PRUSHI I BUKURISË I ANTON NIKË BERISHËS NË RAPORT ME PARIMET THEMELORE TË “POETIKËS” SË ARISTOTELIT

Isak Ahmeti

Hyrje

Anton Nikë Berisha, në poemën Prushi i bukurisë (2015), ndërton një diskurs thellësisht poetik dhe filozofik, ku fjala merr status ontologjik dhe metafizik. Poema, e ndërtuar në forma lirike-fragmentare, flet për fjalën si burim ekzistence, shpresë dhe shërim. Qasja jonë do të jetë krahasimtare: e shqyrtojmë Prushin në dritën e koncepteve themelore të Poetikës së Aristotelit. Kjo analizë synon të gjejë ndërthurjet dhe devijimet që poema e Berishës ofron ndaj modeleve klasike perëndimore, duke u bazuar në modelin kritik bashkëkohor.

1. Mimesis: Fjala si krijim, jo thjesht imitim

Në Poetikë, mimesis është themeli i të gjithë artit: imitimi i veprimeve njerëzore përmes strukturave formale dhe emocioneve. Aristoteli përkufizon artin si mimesis, duke e dalluar nga historia, pasi poezia (dhe tragjedia në veçanti) merret me të mundshmen, jo me të ndodhurën. Ai shkruan: “Poeti është më shumë filozof sesa historian, sepse poezia trajton më shumë çka mund të ndodhë, sesa çka ka ndodhur” (Poetics, 1451a36–38). Kështu, veprat letrare, edhe pse nuk janë fakte, kanë vlerë sepse japin një pasqyrë të vërtetë të natyrës njerëzore dhe të ligjësive të jetës.

Në këtë kontekst, Prushi i bukurisë i Anton Nikë Berishës e sfidon në mënyrë të vetëdijshme këtë paradigmë klasike. Poema nuk i përmbahet mimetikës aristoteliane në kuptimin tradicional; fjala nuk imiton realitetin, por e krijon atë. Ajo është “në fillim”, një akt hyjnor dhe ontologjik. Kjo del në pah qartë në vargjet:

“Në fillim ishte Fjala – e Fjala ishte në Hyjin / e Fjala ishte Hyj…” (Prushi i bukurisë, II). [Martin Hajdeger (Martin Heidegger), *Origjina e veprës së artit* (*Der Ursprung des Kunstwerkes*), përkth. Julian Young (Cambridge University Press, 2002).]

Kjo është një përmbysje e konceptit aristotelian: në vend të artit si pasqyrim i jetës, kemi jetën si pasqyrim i fjalës. Fjala nuk reflekton realitetin, ajo e paracakton dhe e gjeneron atë. Berisha e vendos fjalën në qendër të krijimit dhe të qenies, duke kaluar nga mimesis-i në logogjenezë (krijimi përmes logos-it), një ide më e afërt me teologjinë e Ungjillit të Gjonit dhe filozofinë platonike sesa me Aristotelin.

Në këtë kuptim, fjala poetike bëhet njësi themelore jo vetëm e ligjërimit, por e vetë qenies. Fjala është ajo që e ngjiz botën: ajo e bën të njohur dhe të përfytyrueshme, duke e tejkaluar rolin e pasqyrës për t’u bërë matricë ontologjike. Ashtu si Platoni mendon për idetë si forma të përsosura dhe transcendente, Berisha mendon për fjalën si zanafilla e çdo përjetimi e çdo strukture kuptimore. Kjo e bën fjalën të jetë një qenie në vetvete, dhe poezinë të jetë akti më i lartë krijues.

Kjo pikëpamje është gjithashtu në rezonancë me mendimin e Martin Hajdegerit (Martin Heidegger), i cili në esenë “The Origin of the Work of Art” thekson se arti nuk është imitim, por mënyra sesi e vërteta bëhet e dukshme në botë (Heidegger, 1971). Po ashtu, Paul Ricoeur e sheh tekstin si vend ku realiteti interpretohet dhe riformulohet, jo thjesht pasqyrohet. Në këtë linjë, poezia e Berishës është një tekst krijues, jo përfaqësues; ajo ndërton një univers të vetin, ku fjala është njësi hyjnore, motor i mendimit dhe i ekzistencës.

Krahasimi me mimetikën aristoteliane nxjerr në pah pikërisht këtë përmbysje filozofike: te Aristoteli fjala është mjet për të treguar, te Berisha ajo është forcë për të qenë. Te Aristoteli, arti është përfaqësim; te Berisha, arti është manifestim. Fjala është drita që e krijon botën, jo drita që bie mbi të për ta ndriçuar. Ajo nuk është më thjesht medium, por esencë: ajo është “prushi” që nxit, ngroh, ndriçon dhe krijon.

