DOLI NGA SHTYPI LIBRI MË I RI “UNË NË KOHË”

Prof. Dr. Sabile Keçmezi-Basha

Pak ditë më parë, nga shtypi doli libri im i fundit “Unë në kohë”, një vepër që vjen si një rrëfim i kthjellët, i ndjerë dhe thellësisht njerëzor. Ky libër nuk paraqitet thjesht si një botim i zakonshëm, por si një dëshmi e gjallë, ku fjala bëhet kujtesë, përvoja bëhet mësim dhe e kaluara shndërrohet në dritë për të tashmen dhe të ardhmen. Në thelbin e tij, ai ndërtohet mbi një intervistë të zhvilluar me gazetarin dhe pronarin e portalit shqiptar, Gëzim Markun, i cili jeton dhe vepron në Londër, duke i dhënë kështu kësaj vepre jo vetëm zë, por edhe frymëmarrje të gjerë shqiptare, që kapërcen kufijtë gjeografikë dhe mbetet e lidhur fort me trungun e atdheut.

Nëpërmjet kësaj interviste, e cila shtrihet në njëmbëdhjetë vazhdime, lexuesi nuk përballet me një bisedë të zakonshme, por me një udhëtim të thellë nëpër kohë, ndër kujtime, sfida, plagë, ëndrra dhe horizonte. Çdo vazhdim duket sikur hap një dritare të re, prej nga hyn jo vetëm zëri i rrëfimtarit, por edhe aroma e një epoke, pesha e sakrificave dhe ritmi i një jete të jetuar me përkushtim, dhimbje dhe dinjitet. Është një rrëfim që nuk ngutet të zbukurojë asgjë, por që me ndershmëri të plotë e vë jetën përballë lexuesit, ashtu siç ka qenë: me uljet dhe ngritjet e saj, me plagët dhe krenarinë, me rrëzimet dhe ringritjet.

Në këtë libër flitet me sinqeritet për jetën dhe punën, për përpjekjet që e formësojnë njeriun, për udhën e gjatë dhe shpesh të mundimshme drejt përmbushjes së idealeve. Aty atdhedashuria nuk shfaqet si një slogan i thatë, por si një ndjenjë e rrënjosur thellë në shpirt, si një besim i heshtur dhe i palëkundur që e shoqëron njeriun në çdo hap. Kombi përmendet jo si një nocion abstrakt, por si një përkatësi e gjallë, si një plagë dhe një krenari njëkohësisht, si një përgjegjësi morale që kërkon përkushtim, kujtesë dhe dashuri të pashtershme.

Jo rastësisht këtij libri ia vura titullin “Unë në kohë”. Ky titull nuk lindi si një zgjedhje e zakonshme, as si një stoli e vendosur mbi kopertinë për hijeshi, por si përmbledhja më e saktë e asaj që kam qenë, e asaj që kam jetuar dhe e asaj që kam dashur të them. E pagëzova kështu sepse vërtet kam qenë në kohë, brenda saj, mes lëvizjeve të saj, mes dallgëve të saj të buta e të ashpra, duke e ndier në çdo hap frymëmarrjen e saj dhe duke dëgjuar jehonën e saj në jetën time. Nuk kam folur vetëm për ngjarje që kanë kaluar, por për vetë kohën, për ecjet e saj të gjata, për kthesat, për ndryshimet, për rrjedhën e pandalshme që merr me vete breza, ëndrra, dhimbje dhe shpresa.

Kam folur për kohën sepse ajo ka qenë jo vetëm skena ku është zhvilluar jeta ime, por edhe bashkudhëtarja ime më besnike. Nëpërmjet saj kam parë ndryshimet e jetës, lëvizjen e botës, rrëzimin e shumë gjërave dhe lindjen e të tjerave. Kam parë si koha shëron, por edhe si ajo lë gjurmë që nuk fshihen kurrë. Kam parë si ajo ndryshon njerëz, shoqëri dhe fate, por njëkohësisht kam ndier se ka diçka që ajo nuk mund ta zhdukë: thelbin e njeriut, kujtesën e tij të vërtetë, lidhjen e tij me përvojën dhe me vetveten.

