KOSOVA 1950–1969 NË DRITËN E DOKUMENTEVE ARKIVORE

Prof.dr. Sabile Keçmezi-Basha & Prof.dr. Tefik Basha

(Sabit Syla, Jakup Krasniqi, Nuri Bexheti, KOSOVA NË ARKIVAT E SHTETIT SHQIPTAR, 1950-1969 (Dokumente), Prishtinë, 2019)

Zakonisht, në çastet kur jam e lirë nga angazhimet e përditshme, i kushtoj kohë leximit të veprave të autorëve që i vlerësoj dhe i nderoj për kontributin e tyre të rëndësishëm dhe veprimtarinë shkencore. Leximi për mua nuk është vetëm një kënaqësi personale, por edhe një mënyrë e vazhdueshme për të ruajtur lidhjen me mendimin kritik, me zhvillimet intelektuale dhe me traditën e dijes që këta studiues kanë ndërtuar.

Megjithatë, prej një kohe të gjatë kam qenë e ngarkuar me disa punë të miat, të cilat kanë kërkuar përqendrim më të madh dhe investim të konsiderueshëm kohe. Si pasojë, nuk kam pasur hapësirën e nevojshme as mundësinë reale që të ndalesha, qoftë edhe për pak, për t’u marrë me leximin e një materiali që më intereson dhe më sjell kënaqësi intelektuale. Kjo mungesë kohe nuk ka qenë rezultat i mungesës së dëshirës, por i rrethanave konkrete dhe i prioriteteve të imponuara nga përgjegjësitë profesionale dhe angazhimet që kërkonin përmbushje në afate të caktuara.

Prej disa muajsh, Tefiku, bashkëshorti im, më ka sugjeruar vazhdimisht që t’i kthehem leximit të librit “Kosova në Arkivat e Shtetit Shqiptar, 1950–1969 (Dokumente)”, një botim i përgatitur nga Sabit Syla, Jakup Krasniqi dhe Nuri Bexheti. Ky rekomandim i tij nuk ka qenë i rastësishëm: ai lidhet si me rëndësinë tematike të periudhës që trajton vepra, ashtu edhe me natyrën dokumentare të botimit, e cila ofron një bazë të qëndrueshme për analizë dhe interpretim historik.

Për më tepër, raporti im me autorët e këtij botimi i jep këtij sugjerimi një dimension edhe më të veçantë. Të tre autorët i njoh personalisht, i konsideroj miq dhe kam pasur mundësi t’i vëzhgoj nga afër si në angazhimin e tyre profesional, ashtu edhe në seriozitetin e punës së tyre studimore. Pikërisht për këtë arsye, edhe para se ta hapja librin, kisha pritshmëri të qarta se ky botim do të sillte një kontribut të vlefshëm: një material të strukturuar mirë, të argumentuar mbi bazë burimesh, dhe të përgatitur sipas standardeve të kërkimit shkencor.

Duke e njohur profilin e tyre akademik dhe përgjegjësinë me të cilën ata i qasen dokumentit arkivor, e kisha të natyrshme të mendoja se ky botim i radhës do të na ofronte jo vetëm informacion, por edhe një argument të mbështetur në fakte, që ndihmon në ndriçimin e proceseve historike të Kosovës në raport me arkivat dhe institucionet shtetërore të Shqipërisë për periudhën 1950–1969. Në këtë kuptim, libri nuk paraqitet thjesht si një lexim i rekomanduar, por si një burim me potencial të rëndësishëm për reflektim dhe analizë, veçanërisht për këdo që synon ta kuptojë historinë e kësaj periudhe mbi baza dokumentare.

Por ndodhi një ditë, kur kolegu im, prof. dr. Sabit Syla ma kishte dërguar librin përmes postës elektronike dhe, sapo e hapa, u ndjeva e befasuar nga përmbajtja dhe natyra e materialit të paraqitur. Që në leximin e parë u kuptua se nuk bëhej fjalë për një botim të zakonshëm, por për një korpus të strukturuar burimesh, i cili e vendos lexuesin përballë dokumentit arkivor si dëshmi të drejtpërdrejtë të një realiteti historik.

Libri, në thelb, përbëhet kryesisht nga dokumente—por jo nga dokumente të çfarëdoshme dhe as nga materiale të mbledhura rastësisht. Përkundrazi, janë dokumente të përzgjedhura me kujdes dhe me një kriter të qartë tematik e kronologjik, të cilat trajtojnë një periudhë nëntëmbëdhjetëvjeçare të karakterizuar nga dhuna institucionale, presioni sistematik, përcjellja e vazhdueshme, dënimet dhe zbatimi i masave drastike ndaj individëve dhe grupeve që konsideroheshin të papërshtatshëm ose të rrezikshëm për rendin e ish- Jugosllavisë. Kjo e bën botimin veçanërisht të rëndësishëm, sepse ai nuk e paraqet historinë si rrëfim të përgjithshëm, por si një realitet të dokumentuar, ku çdo akt, shënim, raport apo vendim administrativ shndërrohet në një copëz dëshmie mbi mekanizmat e kontrollit dhe represionit të sistemit ndaj Kosovës dhe shqiptarëve në trojet e tyre në Jugosllavi.

Në këtë kuptim, surpriza ime nuk lidhej vetëm me faktin se libri ishte dokumentar, por me peshën e dëshmisë që këto dokumente mbartin. Ato e nxjerrin në pah jo vetëm episodet e izoluar të presionit, por një model të tërë veprimi institucional: mënyrën se si represioni organizohej, si arsyetohej, si formalizohej në gjuhën e okupuesit dhe si kthehej në praktikë konkrete kundër njerëzve që jetonin në Kosovë. Prandaj, libri krijon një hapësirë të rëndësishme për analizë akademike, sepse i lejon studiuesit të ndërtojnë interpretim mbi baza burimore, duke e kuptuar periudhën jo vetëm përmes kujtesës apo narratives, por përmes dokumentit si provë historike, gjatë viteve të lartpërmendura në Kosovë.

