Mungesa e harmonisë institucionale si krizë politike

Ese: (3) Harmonia institucionale në krizë:

Nga Safet SADIKU

Perspektivat e reja për shqiptarët nuk mund të ndërtohen mbi nostalgji apo viktimizim të përhershëm. Ato kërkojnë një ide të re politike dhe kulturore që i sheh qytetarët shqiptarë si subjekt aktiv të historisë dhe jo vetëm si objekt të saj. Kjo ide duhet të bazohet në racionalitet, dialog, integrim dhe vetëdije qytetare, duke e vendosur identitetin shqiptar në marrëdhënie krijuese me Evropën dhe botën. Domosdoshmëria e kohës sonë nuk është më vetëm mbijetesa fizike, por mbijetesa kulturore dhe morale në një botë globale. Kjo kërkon etikë të përgjegjësisë, kulturë të mendimit kritik dhe vizion afatgjatë.

Vërshimet e janarit (2026) zbulojnë më qartë se çdo raport tjetër ndërkombëtar krizën, e cila si zakonisht manifestohet si mungesë e harmonisë institucionale. Në Shqipëri dhe në Kosovë shpesh vihet re mungesë koordinimi midis pushtetit qendror, atij lokal, institucioneve të emergjencave dhe ekspertizës shkencore. Kur institucionet nuk veprojnë si një trup i vetëm, jo vetëm brenda një pushteti të caktuar, por përgjatë gjithë tranzicionit politik, kriza natyrore shndërrohet në krizë politike dhe morale. Kjo shpërputhje e vazhdueshme nuk buron thjesht nga rrethana të jashtme, por nga mungesa kronike e planifikimit afatgjatë, ku vendimet merren për të sotmen dhe jo për të nesërmen. Harmonia institucionale, në këtë kuptim, nuk është luks administrativ, por kusht i mbijetesës kolektive, sepse vetëm përmes koordinimit, përgjegjësisë dhe vizionit të përbashkët, një shoqëri arrin t’i përballojë krizat pa u copëzuar nga brenda.

Nga këndvështrimi logjik dhe normativ, çdo sistem politik funksional duhet të mbështetet në parimin e vazhdimësisë logjike, sipas të cilit ekziston një lidhje e qartë dhe e pandërprerë midis qëllimeve të shpallura, mjeteve të përdorura për t’i arritur ato, dhe rezultateve konkrete që prodhohen në praktikë. Kur kjo lidhshmëri mungon, sistemi humbet legjitimitetin, efikasitetin dhe besueshmërinë në sytë e qytetarëve. Në rastin shqiptar, shpesh konstatohet një shkëputje e theksuar midis përgjegjësisë institucionale dhe asaj personale. Pushtetet dhe pushtetarët, në vend që të mbajnë përgjegjësi të drejtpërdrejtë për vendimmarrjet dhe pasojat e tyre, priren ta shpërndajnë ose ta relativizojnë atë, duke krijuar një kulturë mosllogaridhënieje.

Paralelisht, në shumë institucione publike dhe private vërehet mungesa e përgjegjësisë individuale, ku gabimet, abuzimet apo dështimet trajtohen si përgjegjësi abstrakte të “sistemit” dhe jo si veprime konkrete të individëve të caktuar. Kjo situatë nxjerr në pah një problem më të thellë: paaftësinë ose mungesën e vullnetit për të bërë dallimin midis përgjegjësisë etike dhe asaj ligjore në raport me ruajtjen dhe funksionimin e shtetit. Ndërsa përgjegjësia ligjore lidhet me zbatimin e normave dhe sanksioneve formale, përgjegjësia etike ka të bëjë me ndërgjegjen, integritetin dhe detyrimin moral ndaj interesit publik. Kur këto dy dimensione nuk bashkëveprojnë, shteti rrezikon të reduktohet në një strukturë formale pa substancë morale, ku ligji zbatohet selektivisht dhe etika mbetet jashtë vendimmarrjes.

Si pasojë, krijohet një hendek midis shtetit si institucion dhe shoqërisë si bartëse e interesit publik. Pa rivendosjen e përgjegjësisë së qartë, si institucionale, ashtu edhe individuale, dhe pa harmonizimin e etikës me ligjin, çdo reformë politike apo administrative mbetet sipërfaqësore dhe e paqëndrueshme. Në realitetin institucional shqiptar vërehet një shkëputje e thellë dhe e vazhdueshme midis deklarimeve politike dhe veprimeve reale të institucioneve, ku premtimet publike mbeten në nivel retorik dhe nuk materializohen në politika konkrete.