Për mua, koha nuk ka qenë e rëndësishme vetëm sepse brenda saj kam jetuar dhe kam pasur çfarë të tregoj. Ajo ishte e rëndësishme sepse unë nuk kam qenë thjesht një kalimtare nëpër të; unë kam qenë me kohën dhe bashkë me të. Kam ecur me të, jam ndeshur me të, kam ndryshuar në pamje të parë nën ritmin e saj, por në thelb kam mbetur e lidhur me atë që ajo më ka dhënë dhe me atë që më ka mësuar. Koha nuk ishte diçka e jashtme, e largët, që vetëm më rrethonte; ajo ishte pjesë e frymës sime, e mendimit tim, e jetës sime, sikur ne të dyja të kishim bërë një udhëtim të pandashëm.

Dhe pikërisht për këtë ndiej se asgjë, ama asgjë, nuk mundi të më ndante nga ajo lidhje e thellë mes meje dhe kohës. As rrethanat, as sprovat, as stuhitë e jetës, as ndryshimet e mëdha që sjellin vitet, nuk arritën ta thyejnë këtë bashkësi të heshtur. Koha vazhdoi rrjedhën e saj, unë vazhdova ecjen time, dhe në këtë ecje të përbashkët mbeti e paprekur një e vërtetë e madhe: se njeriu formësohet nga koha, por edhe e dëshmon atë; jeton brenda saj, por njëkohësisht lë gjurmën e vet në të.

Prandaj, “Unë në kohë” për mua nuk është vetëm një titull libri. Është vetë përkufizimi i jetës sime. Është e kaluara ime, me kujtimet, plagët, përvojat dhe dritat e saj; është e tashmja ime, me vetëdijen, reflektimin dhe zërin që ende flet; dhe është edhe e ardhmja ime, sepse çdo gjë që kam qenë dhe kam thënë do të vazhdojë të jetojë në kohë, si një jehonë që nuk shuhet lehtë. Ky titull është jeta ime e shtrirë në tri kohë: në atë që kaloi, në atë që po jetohet dhe në atë që ende pret të vijë.

Në fund, “Unë në kohë” është më shumë se një emërtim; është një dëshmi e qenies sime në rrjedhën e jetës. Është rrëfimi i një njeriu që nuk e ka parë kohën si një kalim të zbrazët, por si një forcë që e ka mbajtur, e ka sfiduar, e ka mësuar dhe e ka bërë atë që është. Dhe kështu, ky titull mbart brenda vetes jo vetëm emrin e një libri, por gjithë peshën e një jete që ka ecur bashkë me kohën, pa u larguar kurrë prej saj.

Po ashtu, libri sjell në mënyrë të çiltër peripecitë e shumta në rrugën drejt lirisë, atë liri që nuk erdhi si dhuratë, por si fryt i vuajtjeve, i sakrificës dhe i qëndresës së gjatë. Në faqet e tij ndihet pesha e kohëve të vështira, ankthi i pritjes, lodhja e ecjes nëpër robëri, por edhe forca e brendshme që nuk lejon dorëzimin. Dhe pikërisht këtu qëndron një nga vlerat më të mëdha të kësaj vepre: ajo nuk e trajton lirinë si fund të rrëfimit, por si fillimin e një përgjegjësie të re. Sepse jeta në liri, siç nënkuptohet në këtë dëshmi, kërkon po aq mençuri sa edhe lufta për ta fituar atë.

Në këtë rrëfim shtrohen natyrshëm pyetje të mëdha e të domosdoshme: si ta ruajmë lirinë, si ta mbrojmë nga harresa, nga përçarja, nga shpërdorimi? Si të ecim përpara pa humbur kujtesën e asaj që kemi kaluar? Si të ndërtojmë perspektivë, pa e shkëputur veten nga rrënjët? Këto nuk janë thjesht pyetje të një individi, por të një shoqërie të tërë që ende kërkon të kuptojë plotësisht çmimin e lirisë dhe barrën e saj të bukur.

