STEFAN MOLJEVIÇI “PËR NJË SERBI TË MADHE HOMOGJENE” (8)

Prof. Dr. Sabile Keçmezi-Basha

(Programet e elaboratet serbe antishqiptare – VIII)

Në historinë e errët të Ballkanit, mes figurave që hodhën themelet e një politike të mbështetur mbi përjashtimin dhe dhunën, Stefan Moljeviçi mbetet një nga ideologët më të egër të Serbisë së Madhe. Ai nuk ishte një politikan i zakonshëm dhe as një shkrues i thjeshtë strategjish – ai ishte një vizionar i një shteti serb të pastër etnikisht, një mendje që konceptoi plane që do të ktheheshin në realitet tragjik në shekullin XX.

Stefan Moljeviçi lindi në fund të shekullit XIX dhe, si shumë intelektualë të kohës së tij, u formua në një klimë ku ideja e Serbisë së Madhe ishte një ëndërr shtetërore. Por ndryshe nga shumë të tjerë, ai nuk u kufizua në propagandë politike apo në shkrime teorike – ai formuloi plane konkrete për ta bërë këtë ide realitet.

Në kulmin e Luftës së Dytë Botërore, më 30 qershor 1941, ai hartoi dokumentin famëkeq ““Për një Serbi të Madhe Homogjene”, një memorandum që jo vetëm argumentonte nevojën e krijimit të një shteti serb mbi kufijtë e të gjithë Ballkanit, por detajonte edhe mënyrat se si ky projekt duhej të arrihej. Në thelbin e tij, ky dokument nuk ishte vetëm një manifest nacionalist, por një udhëzues për spastrim etnik, një manual për shfarosjen e popujve që nuk i përkisnin vizionit të tij.

Në këtë plan, ai theksonte se: Serbia e ardhshme duhej të ishte një shtet etnikisht i pastër. Popujt joserbë, veçanërisht shqiptarët, boshnjakët dhe kroatët, duhej të dëboheshin ose të eliminoheshin.

Trojet shqiptare, boshnjake dhe kroate duhej të kolonizoheshin nga serbë për të ndërtuar një Serbi të Madhe që nuk mund të sfidohej më kurrë nga fqinjët.

Ideologjia e Moljeviçit nuk ishte një utopi e largët. Përkundrazi, ajo u përqafua nga lëvizjet ekstremiste serbe, duke përfshirë Çetnikët e Drazha Mihailoviçit gjatë Luftës së Dytë Botërore dhe më vonë, në një formë më të sofistikuar, nga regjimi i Slobodan Millosheviçit në fund të shekullit XX.

Gjatë viteve 1990, kur luftërat e Jugosllavisë përfshinë Bosnjën, Kroacinë dhe Kosovën, ideja e Serbisë së Madhe u rikthye me forcë, duke ndjekur të njëjtën strategji të Moljeviçit: spastrim etnik, gjenocid dhe kolonizim. Nuk ishte rastësi që shumë nga figurat kryesore të nacionalizmit serb të viteve ’90 e shihnin atë si një pararendës të filozofisë së tyre politike.

Në veçanti, spastrimi etnik në Bosnjë dhe Kosova, masakrat e Srebrenicës dhe Reçakut, dhe përpjekjet për të ndryshuar demografinë e Kosovës, ishin zbatim i drejtpërdrejtë i ideve të Moljeviçit. Në fakt, memorandumi i Akademisë Serbe të Shkencave dhe Arteve në vitin 1986, i cili frymëzoi politikat agresive të Millosheviçit, mund të shihet si një ringjallje moderne e planit të Moljeviçit.

Një ideolog që nuk u dënua kurrë, por la pas një trashëgimi të përgjakshme, ndryshe nga kriminelët e luftës që u gjykuan për masakrat e kryera, Stefan Moljeviçi nuk u dënua kurrë, sepse planet e tij u kthyen në një “trashëgimi politike” të vazhdueshme në Serbi. Ai nuk mbajti armë, nuk drejtoi ekzekutime, por ideologjia e tij frymëzoi dhjetëra luftëra, qindra masakra dhe një valë dhune që la pas miliona të shpërngulur dhe mijëra të vrarë.