Në këtë botim janë përfshirë gjithsej 48 dokumente, dhe që në ballafaqimin e parë me to, krijohet përshtypja se është e vështirë të përcaktohet se cili prej tyre është “më i rëndësishmi” apo cili mbart peshën më të madhe shkencore dhe historike. Kjo vështirësi nuk buron nga mungesa e dallimeve mes dokumenteve, por nga fakti se secili prej tyre, në mënyrën e vet, dokumenton në ndërtimin e një panorame të plotë dhe të argumentuar të një periudhe të ndjeshme dhe të ngarkuar me zhvillime politike në ish- Jugosllavi.

Megjithatë, një element mbetet thelbësor dhe i pakontestueshëm: të gjitha dokumentet i përkasin dhe trajtojnë në mënyrë të drejtpërdrejtë periudhën 1950–1969, duke ruajtur një koherencë kronologjike që i jep botimit vlerë të veçantë si burim i sistematizuar. Kjo kornizë kohore, e ndërtuar mbi një vijë të qartë historike, e bën të mundur që lexuesi të ndjekë me radhë proceset, tensionet dhe ndryshimet në dinamikat politike, pa rënë në fragmentarizëm apo në shkëputje tematike.

Njëkohësisht, botimi ofron mundësinë për të vëzhguar edhe zhvillimin e politikave në shtetin shqiptar, çka e zgjeron ndjeshëm horizontin interpretues. Dokumentet lejojnë të shihet se si Shqipëria e asaj periudhe e artikulonte qasjen e saj politike, si e ndërtonte diskursin dhe veprimtarinë institucionale në raport me zhvillimet rajonale, si dhe si pozicionohej në rrethana të ndërlikuara ideologjike dhe gjeopolitike. Kështu, libri krijon një hapësirë të rëndësishme krahasimore: nga njëra anë, realiteti politik dhe institucional i ish-Jugosllavisë dhe Kosovës; nga ana tjetër, rrjedhat e politikave dhe praktikave shtetërore në Shqipëri.

Dokumentet e përzgjedhura nga autorët e këtij botimi përqendrohen në një hark kohor dhe tematik që lidhet ngushtë me zhvillimet politike pas prishjes së marrëdhënieve ndërmjet Shqipërisë dhe Jugosllavisë, një kthesë e rëndësishme që fillon me ngjarjet e njohura të Informbirosë – 1948. Në këtë kuadër, materiali dokumentar pasqyron jo vetëm momentin e ndërprerjes dhe pasojat e menjëhershme të tij, por edhe mënyrën se si ky konflikt u reflektua në politikëbërje, në diskurs institucional dhe në qëndrime zyrtare, duke prodhuar për një kohë të gjatë tensione të thella në planin ndër-shtetëror dhe rajonal.

Në këtë kontekst, përzgjedhja e dokumenteve krijon një bazë të dobishme për analizë shkencore, sepse i lejon lexuesit të ndjekë, përmes burimeve primare, transformimin e marrëdhënieve Shqipëri–Jugosllavi nga faza e konfrontimit të hapur deri te periudha kur shfaqen shenja të komunikimit dhe normalizimit relativ. Në të njëjtën kohë, këto dokumente shërbejnë edhe si dritare për të kuptuar ndikimet që kjo marrëdhënie e trazuar pati në zhvillimet politike të rajonit, veçanërisht në çështjet që prekën Kosovën dhe shqiptarët jashtë kufijve shtetërorë të Shqipërisë.

Gjatë leximit të këtij botimi, u ndesha me një të dhënë kronologjike që, në mënyrë të përmbledhur dhe të qartë, pasqyron lëvizjet e marrëdhënieve Shqipëri–Jugosllavi në disa dekada, si një grafikë e gjallë i afërsive dhe i ftohjeve, i hapjeve dhe i mbylljeve. Kjo kronologji, përtej vlerës së saj faktike, ka edhe një domethënie më të gjerë interpretative: ajo na tregon se marrëdhëniet ndërmjet dy shteteve nuk ecin kurrë në vijë të drejtë, por ndjekin një ritëm të trazuar ku ndërthuren interesat, përplasjet ideologjike, dinamika rajonale dhe rrethanat ndërkombëtare. Pikërisht për këtë arsye, mendoj se është me interes ta paraqes këtë rrugëtim, sepse në të lexohen jo vetëm datat, por edhe tensionet që kanë prodhuar ato data.

Sipas kronologjisë së paraqitur nga autorët, marrëdhëniet shqiptaro-jugosllave u ndërprenë në vitin 1948, duke hyrë në një fazë acarimi të thellë, deri në pikën kulmore të konfrontimit. Kjo ndërprerje nuk mbeti thjesht akt formal diplomatik; ajo shënoi edhe një ndryshim të dukshëm në qëndrimin politik të PPSH-së, e cila, sipas përshkrimit, nisi të flasë më hapur për Kosovën. Në këtë periudhë, marrëdhënia mes dy vendeve duket se shndërrohet në një hapësirë përplasjeje ku çdo deklaratë, çdo heshtje dhe çdo hap diplomatik merr një peshë të shumëfishtë.