“Unë në kohë” vjen kështu si një libër i kujtesës dhe i ndërgjegjes, si një urë mes brezave, ku fjala e sinqertë bëhet testament. “Unë në kohë” është një dëshmi që fton lexuesin të ndalet, të reflektojë dhe të dëgjojë me vëmendje jehonën e një jete që ka kaluar nëpër sprova, por që ka ditur të mbajë ndezur dritën e shpresës. Dhe pikërisht për këtë arsye, kjo vepër nuk lexohet vetëm si histori personale, por si pjesë e një historie më të madhe, asaj historie që i përket një populli të tërë, i cili ka ditur të vuajë, të qëndrojë dhe të ëndërrojë përpara.

Njëmbëdhjetë vazhdime shpalosen si një mozaik i menduar me kujdes, ku secila pjesë qëndron më vete si një dritare e hapur mbi historinë, shpirtin dhe veçantitë e popullit tim. Ato nuk janë thjesht kapituj të renditur njëri pas tjetrit, por një varg ndalesash të thella mendimi, ku fjala bëhet njëherësh kujtesë, analizë dhe përkushtim ndaj së vërtetës. Në secilin prej këtyre vazhdimeve ndihet përpjekja serioze për ta parë historinë jo si një rrëfim të ngrirë në kohë, por si një organizëm të gjallë, që merr frymë përmes ngjarjeve, përvojave, plagëve, qëndresës dhe madhështisë së një populli.

Secila pjesë i qaset kësaj bote të gjerë me një vështrim të veçantë, duke depërtuar në shtresat më të holla të përvojës historike dhe njerëzore. Historia e popullit tim nuk trajtohet aty si një listë datash apo si një përmbledhje episodike ngjarjesh, por si një rrjedhë e thellë e fatit kolektiv, ku çdo kthesë kohe ka lënë gjurmë në shpirtin e kombit. Ajo analizohet me seriozitet, me maturi dhe me një ndjenjë të lartë përgjegjësie intelektuale, se unë nuk kam dashur të lërë në hije asnjë dëshmi, asnjë plagë, asnjë virtyt dhe asnjë mësim që koha ka skalitur në ndërgjegjen tonë kombëtare.

Në këto vazhdime jam munduar të jap një qasje të theksuar analitike dhe shkencore, e cila i jep rrëfimit peshë, besueshmëri dhe thellësi. Mendimi nuk endet në sipërfaqe, por zbret në thelb të çështjeve, i shqyrton ato me kthjelltësi, i ndriçon me argument dhe i lidh me rrethanat historike, shoqërore e kombëtare që i kanë formësuar. Kjo mënyrë e të shkruarit e bën tekstin jo vetëm të ndjerë, por edhe të qëndrueshëm, sepse emocionit i bashkohet arsyeja, ndërsa kujtesës i jepet përmasë studimore. Kështu, fjala nuk shërben vetëm për të prekur zemrën, por edhe për të zgjuar mendimin, për të nxitur reflektimin dhe për ta bërë lexuesin të përballet me të kaluarën me dinjitet e vetëdije.

Ajo që e bën këtë ndërtim edhe më të vyer mendoi se është fakti se nuk lihet në harresë asgjë që meriton të thuhet e të përmendet. Çdo detaj i rëndësishëm, çdo veçori identitare, çdo dukuri me peshë historike apo shpirtërore gjen vendin e vet në këtë arkitekturë mendimi. Jam angazhuar që të mbledhë me durim e përkushtim çdo copëz të së vërtetës, për t’i dhënë lexuesit një tablo sa më të plotë, më të ndershme dhe më përfaqësuese të qenies sonë kolektive. Asgjë nuk anashkalohet me lehtësi, sepse çdo gjë që ka vlerë për kujtesën e popullit, për dinjitetin e tij dhe për kuptimin e rrugëtimit të tij, e trajtoi si një thesar që nuk duhet humbur.