Në këtë aspekt, Berisha nuk largohet thjesht nga Aristoteli; ai zhvillon një poetikë të re që ka për bazë ontologjinë e fjalës, një fjalë që është zanafilla dhe qëndresë e jetës shpirtërore.

2. Katharsis: Emocioni dhe pastrimi shpirtëror

Një nga elementët më të njohur të Poetikës është katharsis-i, të cilin Aristoteli e përkufizon si pastrimin emocional që ndodh përmes përjetimit të frikës (phobos) dhe keqardhjes (eleos). Ai shkruan se tragjedia është “imitim i një veprimi të rëndësishëm dhe të plotë… që përmes frikës dhe keqardhjes sjell pastrimin e ndjenjave të tilla” (Poetics, 1449b24–28).

Kjo teori e katharsis-it është komentuar gjerësisht në historinë e estetikës perëndimore. Në shek. XVIII dhe XIX, interpretime të ndryshme, nga Lessing te Nietzsche, e lidhën këtë koncept me ndjeshmërinë dhe sublimen, ndërsa studiues si Stephen Halliwell në kohët moderne e kanë parë si ndërthurje të përjetimit estetik dhe shprehjes morale.

Edhe pse Prushi i bukurisë nuk është tragjedi në kuptimin klasik, ai prodhon një katarsis metafizik, përmes përjetimit të bukurisë, shpirtit dhe fjalës si forca shëruese. Në vend të një tronditjeje emocionale, kemi një zhytje kontemplative që synon pastrimin e shpirtit. Vargjet e mëposhtme ilustrojnë këtë qasje:

“Je ilaçi që i prapëson të këqijat / kur dhembjet përdhëmbëzohen ndjeshëm…” (Prushi i bukurisë, VI).

Këtu fjala poetike është e konceptuar si farmakon  – njëkohësisht ilaç dhe plagë, në kuptimin derridian – që shërben për të shëruar plagët ekzistenciale të njeriut. Ajo nuk ngjall frikë, por mall, përulësi, përkushtim shpirtëror. Është një poezi që nuk rrëfen dhimbjen për të ngjallur keqardhje, por që e përthith dhimbjen për ta shndërruar në dritë.

Ky lloj katharsis-i është më afër me idetë neoplatonike për bukurinë si mjet ngjitjeje drejt së përkryerës (Plotini), apo me konceptin e “sublimes” tek Edmund Burke dhe Kant, ku përjetimi estetik shpie drejt një tejkalimi të kufijve racionalë dhe sensualë.

Po ashtu, mund të vihet në dukje edhe qasja e Adorno-s mbi artin si mjet për të ruajtur dëshminë e vuajtjes në një botë të dëmtuar – ku fjala poetike është vendi ku dhimbja ruhet, përpunohet dhe shndërrohet. Berisha e përkrah këtë qasje duke e kthyer fjalën në një prush të qetë, një qendër energjie shëruese që nuk shpërthen, por ngroh.

Në këtë mënyrë, Prushi i bukurisë nuk arrin katharsisin përmes ndëshkimit apo përmbysjes fatale të heroit, por përmes kontemplimit të së bukurës si e shenjtë, përmes një përqafimi të misterit të ekzistencës që shpien drejt pajtimit shpirtëror. Ky është një katharsis i heshtur, por i fuqishëm – i ndërtuar mbi pranimin, jo mbi konfliktin.

3. Uniteti: Njësia e subjektit dhe struktura e hapur

Aristoteli thekson rëndësinë e unitetit të veprimit (hen to mythos), duke përjashtuar gjithçka që nuk kontribuon në vijimësinë e ngjarjes. Ai shkruan: “Tragjedia duhet të jetë imitimi i një veprimi të plotë dhe të vetëm… pjesët e një tragjedie duhet të jenë të organizuara në mënyrë që, nëse njëra pjesë hiqet ose ndryshohet, e tëra të prishet dhe të shkatërrohet” (Poetics, 1451a30–38).

Kjo kërkesë për një strukturë të mbyllur dhe teleologjike bie ndesh me qasjen strukturore të Prushit të bukurisë. Poema është e ndarë në katërmbëdhjetë pjesë të pavarura, të cilat funksionojnë si njësi medituese autonome, por që së bashku krijojnë një unitet ideor. Pra, secila pjesë është një njësi e pavarur reflektimi poetik… që formon një tërësi organike dhe harmonike.