Më tej, kronologjia vë në dukje se në nëntor 1953, Shqipëria ndërmori një nismë për rivendosjen e marrëdhënieve diplomatike me Jugosllavinë—marrëdhënie që, sipas përshkrimit, ishin ndërprerë me kërkesë të Qeverisë jugosllave tre vite më parë. Kjo nismë shfaqet si një përpjekje për të ndryshuar temperaturën politike të kohës, si një tentativë për të kaluar nga izolimi i plotë në një komunikim të kontrolluar. Dhe pikërisht në 21 dhjetor, Qeveria jugosllave njoftoi gatishmërinë për rivendosjen e këtyre marrëdhënieve, duke e bërë të mundur që në vitin 1954 të hapeshin përfaqësitë përkatëse në Tiranë dhe Beograd. Këtu marrëdhënia duket se merr frymë: jo ende si miqësi, por si një kanal i hapur, një prag i rihapur.

Mirëpo, siç ndodh shpesh në marrëdhëniet e ngarkuara me prapavijë ideologjike e politike, kjo “frymëmarrje” nuk zgjat. Sipas kronologjisë, në vitin 1956 nis një tjetër fazë e keqësimit të marrëdhënieve shqiptaro-jugosllave. Acarimi i mëtejshëm shtetëror reflektohet në veprime konkrete diplomatike, deri në atë masë sa në gusht 1958 Qeveria shqiptare e tërhoqi përkohësisht të dërguarin e saj nga Beogradi, ndërsa në shtator u largua nga Shqipëria i dërguari jugosllav. Kjo është një gjuhë e njohur e diplomacisë: kur fjalët nuk mjaftojnë, flasin largimet, flasin uljet e nivelit të përfaqësimit, flasin boshllëqet e krijuara që shërbejnë si paralajmërim.

Në vazhdim, keqësimi i përgjithshëm i marrëdhënieve çon në vitin 1959 në tërheqjen e të dërguarit shqiptar nga Beogradi dhe të atij jugosllav nga Tirana, duke e ulur marrëdhënien në nivelin e të ngarkuarve me punë—një lloj komunikimi minimal, i domosdoshëm për formalitet, por i pamjaftueshëm për besim dhe bashkëpunim real. Kjo fazë e “kontakteve të ftohta” tregon se dy shtetet mbajnë një derë gjysmë të hapur, por jo një urë të plotë: një marrëdhënie që ekziston, por që nuk ndërtohet.

Dhe pastaj, kronologjia na sjell një kthesë tjetër: më 5 shkurt 1971, Qeveritë e Jugosllavisë dhe Shqipërisë vendosën të ngrenë nivelin e përfaqësimit diplomatik në rang ambasade dhe të shkëmbejnë ambasadorët përkatës. Ky hap, i artikuluar në gjuhë diplomatike si “ngritje e nivelit të përfaqësimit”, bart në vetvete idenë e një normalizimi më të madh—ose të paktën një pranim se marrëdhëniet, pavarësisht dallimeve dhe historisë së përplasjes, kërkojnë një kornizë më të plotë komunikimi.

Që në parathënien e librit, autorët e vendosin lexuesin përballë një teze të qartë dhe të argumentuar: popullsia shqiptare në Kosovë, pas vendosjes së pushtetit jugosllav, u përball me një varg të gjatë padrejtësish dhe mekanizmash represivë, të institucionalizuar në forma të ndryshme kontrolli dhe ndëshkimi. Kjo qasje hyrëse nuk funksionon vetëm si një përmbledhje orientuese, por si një kornizë interpretative që e udhëheq lexuesin drejt kuptimit të dokumenteve të përzgjedhura dhe të realitetit politik e shoqëror që ato pasqyrojnë.

Në këtë optikë, autorët theksojnë se menjëherë pas okupimit të Kosovës nga Jugosllavia, dhuna dhe terrori nuk u shfaqën si fenomene sporadike, por u bënë pjesë e përditshmërisë, duke prekur pothuajse çdo familje shqiptare. Represioni, si praktikë shtetërore, paraqitet si një regjim i vazhdueshëm presioni, i cili shtrihej nga sfera publike në atë private, duke e kthyer jetën shoqërore në një hapësirë të mbikëqyrur dhe të pasigurt. Në këtë kuptim, terrori nuk duhet parë vetëm si akt fizik i dhunës, por edhe si mekanizëm psikologjik dhe administrativ, që synonte të prodhonte frikë, nënshtrim dhe paralizë shoqërore.

Veçanërisht domethënëse është vërejtja se edhe ato familje shqiptare që, në rrethana të caktuara, e kishin pranuar okupimin dhe madje kishin bashkëpunuar me strukturat e kohës, nuk gëzonin siguri reale dhe as besim të plotë nga aparati represiv. Autorët evidentojnë se UDB-ja, si mekanizëm i kontrollit të brendshëm, nuk ndërtonte marrëdhënie partneriteti mbi besim, por mbi utilitarizëm dhe dyshim sistematik. Kjo do të thotë se bashkëpunimi nuk funksiononte si “mburojë”, por si instrument i përkohshëm: individët ose familjet e përfshira trajtoheshin si mjete të dobishme për qëllime operative, pa garantuar integritetin e tyre personal apo politik.

Në këtë logjikë, survejimi i vazhdueshëm dhe përgjimi ekstrem përshkruhen si metoda tipike të funksionimit të aparatit të sigurisë, që synonin jo vetëm kundërshtarët e hapur, por edhe bashkëpunëtorët potencialë, të cilët, për shkak të përkatësisë etnike dhe të rrethanave politike, mbeteshin gjithnjë të dyshuar. Autorët sugjerojnë se, sapo konsiderohej se këta individë ishin “shfrytëzuar” mjaftueshëm, mekanizmi represiv kalonte lehtësisht nga përdorimi instrumental i tyre drejt ndëshkimit: në formë burgosjesh, izolimi, apo edhe eliminimi fizik. Kjo nënvizon natyrën e një sistemi ku kontrolli nuk ishte thjesht mjet sigurie, por instrument pushteti, i cili operonte mbi parimin e frikës, të pasigurisë së vazhdueshme dhe të ndëshkimit selektiv.