Kjo është një mospërputhje e qartë midis ligjeve të miratuara formalisht dhe zbatimit të tyre praktik, i cili shpesh pengohet nga mungesa e vullnetit politik apo nga ndërhyrje të interesave të caktuara, si dhe është një hendek gjithnjë e më i madh midis nevojave reale të qytetarëve dhe prioriteteve të elitës politike, e cila shpesh vepron e shkëputur nga realiteti social që pretendon të përfaqësojë. Nëse siguria shtetërore paraqitet si prioritet kombëtar, atëherë është ilogjike që institucionet të jenë të politizuara, të pakoordinuara dhe të paqëndrueshme. Logjika formale do ta quante këtë një kundërthënie të brendshme: një shtet që pretendon stabilitet, por prodhon pasiguri.

1) Shteti si mjet dhe jo si qëllim: Filozofia politike klasike, që nga Aristoteli e deri te Hobbes, Locke dhe Kant, e koncepton shtetin si një instrument racional dhe moral në shërbim të së mirës së përbashkët, i ndërtuar për të garantuar rendin, sigurinë dhe dinjitetin e qytetarëve. Për Aristotelin, polis ekziston për të mundësuar jetën e mirë, ndërkaq për Kantin, shteti legjitimohet vetëm nëse respekton dinjitetin moral të individit, ndërsa tradita liberale e sheh atë si garant të rendit, sigurisë dhe lirisë ligjore.

Në të gjitha këto qasje, shteti nuk është pronar i qytetarëve, por shërbëtor i tyre. Në funksionalitetin shqiptar bashkëkohor, megjithatë, ky parim shpesh zbehet. Shteti perceptohet gabimisht gjithnjë e më shumë jo si hapësirë e përbashkët, por si pronë e përkohshme e radhës politike, jo si shërbim publik, por si mekanizëm për ushtrimin e pushtetit, dhe jo si organizëm etik, por si strukturë formale që ekziston juridikisht, ndërsa shpesh është e varfëruar nga përmbajtja morale që duhet ta legjitimojë në sytë e shoqërisë. Ky devijim nuk është thjesht institucional, por përbën një krizë etike të vetë idesë së shtetit.

Studime të zhvilluara në universitete evropiane si Oxford, LSE dhe Humboldt-Universitet në Berlin, mbi besimin institucional tregojnë se legjitimiteti i shtetit nuk buron vetëm nga kapaciteti për të prodhuar ligje, por nga aftësia për t’i perceptuar ato si të drejta dhe morale nga qytetarët. Në këto analiza theksohet se, kur shteti reduktohet në aparat force ose administrim formal, ai humbet karakterin e tij normativ dhe shndërrohet në strukturë që zbatohet, por nuk besohet. Kjo është pikërisht pika ku ligjshmëria shkëputet nga drejtësia. Edhe në diskursin publik evropian kjo ide është artikuluar qartë. Ish-presidenti gjerman Joachim Gauck ka theksuar se “një shtet i fortë nuk është ai që kontrollon gjithçka, por ai që gëzon besimin e qytetarëve të vet”.

Po ashtu, në deklarata të Komisionit Evropian mbi shtetin e së drejtës, nënvizohet se siguria dhe stabiliteti nuk mund të ndërtohen vetëm mbi procedura ligjore, por mbi transparencë, përgjegjësi dhe etikë publike. Këto deklarata nuk janë retorikë morale, por përkufizime funksionale të shtetit modern. Në këtë kuptim, kur siguria shtetërore nuk ndërtohet mbi parime morale dhe drejtësi, përgjegjësi dhe transparencë, ajo e humb legjitimitetin filozofik, edhe nëse ruan formën ligjore. Një shtet pa etikë mund të funksionojë përkohësisht, por nuk mund të justifikojë ekzistencën e tij në afat të gjatë. Ligji pa moral shndërrohet në instrument force, jo në garant të rendit të drejtë.