Kjo formë i afrohet konceptit modern të “strukturës së hapur” që propozon Umberto Eco (Opera Aperta, 1962), ku vepra nuk është e mbyllur në një kuptim të vetëm, por hapet ndaj ndërhyrjes së lexuesit si bashkautor. Edhe Roland Barthes, në esenë “Death of the Author”, thekson rëndësinë e interpretimit të decentralizuar: teksti nuk i përket më autorit, por lexuesit që lëviz lirshëm nëpër të.

Në këtë mënyrë, Prushi i bukurisë ndërton një njësi kontemplative, jo rrëfimtare. Struktura fragmentare i jep formë përvojës shpirtërore: secili fragment është një dritare në një tërësi mistike. Kjo e afron veprën me me poezinë moderne evropiane – nga Paul Celan te René Char), por edhe praktika poetike të misticizmit oriental (si te Rumi).

Uniteti këtu nuk është i bazuar në ngjarje, por në përqendrimin rreth logos-it: fjala si qendër graviteti e secilit fragment. Është një njësi ontologjike dhe poetike që e lidh veprën jo në mënyrë lineare, por përmes rezonancës tematike dhe ndjesore.

Kështu, Berisha ndjek një qasje të largët nga Aristoteli, por që nuk është më pak rigoroze: struktura e hapur është e disiplinuar nëpërmjet simetrisë, ritmit të brendshëm dhe përsëritjes metaforike. Vepra bëhet e hapur për lexim të shumëfishtë, por jo e çrregullt. Ajo është organike, në kuptimin që çdo pjesë ka jetë më vete dhe njëkohësisht kontribuon në jetën e tërësisë.

4. Karakteri dhe etosi poetik

Sipas Aristotelit, një nga përbërësit thelbësorë të tragjedisë është ethos-i, karakteri, i cili duhet të jetë i mirë, i përshtatshëm, i ngjashëm me realitetin dhe i qëndrueshëm. Ai shkruan: “Karakteri është ajo që zbulon vendimet morale; kështu që në çdo veprim ose pasivitet, në të cilin agjenti zbulon një përzgjedhje morale, aty është karakteri” (Poetics, 1450a24–26).

Në këtë kuptim, personazhet nuk janë vetëm mbartës ngjarjesh, por bartës vlerash, që ndikojnë drejtpërdrejt në përjetimin emocional të veprës. Tek Aristoteli, karakteri është funksional për të nxitur katharsisin: sa më të ndershëm dhe tragjikisht të ndërlikuar të jenë personazhet, aq më i thellë është pastrimi emocional.

Në Prushi i bukurisë, kjo strukturë dramatike mungon: nuk kemi personazhe në kuptimin tradicional. Ajo që merr rolin qendror është vetë fjala poetike, e konceptuar si entitet aktiv, që flet, vepron, ngushëllon, fton dhe përjeton. Fjala është poetikisht e personifikuar si:

“Je virgjëreshë joshëse që nuk di të plaket…” (Prushi i bukurisë, I).

Kjo qasje përmbys konceptin klasik: në vend që poezia të krijojë karaktere, po vetë fjala bëhet karakter. Ajo përfiton cilësi njerëzore dhe mitike, duke u paraqitur si hyjni (logos hyjnor), si grua (virgjëreshë), si nënë, si shëruese. Fjala është një etikon poetik, një figurë që mban në vete dimensionin moral dhe shpirtëror të ekzistencës.

Në këtë kuptim, fjala poetike shfaqet me një etos të përkushtimit, të shërimit dhe të zbulesës. Ajo përçon virtyte tradicionale – durimin, përulësinë, qëndresën – por gjithashtu ka pathos: një dimension të brendshëm vuajtjeje, mallëngjimi, dhe dëshire për të shndërruar errësirën në dritë. Vargjet e saj nuk janë të shenjta vetëm për bukurinë estetike, por për mesazhin etik që mbartin.

Kështu, Prushi i bukurisë nuk operon me karaktere të ndarë, por me një subjekt të unifikuar poetik, që përthith funksionet e karakterit dramatik dhe i tejkalon ato në një nivel më të lartë të përgjithësimit simbolik. Etosi këtu nuk është rezultat i veprimeve dramatike, por i mënyrës si fjala ndriçon shpirtin dhe mendjen. Fjala është karakter dhe karakter-formuese njëkohësisht.