Në tërësi, ky përshkrim hyrës i autorëve i jep lexuesit një kuadër të rëndësishëm analitik: represioni nuk ishte i kufizuar vetëm te kundërshtarët politikë, por kishte karakter më të gjerë, duke synuar të strukturojë marrëdhëniet shoqërore përmes mbikëqyrjes, mosbesimit dhe dhunës së institucionalizuar. Kjo e bën parathënien jo vetëm një hyrje tematike, por edhe një udhërrëfyes për të kuptuar dokumentet si dëshmi të praktikave shtetërore dhe të mekanizmave të pushtetit në periudhën e trajtuar.

Sipas autorëve të librit, mënyra se si pushteti dhe diskursi zyrtar jugosllav e emërtonin popullsinë shqiptare në Jugosllavi—dhe në veçanti në Kosovë—nuk ishte e njëtrajtshme, por ndryshonte në varësi të kontekstit politik, institucional dhe ideologjik. Në këtë kuptim, përdorimi i një repertori të gjerë termash nuk duhet kuptuar vetëm si çështje terminologjike, por si pjesë e një praktike diskursive që synonte ta kategorizonte dhe ta administronte këtë popullsi brenda kornizave të përcaktuara nga shteti.

Autorët theksojnë se në dokumente dhe në komunikimin zyrtar janë përdorur emërtime të ndryshme, si: “minoritet”, “kosmet”, “element shqiptar”, “kombësi shqiptare”, “shtetas shqiptarë në Jugosllavi”, “pakicë shqiptare”, “minoritet kombëtar”, etj. Ky pluralitet termash sugjeron jo vetëm mungesë stabiliteti në përkufizim, por edhe një lëvizshmëri të qëllimshme në mënyrën e përshkrimit të shqiptarëve, e cila shpesh reflektonte interesa politike të momentit, praktika të kontrollit administrativ dhe përpjekje për ta relativizuar ose kufizuar statusin e tyre kolektiv.

Në planin analitik, kjo terminologji mund të lexohet si një mekanizëm i “politikës së emërtimit”, ku emri që i vihet një grupi nuk është neutral: ai prodhon kuptime, përcakton pozicione juridike e politike dhe ndikon në mënyrën se si artikulohen të drejtat, përkatësia dhe legjitimiteti. Termat si “minoritet” apo “pakicë”, për shembull, e vendosin komunitetin shqiptar në një kategori që nënkupton numerikisht dhe politikisht një status të zvogëluar, ndërsa shprehje si “element shqiptar” sugjerojnë një trajtim më shumë administrativ e selektiv, duke e reduktuar subjektin kolektiv në një komponent të menaxhueshëm të rendit shtetëror.

Po ashtu, përdorimi i termit “kosmet” (si shkurtesë burokratike për Kosovë e Metohi) lidhet me mënyrën se si hapësira e Kosovës dhe identiteti politik i saj ndërtoheshin brenda nomenklaturës zyrtare, duke reflektuar një qasje që shpesh synonte të përforconte kornizat administrative të imponuara dhe të minimizonte përmbajtjet historike e identitare të emërtimit “Kosovë”.

Sipas informacionit të paraqitur, Tirana zyrtare dispononte një bazë të konsiderueshme materialesh dhe të dhënash mbi strukturat drejtuese të asaj që në dokumente cilësohet si klika sunduese Tito–Rankoviq. Kjo nënkupton jo vetëm interesimin e vazhdueshëm të shtetit shqiptar për zhvillimet politike dhe për arkitekturën e pushtetit në Jugosllavi, por edhe ekzistencën e një infrastrukture informimi që synonte të prodhonte njohuri të detajuar për mekanizmat e kontrollit dhe të sigurisë në vendin fqinj.

Madje, sipas tekstit, ky kapacitet informues kishte arritur në një nivel të tillë sa të depërtonte në rrjete më të ndjeshme dhe të siguronte të dhëna konkrete, përfshirë edhe lista emërore të oficerëve të UDB-së, si dhe të një pjese të bashkëpunëtorëve shqiptarë të saj në qytete të ndryshme të Kosovës. Në planin analitik, një informacion i tillë sugjeron se veprimtaria informative nuk kufizohej në mbledhje të përgjithshme të të dhënave politike, por shtrihej edhe në identifikimin e personelit dhe të rrjeteve operative, çka tregon për një qasje më të strukturuar dhe të orientuar drejt hartëzimit të aparatit të sigurisë dhe të mbikëqyrjes.

Në këtë kontekst, theksohet se që në fillim të viteve 1950, shteti shqiptar kishte ndërmarrë hapa konkretë në drejtim të organizimit të veprimtarisë së zbulimit, duke dërguar punëtorë operativë në territorin e Jugosllavisë. Paralelisht, teksti lë të kuptohet se lëvizje dhe veprimtari të këtij lloji kishin ekzistuar edhe në kah të kundërt, pra nga Jugosllavia drejt Shqipërisë. Ky element e vendos zhvillimin e marrëdhënieve Shqipëri–Jugosllavi në një kuadër tipik të kohës së Luftës së Ftohtë, ku informacioni dhe kundër-informacioni përbënin instrumente të rëndësishme të politikës shtetërore, veçanërisht në marrëdhënie të tensionuara dhe të karakterizuara nga mosbesimi.