Zgjidhja e nyjeve historike të shqiptarëve në Gadishullin Ilirik, për rrjedhojë, nuk vjen nga harresa e së kaluarës, por nga një vetëdije filozofike që e kupton historinë si mundësi transformimi dhe të ardhmen si përgjegjësi kolektive. Përvoja evropiane tregon se shtetet që kanë kaluar trauma të thella historike nuk janë ringritur përmes mitizimit të pushtetit, por përmes rivendosjes së kuptimit moral të shtetit. Vetëm përmes një mendimi racional, etik dhe të vetëdijshëm politik, shteti mund të rifitojë kuptimin, legjitimitetin dhe funksionin e tij historik. Në të kundërt, ai mbetet një strukturë që sundon, por nuk udhëheq, që administron, por nuk mishëron, dhe që ekziston, por që nuk përfaqëson as qytetarët e vet.

Dhe pikërisht këtu qëndron dallimi midis shtetit si mjet për të mirën e përbashkët dhe shtetit si qëllim në vetvete, një dallim që historia e ka dëshmuar si vendimtar për fatin e shoqërive. Megjithatë, në realitetin shqiptar bashkëkohor, shteti perceptohet gjithnjë e më shpesh jo si një entitet që u përket të gjithëve, por si pronë e përkohshme e radhës politike, si një mekanizëm për ushtrimin e pushtetit dhe jo si një shërbimi publik, dhe si një strukturë formale që ekziston juridikisht, por që shpesh është e zbrazur nga përmbajtja morale dhe etike që duhet ta legjitimojë atë në sytë e shoqërisë. Kjo sjellje përbën një krizë etike. Kur siguria shtetërore nuk ndërtohet mbi parime morale (drejtësi, përgjegjësi, transparencë), ajo humbet legjitimitetin filozofik.

Një shtet pa etikë nuk mund të justifikojë ekzistencën e tij, edhe nëse ka ligje. Një nga rastet më domethënëse evropiane për të kuptuar shtetin si mjet moral dhe racional është Gjermania pas Luftës së Dytë Botërore. Pas një kolapsi total moral, politik dhe institucional, shteti gjerman nuk u rindërtua thjesht mbi ligje të reja, por mbi një ripërkufizim etik të vetë autoritetit shtetëror. Kushtetuta e vitit 1949 (Grundgesetz) vendosi në themel të saj dinjitetin e njeriut si parim absolut, duke e kufizuar shtetin përmes moralit, jo duke e fuqizuar atë përmes frikës. Universitetet gjermane dhe shkolla e Frankfurtit luajtën rol kyç në këtë proces, duke e trajtuar historinë jo si barrë për t’u fshehur, por si përgjegjësi për t’u reflektuar. Ky raport kritik me të kaluarën e shndërroi shtetin nga instrument dominimi në instrument besimi.

2) Përvoja e disa shteteve të BE-së: Një tjetër shembull domethënës është Finlanda, e cila, ndonëse pa përjetuar shkatërrime në shkallë të njëjtë, doli nga shekulli XX me trauma të thella historike, varfëri dhe presion gjeopolitik të vazhdueshëm. Ajo që e dallon përvojën finlandeze është zgjedhja për të investuar në arsim, etikë publike dhe administratë profesionale, duke e kuptuar shtetin si strukturë shërbimi dhe jo si mekanizëm pushteti. Universitetet finlandeze kanë qenë pjesë aktive e hartimit të politikave publike, ndërsa administrata është ndërtuar mbi besimin se dija dhe procedura janë forma të drejtësisë praktike.

Këtu shteti nuk është bërë i fortë sepse kontrollon shumë, por sepse ndërhyn me maturi dhe përgjegjësi. Rasti i Estonisë është veçanërisht ilustrues për shoqëritë post-totalitare. Pas rënies së Bashkimit Sovjetik, Estonia u përball me një situatë të ngjashme me shumë vende të Evropës Lindore: institucione të dobëta, mungesë besimi dhe varësi strukturore. Zgjedhja e saj ishte ta ndërtojë shtetin si platformë funksionale për qytetarin, duke përdorur digjitalizimin jo si fasadë moderne, por si shprehje të një filozofie të re shtetërore.