Në këtë mënyrë, Berisha e riformulon nocionin e ethos-it si mision poetik dhe shpirtëror, duke i dhënë fjalës rolin e protagonistit që nuk ndjek rrugën e fatit, por rrugën e zbulesës dhe të shpresës.

5. Gjuha dhe metafora

Aristoteli i kushton një vend të rëndësishëm gjuhës (lexis) në strukturën e tragjedisë. Ai përkufizon gjuhën si përbërësin përmes të cilit shfaqen idetë dhe emocionet, duke i dhënë një rol të veçantë metaforës, të cilën e cilëson si “shenja më e sigurt e gjeniut” (Poetics, 1459a5). Sipas tij, përdorimi i figurave gjuhësore nuk është zbukurim, por mënyrë për të zbuluar të vërtetën përmes imazheve të gjalla dhe të përqendruara.

Në këtë drejtim, Prushi i bukurisë është një shembull i përkryer i një poetike që e vendos gjuhën jo si mjet komunikimi, por si subjekt krijues. Vepra është një kaleidoskop metaforash të ndërlidhura: natyra, femra, mitologjia, hyjnia, drita dhe elementet kozmike përshkohen dhe riorganizohen në imazhe të reja që çojnë drejt kontemplacionit:

“Je rrjedhë e ngrohtësisë së Diellit, / hijeshi nusërore e Hënës së plotë…” (Prushi i bukurisë, II).

Kjo lloj ndërtese metaforike e tejkalon kuptimin ilustrues të metaforës aristoteliane. Fjala nuk krahasohet me një tjetër për të bërë të njohur një ide, por ndërton një univers simbolik të vetin, ku lexuesi zhytet dhe kuptimi rrjedh përmes ndjeshmërisë, jo logjikës.

Po ashtu, metafora është mjet për të mistifikuar, jo thjesht për të qartësuar. Kjo i afrohet asaj që Stefan Malarme (Stéphane Mallarmé) dhe Pol Valeri (Paul Valéry) e quanin “poetika e gjuhës së pastër”, ku poezia është vetëqëndrim mbi gjuhën, jo përfaqësim i botës. Kjo përkon me teoritë moderne të Jakobson-it mbi funksionin poetik të gjuhës – ku përqendrimi është mbi formën e shprehjes, jo mbi përmbajtjen narrative.

Në këtë mënyrë, Prushi i bukurisë është një vepër që funksionon jo vetëm për çfarë thotë, por si e thotë. Rrjedhshmëria, muzikaliteti, përsëritja ritmike, simetria metaforike dhe përpunimi fonetik e bëjnë gjuhën të jetë element struktural dhe përjetues, jo vetëm estetik.

Berisha e realizon në mënyrë të fuqishme kërkesën aristoteliane për gjuhë “figuruese, harmonike dhe të ndjeshme”, por duke kaluar në një nivel ku gjuha nuk është më mjet për të shprehur ide të mëdha – por është vetë ideja e madhe, objekti i kontemplimit dhe mjeti i shenjtërimit.

Fjala poetike është flijim dhe shërim njëkohësisht. Ajo është urë mes shqisave dhe shpirtit, mes reales dhe së shenjtnueshmes. Në këtë dimension, metafora nuk është ornament, por rrugë drejt së pakapshmes, një mënyrë për të shprehur të papërshkrueshmen – në një akt poetik që është më shumë përjetim se sa përshkrim.

6. E vërteta poetike dhe njohja (anagnorisis)

Aristoteli në Poetikë përkufizon anagnorisis si momentin kur personazhi kalon nga padija në dije, nga mosnjohja në njohje. Kjo njohje e re transformon ngjarjen dhe shpesh shpie drejt përmbysjes dramatike (peripeteia). Ai shkruan:

“Njohja është ndryshimi nga padija në dije, duke sjellë ose miqësi ose armiqësi midis atyre që janë të destinuar për lumturi ose fatkeqësi” (Poetika, 1452a30–33).

Në një kuptim më të gjerë filozofik, Aristoteli argumenton se poezia i afrohet më shumë mënyrës se si filozofia shfaq të vërtetat universale, sesa mënyrës në të cilën historia rrëfen të veçantat faktike. Vlera njohëse e artit qëndron, pra, në aftësinë për të zbuluar të vërtetën universale përmes përvojës individuale.

Kjo ide përshkon edhe Prushin e bukurisë, veçanërisht në vargje të tilla:

“Je përftimi i së veçantës që njëherësh / shpreh edhe të përgjithshmen…” (Prushi i bukurisë, III).