Në përgjithësi, këto të dhëna sugjerojnë se raportet ndërmjet dy shteteve nuk ndërtoheshin vetëm përmes kanaleve formale diplomatike, por edhe përmes një dimensioni paralel të veprimtarive informative, ku secila palë përpiqej të kuptonte, të parashikonte dhe, kur ishte e mundur, të ndikonte zhvillimet politike dhe të sigurisë së palës tjetër. Kjo e bën të nevojshme që këto procese të trajtohen jo vetëm si detaje të historisë së shërbimeve, por si pjesë përbërëse e marrëdhënieve politike dhe strategjike të periudhës.

Sipas të dhënave të paraqitura, periudha nga viti 1948 deri në fund të vitit 1960 karakterizohet nga një nivel i konsiderueshëm i tensionit dhe i veprimtarive të paligjshme ndërkufitare në hapësirën shqiptaro-jugosllave. Konkretisht, përmes kufirit midis dy vendeve raportohet se kanë depërtuar në territorin shqiptar 327 grupe të armatosura, të cilat përfshinin gjithsej 1.349 diversantë, si dhe 33 individë të veçuar (të shkëputur nga formacionet e organizuara). Këto shifra sugjerojnë se fenomeni nuk ishte i rastësishëm apo sporadik, por përbënte një praktikë të përsëritur, me përmasa të matshme dhe me organizim të strukturuar.

Në planin analitik, prezenca e këtyre grupeve të armatosura—të cilat në burim cilësohen si “banda diversante” jugosllave—duhet kuptuar në kontekstin e marrëdhënieve të acaruar politike të pas vitit 1948, kur ndërprerja dhe përplasjet Shqipëri–Jugosllavi e shtynë raportin ndërmjet dy shteteve drejt formave të konfrontimit të tërthortë. Vetë përdorimi i termit “diversant” nënkupton veprimtari të orientuara drejt destabilizimit, ndërhyrjes së fshehtë dhe krijimit të pasigurive në territorin e palës tjetër, çka e bën të rëndësishme analizën jo vetëm të numrave, por edhe të funksionit politik e strategjik që këto depërtime synonin të kishin.

Për më tepër, burimi thekson se këto formacione të armatosura, përveç veprimtarive të tjera, kanë shkaktuar edhe pasoja të drejtpërdrejta njerëzore: raportohet se kanë arritur të vrasin disa shqiptarë. Ky element e nxjerr fenomenin përtej një kategorie të “incidentit kufitar” dhe e vendos atë në sferën e dhunës së organizuar, me ndikim të prekshëm në sigurinë e brendshme dhe në jetën e popullsisë. Në këtë mënyrë, depërtimet ndërkufitare nuk shihen vetëm si çështje e kontrollit territorial, por si shprehje e një klime më të gjerë armiqësie, ku kufiri nuk funksiononte thjesht si vijë administrative, por si zonë e ekspozuar ndaj veprimeve të dhunshme dhe ndërhyrjeve të fshehta.

Në tërësi, këto të dhëna nënvizojnë se periudha 1948–1960 ishte një fazë e ndërlikuar për sigurinë dhe stabilitetin në kufirin shqiptaro-jugosllav, duke kërkuar trajtim të kujdesshëm shkencor: si për të kuptuar dinamikën e konfliktit politik dhe të strategjive të përballjes indirekte, ashtu edhe për të analizuar pasojat konkrete që këto procese prodhuan mbi popullsinë dhe rendin shoqëror.

Në këtë kontekst, mbetet vërtet mbresëlënëse—madje deri në njëfarë shtangie intelektuale—serioziteti dhe përkushtimi me të cilin autorët i janë qasur këtij korpusi dokumentash. Përzgjedhja, sistemimi dhe paraqitja e dokumenteve dëshmon një punë të kujdesshme historiografike: jo vetëm në aspektin e identifikimit dhe organizimit kronologjik, por edhe në ruajtjen e koherencës tematike dhe në ndërtimin e një trupi burimor që i shërben analizës shkencore.

Pesha e kësaj pune bëhet edhe më e dukshme kur merret parasysh se një pjesë e këtyre materialeve, në rrethana të caktuara historike, kanë qenë të kufizuara, të klasifikuara ose edhe rreptësisht të ndaluara për qarkullim dhe lexim. Pikërisht për këtë arsye, sjellja e tyre në dritë në formën e një botimi të strukturuar nuk është vetëm kontribut dokumentues, por edhe një akt i rëndësishëm i ndërmjetësimit shkencor: ai e bën të mundur që studiuesi dhe lexuesi i interesuar të ketë qasje në burime që, për dekada, kanë qenë të paarritshme ose të kontrolluara nga mekanizma të ndryshëm institucionalë.

Të gjitha 48 dokumentet e përfshira në këtë botim mbartin një peshë dhe rëndësi të veçantë, jo vetëm për shkak të informacionit të drejtpërdrejtë që ofrojnë për periudhën 1950–1969, por edhe për faktin se ato e vendosin lexuesin përballë një kohe historike që, në terma kronologjikë, nuk është shumë e largët. Kjo afërsi kohore i jep materialit dokumentar një dimension të dyfishtë: nga njëra anë, ai funksionon si burim primar për analizë shkencore; nga ana tjetër, lidhet ende me një kujtesë shoqërore të gjallë, sepse një pjesë e konsiderueshme e dëshmitarëve të asaj periudhe vazhdojnë të jenë në jetë dhe, rrjedhimisht, mund ta konfirmojnë, ta plotësojnë ose ta problematizojnë informacionin e dokumentuar. Kjo ndërthurje midis dokumentit arkivor dhe kujtesës së gjallë e rrit vlerën e botimit si instrument kërkimor dhe interpretues.