Prandaj, këto njëmbëdhjetë vazhdime mund të lexohen si një udhëtim i thellë në vetëdijen historike të një kombi. Ato janë një përpjekje për ta kuptuar popullin tim jo vetëm përmes asaj që ka përjetuar, por edhe përmes asaj që ka ruajtur në shpirt: qëndresën, urtinë, dhimbjen, krenarinë, kujtesën dhe etjen për të mbetur vetvetja nëpër rrjedhat e ashpra të historisë. Dhe pikërisht në këtë bashkim të ndjenjës me analizën, të dashurisë me dijen, të kujtesës me shkencën, qëndron bukuria dhe pesha e këtyre vazhdimeve.

Krejt papritur, si një mendim që lind heshturazi në thellësi të shpirtit dhe pastaj rritet dalëngadalë deri sa bëhet i pashmangshëm, nisa të mendoj se ky rrëfim duhej të merrte trajtën e një libri më vete, të veçantë, me frymën dhe peshën e tij të plotë. Në fillim ishte vetëm një ide e vagullt, një ndjesi e brendshme se këto fjalë nuk duhej të mbeteshin të shpërndara, por se meritonin të mblidheshin në një trup të vetëm, në një vepër që do të mund të prekej, të lexohej dhe të ruhej si dëshmi e një kohe dhe e një përjetimi. E më pas, kjo ndjenjë u bë edhe më e fortë nga kërkesa e lexuesve, nga zëri i tyre i ngrohtë, këmbëngulës dhe i sinqertë.

Nëpërmjet komenteve të shumta që mora, e kuptova se kjo nuk ishte më vetëm një dëshirë e imja e fshehtë, por edhe një kërkesë e zemrës së shumë njerëzve që kishin lexuar, ndier dhe kuptuar peshën e asaj që ishte thënë. Shumë lexues, me një ngulm të çiltër e dashamirës, kërkonin që ky material të botohej si libër. Ata sikur nuk kërkonin vetëm një botim, por një jetë më të gjatë për fjalën, një strehë më të denjë për kujtesën dhe mendimin, një formë më të qëndrueshme për atë që ishte shkruar me sinqeritet. Dhe kështu, pak nga pak, mendimi për botimin nuk mbeti më thjesht një mundësi, por u shndërrua në një thirrje të brendshme, në një detyrim të bukur ndaj lexuesit dhe ndaj vetë fjalës.

Dhe ja, sot, ai mendim është bërë realitet. Tani, të gjithë ata që e kërkuan me aq dëshirë këtë libër, mund ta kenë para vetes si një vepër të botuar, si një dëshmi të përmbushur, si një ëndërr të kthyer në faqe. Ky botim nuk erdhi rastësisht, as lehtë, por u bë i mundur falë një përkrahjeje të çmuar, falë një njeriu që e do librin me përkushtim të rrallë, pothuajse me devotshmëri. Ai është nga ata njerëz që e shohin librin jo thjesht si objekt, por si vlerë, si dritë, si trashëgimi shpirtërore që duhet mbrojtur dhe shumëfishuar.

Falë burrit tim, Prof.dr. Tefik Bashës, i cili është një adhurues i madh i librit dhe që kurrë nuk kursen kur është fjala për botimin e titujve të rinj, kjo vepër pa dritën e botimit. Dashuria e tij për librin nuk është vetëm një pëlqim i zakonshëm, por një besim i thellë në fuqinë e fjalës së shkruar, në rolin e saj për të ruajtur kujtesën, për të ndriçuar mendjen dhe për të lënë gjurmë në kohë. Pikërisht kjo dashuri, ky përkushtim dhe kjo bujari shpirtërore u bënë urë që dëshira ime dhe kërkesa e lexuesve të takoheshin në një pikë të përbashkët: në lindjen e këtij libri.

E botova këtë libër pikërisht ashtu siç kishte marrë jetë në faqet e portalit, pa i bërë asnjë ndërhyrje, pa ia prekur ritmin, frymën apo natyrshmërinë e rrëfimit. M’u duk se vetëm në këtë mënyrë ai do të ruante të paprekur të vërtetën e vet të parë, atë çast të lindjes së fjalës kur mendimi del i gjallë, i ngrohtë dhe i sinqertë, pa stoli të tepërta dhe pa zbukurime që mund t’ia ndryshonin shijen. Sepse ka tekste që nuk kërkojnë rishkrim, por besnikëri; nuk kërkojnë përpunim të tepruar, por respekt për formën në të cilën kanë prekur për herë të parë zemrën e lexuesit.