Ky është një varg i qartë aristotelian në frymë: ai pohon se fjala poetike është në gjendje të përshkojë të padukshmen dhe të konvertojë metafizikën në konkretësi. Arti, në këtë kuptim, nuk është vetëm zbukurim i realitetit, por formë e epifanisë së së vërtetës.

Njohja në Prushin e bukurisë nuk ndodh si zbulim i një fakti dramatik, por si ndriçim i brendshëm, si një përvojë e heshtur dhe intuitive e së vërtetës. Fjala poetike fton, përkëdhel dhe ngre shpirtin, duke e ndriçuar lexuesin përmes veprimit të saj zbulues. Në vend të një momenti të vetëm zbulimi, kemi një proces të ngadaltë dhe kontemplativ, ku poezia shndërrohet në mjet të njohjes së qenies.

Ky vizion përkon me idetë e Hajdegerit (Heidegger), sipas të cilit arti është vendi ku “e vërteta e qenies del në shesh” (aletheia), apo me qasjen e Gadamerit (Gadamer), që sheh në përvojën estetike një formë të njohjes hermeneutike. Prushi i bukurisë është, kësisoj, një poezi e zbulimit të së vërtetës, ku anagnorisis nuk është ngjarje, por ndriçim ekzistencial dhe shpirtëror.

Në këtë mënyrë, Anton Nikë Berisha i qëndron besnik thelbit të artit si mjet për të njohur të përhershmen përmes përkohshmërisë, duke e bërë poezinë një përvojë të thellë filozofike në sensin më të lartë të fjalës.

Përfundim: Tejkalimi i Poetikës

Prushi i bukurisë nuk është “poetikë” në kuptimin e ngushtë aristotelian. Ajo nuk është mimetike, nuk ndjek rrëfim linear, nuk ka karaktere dramatike dhe nuk synon katharsisin në mënyrën klasike. Por ajo është:

• Teologji e fjalës, ku fjala nuk është medium i artit, por forca fillestare e krijimit; ajo është logos-i që ngjiz gjithçka – zanafilla e kozmosit dhe vetë ndërgjegjësimit njerëzor.
• Filozofi e bukurisë, ku estetika poetike është mënyrë për të arritur të vërtetën e qenies; bukuria nuk është formë, por shfaqje e të qenës në horizontin e fjalës.
• Mistike poetike, ku përmes metaforës dhe kontemplimit, fjala bëhet urë mes tokësores dhe hyjnores; ajo është akt meditativ dhe zbulesor që çon drejt një përvoje të së shenjtës.

Në këtë mënyrë, vepra e Anton Nikë Berishës përfaqëson një metapoetikë moderne, që bashkon trashëgiminë aristoteliane të së bukurës me përsiatjet postmoderne për gjuhën, identitetin dhe transcendencën.

Referenca krahasuese

Në përfundim, analiza e Prushit të bukurisë në raport me Poetikën e Aristotelit tregon jo vetëm devijimet, por edhe dialogun e thellë poetologjik mes mendimit klasik dhe intuitës moderne. Aty ku Aristoteli kërkonte imitimin, Berisha ofron zbulesën; aty ku kërkohej një strukturë dramatike e mbyllur, ai ndërton një hapësirë shpirtërore të hapur. Kështu, Prushi i bukurisë bëhet një dëshmi e fuqisë krijuese të fjalës dhe e poetikës si akt filozofik e shpirtëror.

Bibliografia

Aristoteli (Aristotle). *Poetika* (*Poetics*). Përkthime të ndryshme. Klasikë të filozofisë.
Hans Georg Gadamer (Hans-Georg Gadamer). *E vërteta dhe metoda* (*Wahrheit und Methode*). Përkth. Joel Weinsheimer dhe Donald Marshall. Continuum, 2004.
Martin Hajdeger (Martin Heidegger). *Origjina e veprës së artit* (*Der Ursprung des Kunstwerkes*). Cambridge University Press, 2002.
Roman Jakobson (Roman Jakobson). “Linguistics and Poetics.” Në *Style in Language*, red. Thomas Sebeok, 350–377. MIT Press, 1960.
Stefan Malarme (Stéphane Mallarmé). *Crise de vers*, në *Divagations*. Paris: Bibliothèque-Charpentier, 1897. [parafrazim]
Pol Valeri (Paul Valéry). *La poésie pure*, në *Variété* I. Gallimard, 1924. [parafrazim]
Anton Nikë Berisha. *Prushi i bukurisë. Përsiatje poetike për artin e fjalës*. Gjilan: Shtëpia botuese “Beqir Musliu”, 2015.