Ajo që bie veçanërisht në sy gjatë leximit është karakteri i dokumentimit: lexuesi mbetet i befasuar kur has në materiale ku etapat e zhvillimit historik shënohen me një nivel të lartë saktësie dhe koherence, pa u mbështetur në hamendësime dhe pa krijuar shtrembërime të dukshme në paraqitjen e fakteve. Në këtë kuptim, dokumentet nuk shërbejnë vetëm për të dëshmuar ngjarje apo vendime të veçuara, por ndërtojnë një pasqyrë më të gjerë mbi proceset dhe transformimet që kanë prekur popullsinë shqiptare nën administrimin jugosllav.

Veçanërisht domethënëse është se nëpërmjet këtyre dokumenteve evidentohet, në mënyrë të artikuluar dhe të ndërlidhur, rrjedha e zhvillimeve në fusha të ndryshme—politike, ekonomike, arsimore dhe shëndetësore—duke e bërë të mundur që studiuesi të kuptojë jo vetëm episodet e represionit, por edhe mënyrën se si strukturohej jeta shoqërore, si kanalizoheshin politikat publike dhe si reflektoheshin këto politika në realitetin e përditshëm të popullsisë shqiptare. Dokumentet sugjerojnë se “okupimi” nuk duhet parë vetëm si koncept politik ose juridik, por edhe si sistem praktikash që depërtonte në sektorë të ndryshëm të organizimit shoqëror, duke ndikuar në mundësitë e zhvillimit, në qasjen në arsim e shërbime, si dhe në përfshirjen ekonomike.

Në trajtimin e këtij botimi, është e domosdoshme të ndalemi me vëmendje të veçantë te Dokumenti nr. 1, me titull “Presion mbi shqiptarët në Jugosllavi për të ndërruar nënshtetësinë”, i botuar në Tiranë më 13 qershor 1950. Ky dokument paraqitet si një pikë hyrëse me rëndësi të veçantë, sepse e vendos menjëherë lexuesin përballë një prej mekanizmave më të ndjeshëm të politikave shtetërore ndaj shqiptarëve në Jugosllavi: presionit për ndryshim të statusit juridik dhe për zhvendosje të detyruar identitare, që, në praktikë, mund të funksiononte si instrument për dobësimin e përkatësisë kolektive dhe për ndërhyrje në strukturën demografike.

Megjithatë, ndalesa te dokumenti i parë nuk duhet kuptuar si një privilegj i vetëm i një burimi në dëm të të tjerëve. Përkundrazi, logjika e këtij botimi është e tillë që një sërë dokumentesh të tjera, po aq të rëndësishme, e plotësojnë dhe e thellojnë kuadrin interpretues, duke e bërë të mundur analizën e fenomenit në disa plane njëkohësisht: politik, institucional, shoqëror dhe kulturor.

Në këtë drejtim, nuk mund të anashkalohet dokumenti me nr. 2. “Mbi terrorin dhe persekutimet në Kosovë”, i botuar në Tiranë më 19 tetor 1950, i cili e zgjeron perspektivën nga presioni administrativ drejt dimensionit të dhunës dhe të ndëshkimit sistematik. Ky dokument është i rëndësishëm sepse, në mënyrë të drejtpërdrejtë, e lidh realitetin politik me pasojat konkrete në terren, duke e paraqitur represionin jo si abstraksion, por si praktikë që prek individin, familjen dhe shqiptarët në përgjithësi në Kosovë.

Po ashtu, një vlerë të veçantë kanë dokumentet që trajtojnë politikat e shkombëtarizimit, si p.sh. 8. “Mbi politikën e shkombëtarizimit të Qeverisë jugosllave në minoritetin shqiptar në Jugosllavi”, i botuar në Tiranë më 4 janar 1955 (dhe dokumente të tjera të ngjashme). Këto materiale janë thelbësore sepse e vendosin theksin te një aspekt më afatgjatë dhe strukturor i qasjes shtetërore: jo vetëm kontrolli i menjëhershëm përmes presionit dhe represionit, por edhe tentativat për transformim të identitetit kolektiv përmes politikave të asimilimit, të kufizimit kulturor dhe të ndërhyrjeve në fushat që ndikojnë drejtpërdrejt në riprodhimin e identitetit—si arsimi, gjuha, administrata dhe institucionet.

Në një lexim akademik, rëndësia e këtyre dokumenteve qëndron pikërisht te bashkëveprimi i tyre: dokumenti mbi ndryshimin e nënshtetësisë sugjeron një strategji të presionit juridik dhe administrativ; dokumenti mbi terrorin e persekutimet e vendos këtë strategji në praktikën e dhunës dhe të frikës; ndërsa dokumentet mbi shkombëtarizimin e shtrijnë analizën në planin kulturor dhe identitar. Së bashku, ato krijojnë një tablo më të plotë të mënyrës se si politikat shtetërore mund të përdorin njëkohësisht instrumente të ndryshme—ligjore, policore dhe ideologjike—për të ndikuar në statusin dhe jetën e një popullate.

Prandaj, ndalesa te Dokumenti nr. 1 është e arsyeshme si pikënisje analitike, por kuptimi i plotë i periudhës dhe i problematikës që trajtohet në botim kërkon që këto dokumente të lexohen në lidhje me njëri-tjetrin, si pjesë e një strukture burimore që dokumenton jo vetëm ngjarje, por edhe logjikën e politikave dhe mekanizmave institucionalë të kohës.