Universiteti i Tartus dhe qendrat akademike estoneze kontribuuan në ndërtimin e një administrate që respekton dijen, transparencën dhe llogaridhënien. Në këtë rast, teknologjia u bë mjet i etikës publike, jo zëvendësim i saj. Të tre këto raste dëshmojnë të njëjtin parim: shtetet nuk i zgjidhin nyjet historike duke i harruar ato, por duke i institucionalizuar mësimet e tyre. Gjermania e ktheu traumën në kufizim moral të pushtetit. Ndërkaq, Finlanda e shndërroi domosdoshmërinë gjeopolitike në kulturë besimi, dhe Estonia e përdori vonesën historike si mundësi për të ndërtuar një shtet të ri në formë dhe përmbajtje. Asnjëra nuk e trajtoi shtetin si qëllim në vetvete, por si mjet për dinjitetin qytetar. Krahasuar me këto përvoja, hapësira shqiptare nuk vuan nga mungesa e shembujve, por nga mungesa e internalizimit filozofik të tyre.

Problemi nuk është se historia shqiptare ka qenë më e vështirë, por se shpesh ajo nuk është përkthyer në etikë institucionale. Ndryshe nga periudhat e vrazhda të së kaluarës, aktualiteti ofron mundësi reale për reflektim, zgjedhje dhe ndërtim. Kjo e bën përgjegjësinë më të madhe, por edhe shansin historik më të qartë. Në këtë prizëm, shteti shqiptar nuk ka nevojë për një mit të ri pushteti, por për një kuptim të ri të shtetit. Një shtet që nuk kërkon të sundojë historinë, por ta kuptojë atë që nuk e përdor ligjin për të justifikuar forcën, por për të mbrojtur dinjitetin dhe që nuk e sheh qytetarin si objekt administrimi, por si subjekt moral. Vetëm në këtë mënyrë, nyjet historike mund të pushojnë së qeni pengesa dhe të shndërrohen në themele të një pjekurie të re politike.

Në këtë prizëm, nyjet historike shqiptare nuk duhet kuptuar si pengesa të jashtme që e kufizojnë veprimin politik, por si prova të pjekurisë së brendshme të shtetit dhe shoqërisë. Ato zbulojnë pikërisht aty ku politika jonë ka dështuar të ndërtojë një lidhje të qëndrueshme midis ligjit, etikës dhe besimit qytetar. Kur kjo lidhje mungon, shteti nuk përjetohet si hapësirë e përbashkët, por si autoritet i largët, dhe politika shndërrohet në menaxhim force, jo në proces përfaqësimi.

Harmonizimi i politikës sonë me përvojat evropiane nuk nënkupton transplantim mekanik të modeleve institucionale, por internalizim të një parimi themelor: se legjitimiteti ndërtohet nga brenda, përmes besimit, dhe jo nga jashtë, përmes imponimit. Kjo kërkon një politikë që nuk e sheh shtetin si mjet dominimi mbi shoqërinë, por si formë shërbimi ndaj saj, si një politikë që e kupton se rregulli ligjor fiton autoritet vetëm kur shoqërohet me ndjenjën e drejtësisë. Në kontekstin shqiptar, kjo do të thotë të kalojmë nga një kulturë politike e mbijetesës historike në një kulturë të përgjegjësisë institucionale. Nyjet historike nuk mund të zgjidhen përmes retorikës së vazhdueshme mbi padrejtësitë e së kaluarës, por përmes ndërtimit të një shteti që i jep kuptim të tashmes. Vetëm atëherë historia pushon së qeni barrë dhe shndërrohet në burim vetëdijeje.

Pikërisht këtu politika fiton një rol filozofik, jo vetëm si teknikë pushteti, por si akt ndërmjetësimi midis historisë dhe së ardhmes. Një politikë e tillë nuk e përdor etikën si dekor diskursiv, por si kriter vendimmarrjeje, e cila nuk e trajton qytetarin si objekt administrimi, por si subjekt moral. Në këtë mënyrë, shteti nuk imponohet, por pranohet, dhe as nuk frikëson, por bind. Nëse periudhat e vrazhda historike i kanë detyruar shqiptarët të mbijetojnë pa shtet ose kundër shtetit, aktualiteti kërkon diçka tjetër. Pra edhe shqiptarët të jetojnë me shtetin dhe përmes tij. Ky është ndryshimi thelbësor i kohës sonë. Dhe vetëm duke e kuptuar këtë ndryshim, politika shqiptare mund t’i çlirojë nyjet historike nga pesha e së shkuarës dhe t’i kthejë ato në themele të një rendi politik më të drejtë, më të besueshëm dhe më dinjitoz.