Për shqiptarët, boshnjakët dhe kroatët, ai mbetet një figurë e errët, një njeri që, pa derdhur vetë gjak, ndihmoi në derdhjen e lumenjve të tij. Nuk ishte një ushtar, nuk ishte një gjeneral, por një arkitekt i vdekjes, një mendje që projektoi strategji që u kthyen në tragjedi historike.

Në fund, asnjë dokument, asnjë memorandum, asnjë teori e spastrimit etnik nuk mundi të realizojë plotësisht ëndrrën e Moljeviçit. Serbia e Madhe që ai imagjinonte nuk u krijua kurrë. Popujt që ai donte të dëbonte nuk u zhdukën. Shqiptarët, boshnjakët dhe kroatët mbijetuan dhe ndërtuan shtetet e tyre, duke dëshmuar se asnjë projekt i bazuar në urrejtje nuk mund të triumfojë ndaj së vërtetës dhe lirisë.

Por trashëgimia e tij vazhdon të jetojë në hijet e politikës serbe, në përpjekjet e vazhdueshme për ta mohuar realitetin e Kosovës dhe për të rikthyer vizionin e një Serbie që kontrollon fatin e të tjerëve. Dhe kështu, historia e Moljeviçit nuk është thjesht një kapitull i mbyllur, por një kujtesë e vazhdueshme e rrezikut që vjen kur ideologët e errët lënë pas plane që të tjerët janë të gatshëm t’i zbatojnë.

Në labirintet e historisë, aty ku ambiciet ekspansioniste dhe ideologjitë nacionaliste janë shkruar me gjak, Programi “Për një Serbi të Madhe Homogjene” shfaqet si një manifest i pastër i shfarosjes dhe kolonizimit, një udhërrëfyes për një të ardhme të menduar mbi rrënimin e të tjerëve.

Me datën 20 qershor 1941, në kohën kur Evropa digjej nga Lufta e Dytë Botërore, një njeri, një avokat me emrin Stefan Moljeviq (1887-1959), ulur diku në hijet e kaosit, shkroi një dokument që nuk ishte thjesht një teori politike, por një plan konkret për zgjerimin e Serbisë në kurriz të popujve të tjerë.

Një njeri i lidhur me rrymat nacionaliste të kohës, president i Klubit Kulturor Serb në Banjallukë dhe anëtar i Partisë Indipendente Demokratike të Svetozar Pribiqeviqit, Moljeviqi nuk ishte thjesht një mendimtar politik—ai ishte një arkitekt i një ëndrre nacionaliste që kërkonte të bëhej realitet mbi tragjedinë e të tjerëve.

Ky program nuk ishte një thirrje për bashkëjetesë, nuk ishte një vizion për një Jugosllavi të drejtë e të barabartë. Ishte një plan për prishjen e kufijve, për shfarosjen e popujve, për ndërtimin e një Serbie të re, të madhe dhe homogjene, mbi territore të tjerëve.

Ai përshkruante me një qetësi të ftohtë rregullimet sociale që do të ndiqte Serbia e zmadhuar, një Jugosllavi e re ku shqiptarët, kroatët, boshnjakët dhe popujt e tjerë do të zhdukeshin si realitete historike, duke u asimiluar, shpërngulur apo eliminuar.

Moljeviqi nuk e shkroi këtë program si një teori për të ardhmen e largët—ai e shihte Luftën e Dytë Botërore si një shans historik për të zbatuar planin e tij. Kur shtetet po përplaseshin, kur popujt po zhdukeshin, ai shihte mundësinë për të pastruar hapësirat etnike dhe për të krijuar një Serbi që nuk do të njihte më kufizime gjeografike.

Edhe pse ky program mund të tingëllojë si një relikt e së kaluarës, ai mbeti frymëzim për të gjitha projektet e mëvonshme nacionaliste serbe, nga elaboratet e Vasa Çubrilloviqit, te Memorandumi i Akademisë Serbe të vitit 1986, e deri te politika e Millosheviqit dhe luftërat e viteve ‘90. Një ide që nuk vdiq me Moljeviqin. Një ëndërr që nuk mbeti vetëm në letër, por u kthye në masakra, spastrim etnik dhe shkatërrim.