Përveç dokumenteve të hartuara nga organet përkatëse të shtetit shqiptar, botimi përfshin edhe një numër të konsiderueshëm notash verbale, të adresuara institucioneve dhe mekanizmave të ndryshëm ndërkombëtarë, me qëllim që të informohej opinioni ndërkombëtar mbi zhvillimet në Jugosllavi dhe, në mënyrë të veçantë, mbi shkeljet e të drejtave dhe format e dhunës e terrorit të ushtruara ndaj shqiptarëve. Prania e këtyre notave e zgjeron ndjeshëm profilin dokumentar të librit, sepse materialet nuk mbeten vetëm në nivelin e raportimit të brendshëm, por dëshmojnë edhe përpjekjet e institucionalizuara për ta ndërkombëtarizuar çështjen dhe për ta vendosur atë në agjendat e vëmendjes diplomatike.

Në këtë kuadër, Dokumenti nr. 3, i titulluar “Projekt notë verbale, Sekretarit të Organizatës së Kombeve të Bashkuara, Nju Jork”, meriton vëmendje të veçantë. Ky dokument paraqitet si një përpjekje e artikuluar për ta paraqitur situatën në një format diplomatik të standardizuar, duke u mbështetur në argumente dhe në një strukturë që synon të bindë dhe të informojë një audiencë të gjerë ndërkombëtare. Rëndësia e tij qëndron jo vetëm në përmbajtjen faktike, por edhe në funksionin e tij si mjet i diplomacisë: ai synon të ndërtojë një narrativë institucionale për shkeljet e pretenduara dhe t’i kornizojë ato si çështje që tejkalojnë kufijtë e një problemi lokal.

Sipas përshkrimit, projektnota verbale synon të prezantojë, në mënyrë të argumentuar, spektrin e gjerë të shkeljeve dhe të praktikave represive që i atribuohen shtetit jugosllav ndaj popullsisë shqiptare jo vetëm në Kosovë, por edhe në Maqedoni dhe në hapësira të tjera ku jetonin shqiptarë. Në planin shkencor, ky dokument mund të lexohet si dëshmi e një strategjie të komunikimit diplomatik, ku shteti përpiqet ta ndërtojë çështjen në terma të të drejtave dhe të standardeve ndërkombëtare, duke e shndërruar atë në objekt diskutimi për organizma të tillë si OKB-ja.

Për rrjedhojë, përfshirja e notave verbale në këtë botim e pasuron kuadrin burimor në dy drejtime kryesore: së pari, ofron materiale që reflektojnë dimensionin ndërkombëtar të qasjes së shtetit shqiptar ndaj çështjes së shqiptarëve nën Jugosllavi; së dyti, dëshmon për mënyrën se si argumentimi politik dhe raportimi i shkeljeve përkthehet në gjuhë diplomatike dhe në forma komunikimi të destinuara për institucione ndërkombëtare. Kjo e bën Dokumentin nr. 3 dhe dokumente të ngjashme veçanërisht të rëndësishme jo vetëm si burime historike, por edhe si materiale për analizën e diplomacisë, të diskursit shtetëror dhe të përpjekjeve për legjitimim në arenën ndërkombëtare.

Më tej, meriton të theksohet edhe Dokumenti nr. 9, i cili e trajton në mënyrë të drejtpërdrejtë çështjen e popullsisë shqiptare në Kosovë: 9. “Mbi minoritetin shqiptar në Jugosllavi” (Beograd, 17 prill 1955). Ky dokument paraqitet si një burim i rëndësishëm, sepse ofron një pasqyrë të gjerë dhe të strukturuar mbi gjendjen e shqiptarëve, duke e organizuar informacionin në disa fusha tematike. Që në hyrje, vërehet se dokumenti i kushton vëmendje ndarjes administrative, më pas kalon në çështje politike, dhe vijon me çështje të arsimit, si dhe me dukuri të tjera shoqërore e institucionale. Në këtë kuadër, materialet që paraqiten nga ministri Bato Karafili (09.04.1955) krijojnë një profil raportues që synon jo vetëm përshkrim, por edhe sistemim analitik të problematikave, duke e bërë dokumentin të dobishëm për një lexim akademik të situatës së kohës.

Po aq e rëndësishme është edhe ndalesa, me një vëmendje të veçantë, te Dokumenti nr. 34, “Materiale mbi veprimtarinë e UDB-së në Kosovë e Metohi” (Tiranë, 29 dhjetor 1966). Ky dokument, për nga natyra e tij, e zhvendos fokusin nga përshkrimi i përgjithshëm i kushteve shoqërore drejt analizës së mekanizmave të sigurisë dhe të kontrollit shtetëror. Përfshirja e këtij materiali është domethënëse, sepse e vendos në qendër rolin e aparatit të sigurimit në prodhimin e një klime represive dhe në ndërhyrjen sistematike në jetën politike e shoqërore të Kosovës.

Në të njëjtën linjë, botimi përfshin edhe Dokumentin nr. 40, “Informacion mbi demonstratat e 27 nëntorit në Kosovë” (Tiranë, 4 dhjetor 1968), i cili është i rëndësishëm për të kuptuar format e mobilizimit shoqëror dhe reagimet politike të periudhës. Ky dokument ndihmon të shihet se si ngjarjet e protestës dhe demonstratave trajtoheshin në raportime zyrtare, cilat elemente konsideroheshin të rëndësishme dhe në ç’mënyrë ndërtohej interpretimi institucional i tyre.

