritja mbi “thjesht perso­nalen” për të jetuar në një mënyrë, që i sillte dobi njerëzimit. Kishte raste kur ai mund të ishte i pandjeshëm ndaj atyre që ishin më afër tij, gjë që tregon se, ashtu si pjesa tjetër e njerëzve, ai kishte të me­ta. Megjithatë, më shumë se shumica e njerëzve, ai ia përkushtoi veten me ndershmëri dhe ndonjëherë me guxim veprimeve, që ai mendonte se i tejkalonin dëshirat egoiste, me qëllim që të inkura­jonte përparimin njerëzor dhe ruajtjen e lirive individuale. Ai ishte përgjithësisht i sjellshëm, me natyrë të mirë, i butë dhe i thjeshtë. Kur ai dhe Elsa u nisën për në Japoni në vitin 1922, ai u ofroi bijave të saj disa këshilla se si të jetonin një jetë morale. “Përdor pak për veten tënde”, tha ai, “por jepu të tjerëve më shumë”.²⁶
———–
[1] “Dicta” (ose dictum) në ligj i referohet komenteve gjyqësore jo-dety­ruese “të thëna kalimthi”, jo thelbësore për vendimin e një çështjeje, por të vlefshme për autoritetin bindës në të ardhmen.

• • Lexo më shumë: Letra e Ajnshtajnit që mohon Zotin…

SHËNIME

KAPITULLI I SHTATËMBËDHJETË: ZOTI I AJNSHTAJNIT

• 1. Charles Kessler, ed., Ditarët e Kontit Harry Kessler (New York: Grove Press, 2002), 322 (hyrja për 14 qershor 1927); Jammer 1999, 40. Jam­mer 1999 ofron një vështrim të plotë mbi aspektet biografike, filozofike dhe shkencore të mendimit fetar të Ajnshtajnit.
  2. Ajnshtajni, “Ueber den Gegenwertigen Stand der Feld-Theorie,” (ger. Mbi gjendjen aktuale të teorisë së fushës) 1929, AEA 4-38.
  3. Neil Johnson, George Sylvester Viereck: Poet dhe Propagandist (Iowa City: University of Iowa Press, 1968); George S. Viereck, Mishi dhe Gja­ku im: Një Autobiografi Lirike me Shënime të Padiskutueshme (New York: Liveright, 1931).
  4. Viereck, 372–378; Viereck e botoi për herë të parë intervistën si “Çfarë kuptimi ka jeta për Ajnshtajnin”, Saturday Evening Post, 26 tetor 1929. Unë në përgjithësi kam ndjekur përkthimin dhe parafrazimin në Brian 2005, 185–186 dhe në Calaprice. Shih edhe Jammer 1999, 22.
  5. Ajnshtajni, “Çfarë besoj unë”, shkruar fillimisht në vitin 1930 dhe regji­struar për Lidhjen Gjermane për të Drejtat e Njeriut. U botua si “Bota siç e shoh unë” në Forum and Century, 1930; në Living Philosophies (New York: Simon & Schuster, 1931); në Einstein 1949a, 1–5; në Ein­stein 1954, 8–11. Versionet janë të gjitha të përkthyera disi ndryshe dhe kanë ndryshime të vogla. Për një version audio, shihni
     www.yu.edu/libraries/digital_library/einstein/credo.html.
  6. Einstein për M. Schayer, 5 gusht 1927, AEA 48-380; Dukas dhe Hoff-mann, 66.
  7. Einstein për Phyllis Wright, 24 janar 1936, AEA 52-337.
  8. “Pashkë,” Time, 13 maj 1929.
  9. Einstein për Herbert S. Goldstein, 25 prill 1929, AEA 33-272; “Einstein beson në Zotin e Spinozës,” New York Times, 25 prill 1929; Gerald Hol­ton, “Parajsa e Tretë e Einstein,” Daedalus (vjeshtë 2002): 26–34. Gold­stein ishte rabini i Sinagogës Institucionale në Harlem dhe presidenti prej kohësh i Unionit të Kongregacioneve Ortodokse Hebraike të Ame­rikës.
  10. Rabini Jacob Katz i Kongregacionit Montefiore, cituar në Time, 13 maj 1929.
  11. Calaprice, 214; Einstein drejtuar Hubertus zu Löwenstein, rreth vitit 1941, në librin e Löwenstein, Drejt Bregut të Largët (Londër: Victor Go­llancz, 1968), 156.
  12. Einstein drejtuar Joseph Lewis, 18 prill 1953, AEA 60-279.
  13. Einstein drejtuar një marrësi të panjohur, 7 gusht 1941, AEA 54-927.
  14. Guy Raner Jr. drejtuar Einstein, 10 qershor 1948, AEA 57-287; Ajnsh­tajni drejtuar Guy Raner Jr., 2 korrik 1945, AEA 57-288; Ajnshtajni drejtuar Guy Raner Jr., 28 shtator 1949, AEA 57-289.
  15. Ajnshtajni, “Feja dhe Shkenca”, New York Times, 9 nëntor 1930, ribotu­ar në Einstein 1954, 36–40. Shih edhe Powell.
  16. Ajnshtajni, fjalim në Simpoziumin mbi Shkencën, Filozofinë dhe Fenë, 10 shtator 1941, ribotuar në Einstein 1954, 41; “Nuk Sheh Zot Person­al”, Associated Press, 11 shtator 1941. Një prerje e verdhë e kësaj histo­rie më është dhënë nga Orville Wright, i cili ishte një oficer i ri detar në atë kohë dhe e kishte ruajtur atë për gjashtëdhjetë vjet; Kishte kalu­ar rreth anijes së tij dhe kishte shënime nga marinarë të ndryshëm, që thoshin gjëra të tilla si: “Më thuaj, çfarë mendon për këtë?”
  17. “Në mendje nuk ka vullnet absolut ose të lirë, por mendja përcaktohet nga ky ose ai vullnet, nga një shkak, i cili përcaktohet gjithashtu nga një shkak tjetër, dhe ky përsëri nga një tjetër, e kështu me radhë pafun­dësisht, ad infinitum.” Baruch Spinoza, Etika, pjesa 2, propozimi 48.
  18. Ajnshtajni, deklaratë drejtuar Shoqërisë Amerikane Spinoza, 22 shta­tor 1932.
  19. Ndonjëherë përkthehet si “Një njeri mund të bëjë çfarë të dojë, por të mos dojë atë që do.” Nuk mund ta gjej këtë citat në shkrimet e Shopen­ Megjithatë, ndjenja përputhet me filozofinë e Shopenhauerit. Ai tha, për shembull, “Jeta e një njeriu, në të gjitha ngjarjet e saj të mëdha e të vogla, është po aq domosdoshmërisht e paracaktuar sa janë lëvizjet e një ore.” Schopenhauer, “Mbi Etikën,” në Parerga dhe Parali­pomena: Ese të Shkurtra Filozofike (New York: Oxford University Press, 2001), 2:227.
  20.  Ajnshtajni, “Bota siç e shoh unë,” në Einstein 1949a dhe Einstein
  21. Viereck, 375.
  22. Max Born për Ajnshtajnin, 10 tetor 1944, në Born 2005, 150.
  23. Hedwig i lindur nga Ajnshtajni, 9 tetor 1944, në Born 2005, 149.
  24. Viereck, 377.
  25. Ajnshtajni drejtuar Reverend Cornelius Greenway, 20 nëntor 1950, AEA 28-894.
  26. Sayen, 165.