Sot, kur e lexojmë këtë program të errët, nuk mund të mos ndjejmë trishtim për botën që ai synonte të krijonte, një botë ku njerëzit nuk do të vlenin, por vetëm territoret, një botë ku një komb do të zgjerohej ndërsa të tjerët do të shuheshin.

Por historia nuk u shkrua siç e kishte menduar Moljeviqi. Sepse shqiptarët nuk u zhdukën, boshnjakët nuk u fshinë, kroatët nuk u asimiluan. Historia nuk u bë ashtu siç e planifikuan ata që shkruanin për shfarosje dhe pushtim.

Dhe kjo është dëshmia më e fortë e qëndresës së popujve, e forcës së kujtesës historike dhe e pamundësisë për të zhdukur një të vërtetë që mbijeton përtej çdo plani të errët.

Në këtë projekt të errët, të përpiluar jo si një vizion bashkëjetese, por si një hartë e mbushur me ambicie pushtuese, Serbia nuk kërkonte thjesht të ruante atë që kishte fituar në Luftërat Ballkanike, por të zgjeronte kufijtë e saj mbi gjakun dhe shpërnguljen e popujve të tjerë.

Në këtë program, harta e Serbisë nuk ndalej në kufijtë e saj të dikurshëm. Ajo duhej të zgjerohej, të përfshinte toka të huaja si trofe të pushtimeve, të përhapte rrënjët e saj atje ku nuk kishte qenë kurrë më parë. Territoret e fituara me luftë dhe dhunë duhej të bëheshin Serbi, duhej të përpiheshin në një gjeografi të re të vizatuar me hekur dhe zjarr. Dhe në këtë zgjerim, shqiptarët ishin pengesa më e madhe, një popull autokton që duhej të largohej, të shfarosej, të asimilohej me forcë ose të zhdukej nga faqja e dheut.

Në këtë projekt të formuluar me gjakftohtësi cinike, as Shqipëria nuk do të shpëtonte. Toka e saj veriore, malet dhe fushat e saj, vendbanimet e vjetra dhe qytetet e ndërtuara nga shekujt, duhej të gëlltiteshin nga Serbia, të bëheshin pjesë e një hibridi shtetëror të ndërtuar mbi mohimin e popujve të tjerë. Në sytë e arkitektëve të këtij plani, Kosova duhej të pastrohej nga shqiptarët, jo me një metodë të vetme, por me një arsenal të tërë strategjish—duhej të ishte një tokë ku nuk do të dëgjohej më gjuha shqipe, nuk do të valëvitej më një flamur tjetër përveç atij të Beogradit.

Nëse një komb nuk mund të zhdukej me një goditje të vetme, atëherë duhej të asgjësohej me metoda të ndryshme—nëse dëbimi me forcë nuk do të mjaftonte, duhej asimilimi i dhunshëm, nëse presioni ekonomik nuk do t’i largonte shqiptarët nga vendi i tyre, atëherë duhej terrori, dhe nëse asnjë nga këto nuk do të funksiononte, atëherë masakrat do të ishin zgjidhja e fundit.

Ky projekt nuk ishte vetëm një strategji ushtarake apo diplomatike—ishte një program i drejtpërdrejtë për zhdukjen e një populli nga harta, një planifikim i një të ardhmeje ku shqiptarët do të ishin ose të asimiluar ose të zhdukur, një epilog i dhimbshëm për një komb që nuk e kishte filluar këtë luftë, por që duhej të bëhej viktimë e saj.

Por historia nuk u shkrua siç e kishin menduar ata që mbushnin letra me gjak dhe strategji. Kosova nuk u pastrua nga shqiptarët. Shqipëria nuk u zhduk. Historia nuk i përkiste atyre që planifikonin shfarosjen e të tjerëve, por atyre që qëndruan, atyre që nuk u thyen, atyre që nuk u larguan nga toka e tyre, pavarësisht terrorit, pavarësisht dhunës, pavarësisht planeve që u hartuan për të shuar gjurmët e tyre.

Sepse historia nuk është vetëm një hartë me kufij të lëvizshëm. Ajo është e ngulitur në zemrat e atyre që refuzojnë të shuhen.

( Vijon )