Për më tepër, botimi sjell materiale që lidhen me zhvillimet kushtetuese dhe me transformimet në kuadrin politik të Kosovës. Në këtë kontekst, dokumentet që trajtojnë ligjin e ri kushtetues të Kosovës (mars 1969), si dhe materialet nga Mbledhja e Komitetit Krahinor të Lidhjes së Komunistëve të Kosovës (14 prill 1969), ofrojnë një perspektivë mbi mënyrën se si evoluonin format e organizimit politik dhe institucionet krahinore, në një periudhë ku rrethanat në Jugosllavi shënonin lëvizje të rëndësishme reformuese.
Në vijim, veçanërisht domethënës është edhe Dokumenti nr. 46, i cili paraqet “Informacione mbi përdorimin e flamurit kombëtar nga shqiptarët e Kosovës (korrik 1969).

Ky material është i rëndësishëm sepse e lidh dimensionin politik me simbolikën kombëtare dhe me format e shprehjes identitare, duke dëshmuar se çështjet e simboleve nuk ishin thjesht elemente kulturore, por pjesë e tensioneve më të gjera mbi përkatësinë, legjitimitetin dhe hapësirën publike.

Në fund, botimi mbyllet me Dokumentin nr. 48, “Mbi zhvillimin e gjendjes politike në Kosovë gjatë vitit 1969” (Tiranë, 20 shkurt 1970), i cili shërben si një lloj sinteze raportuese për një vit kyç. Rëndësia e tij qëndron në faktin se ofron një vështrim përmbledhës mbi trendet dhe dinamikat politike të asaj kohe, duke i vendosur dokumentet paraprake në një kontekst më të gjerë interpretativ.

Në tërësi, përzgjedhja e këtyre dokumenteve dëshmon një logjikë të qartë të ndërtimit burimor: nga përshkrimi i gjendjes së përgjithshme të shqiptarëve, te analiza e aparatit të sigurisë, te reagimet ndaj mobilizimeve shoqërore, e deri te zhvillimet institucionale dhe simbolike. Kjo e bën botimin jo vetëm një koleksion dokumentesh, por një bazë të konsoliduar për studim, që lejon të ndiqet trajektorja politike dhe shoqërore e Kosovës në periudhën e trajtuar me një kontinuitet të argumentuar dhe të dokumentuar.

Në përmbyllje, libri “Kosova në Arkivat e Shtetit Shqiptar, 1950–1969”, i autorëve Sabit Syla, Jakup Krasniqi dhe Nuri Bexheti, paraqitet si një botim që ia vlen të lexohet dhe të merret seriozisht në konsideratë, jo vetëm për vlerën e tij dokumentuese, por edhe për rëndësinë e shumëfishtë që mbart në planin historik, politik, ekonomik dhe—mbi të gjitha—shkencor. Vlera e tij kryesore buron nga fakti se materiali është nxjerrë nga Arkivi i Ministrisë për Evropën dhe Punët e Jashtme në Tiranë gjatë periudhës 1950- 1969.

Në aspektin metodologjik, ky botim ka peshë të veçantë sepse nuk ndërtohet mbi rrëfime të përgjithshme apo mbi interpretim të lirë, por mbi dokumente primare, të cilat i japin studiuesit mundësi për verifikim, krahasim dhe analizë të qëndrueshme. Pikërisht kjo e vendos librin në një kategori të rëndësishme të literaturës dokumentare, ku dokumenti arkivor shërben si bazë për ndërtimin e argumentit dhe për rikonstruktimin e realiteteve politike e shoqërore të kohës. Në këtë kuptim, rëndësia shkencore e botimit është evidente, sepse ai e pasuron fushën e studimeve historike me një korpus të sistemuar dëshmish, i cili mund të përdoret si referencë në kërkime të mëtejshme.

Po ashtu, libri fiton rëndësi edhe për shkak të kontekstit historik në të cilin janë prodhuar këto dokumente. Periudha 1950–1969 përfaqëson një segment të rëndësishëm të historisë së pasluftës, kur bota—dhe njëkohësisht edhe Shqipëria—po kalonte nëpër zhvillime të mëdha politike e gjeopolitike. Në këtë mjedis kompleks, dokumentet e përfshira në botim dëshmojnë se shteti shqiptar, në forma të ndryshme institucionale dhe diplomatike, ka shprehur një vëmendje të vazhdueshme ndaj popullsisë shqiptare që jetonte nën Jugosllavi, duke e artikuluar këtë kujdes si çështje me dimension kombëtar dhe politik.

Në këtë prizëm, botimi nuk mbetet vetëm një dëshmi e së kaluarës, por shndërrohet edhe në një mjet interpretimi për të kuptuar mënyrën se si është konceptuar dhe trajtuar çështja e shqiptarëve në Jugosllavi në politikën institucionale të Shqipërisë së asaj kohe. Kjo e bën librin me interes të veçantë edhe për studiuesit e marrëdhënieve ndërkombëtare, të historisë së institucioneve dhe të politikave shtetërore, sepse dokumentet ofrojnë indikacione të vlefshme për mekanizmat e informimit, raportimit dhe reagimit institucional.

Në tërësi, ky botim duhet parë si një kontribut i rëndësishëm në ndriçimin e një periudhe historike ku ndërthuren represioni, diplomacia, politika shtetërore dhe realiteti shoqëror i shqiptarëve nën Jugosllavi. Pikërisht për këtë arsye, leximi i tij është i rekomandueshëm, jo vetëm për interesin historik që mbart, por edhe për vlerën shkencore të dokumenteve dhe për perspektivën analitike që ofron mbi një kohë vendimtare në historinë e shqiptarëve dhe të zhvillimeve rajonale.

17 shkurt 2026