Më është dukur tepër e drejtë, madje edhe e ndershme, që lexuesit ta gjejnë këtë libër po në atë trajtë në të cilën e kishin njohur më parë, kur e lexonin me kureshtje dhe përkushtim në vazhdimet e botuara te “Zemra shqiptare”. Aty ai kishte nisur udhëtimin e vet, aty kishte hyrë për herë të parë në mendjen dhe ndjenjën e njerëzve, aty kishte krijuar lidhjen e parë me publikun. Prandaj, çdo ndryshim i mëvonshëm do të më dukej sikur do ta largonte disi nga vetvetja, sikur do t’ia zbehte autenticitetin dhe do ta shkëpuste nga ajo kujtesë e gjallë që lexuesi kishte ndërtuar me të, pjesë pas pjese, vazhdim pas vazhdimi.

Në këtë zgjedhje ka edhe një lloj mirënjohjeje ndaj lexuesit. Kam ndier se ata meritonin ta kishin librin në duar mu ashtu siç e kishin parë dhe përjetuar më parë, pa ndryshime që do t’i bënin të ndiheshin sikur po lexonin një tekst tjetër. Sepse vazhdimet e botuara në portal nuk ishin vetëm fragmente të shpërndara; ato ishin bërë tashmë pjesë e një marrëdhënieje të ndërtuar me durim midis fjalës dhe lexuesit. Dhe kjo marrëdhënie, e krijuar në mënyrë të natyrshme, më është dukur se duhej ruajtur me po atë ndershmëri me të cilën kishte lindur.

Kështu, libri mbeti besnik ndaj vetes së tij fillestare. Ai u botua pa ndërhyrje, pa ndërmjetësime, pa përpjekje për ta veshur me një petk tjetër nga ai që kishte fituar vetë në rrjedhën e botimit të tij publik. Dhe ndoshta pikërisht këtu qëndron një pjesë e vlerës së tij: në faktin se vjen i paprekur, i drejtpërdrejtë, i sinqertë, me të njëjtën frymë që pati kur trokiti për herë të parë në ndërgjegjen e lexuesit shqiptar.

Në fund, më është dukur se kjo ishte rruga më e drejtë: që ai të mbetej ashtu siç kishte qenë, që lexuesit ta lexonin sërish me atë ndjenjë njohjeje dhe afërsie, sikur po takonin jo një tekst të ripunuar, por një mik të vjetër që u rikthehet në një formë më të qëndrueshme. Sepse ajo që është pranuar me zemër, duhet ruajtur me besnikëri; dhe ajo që ka lindur natyrshëm në shpirtin e lexuesit, nuk ka nevojë të ndryshohet për të qenë e vlefshme. Përkundrazi, pikërisht në atë thjeshtësi të paprekur shpesh qëndron bukuria më e madhe e fjalës.

Nuk e kisha menduar kurrë se kjo punë do të merrte një përmasë kaq të gjerë, se do të dilte në këtë format të plotë e të rëndë, me 474 faqe, si një trup i madh kujtese, mendimi dhe përkushtimi. Deri në çastin kur e pashë të përfunduar, të lidhur në një vëllim të vetëm, ndoshta as vetë nuk e kisha kuptuar plotësisht se sa shumë kohë, sa shumë energji shpirtërore dhe sa shumë punë e heshtur ishte derdhur në të. Vetëm atëherë, përballë këtij libri voluminoz, m’u bë e qartë pesha e vërtetë e asaj që kisha bërë.

Ka çaste kur puna e gjatë nuk ndihet, sepse njeriu ecën i udhëhequr nga dashuria për atë që bën, nga nevoja për të thënë, për të dëshmuar, për të lënë një gjurmë. Ditët, mendimet, kujtimet, lodhja dhe përqendrimi bashkohen aq natyrshëm me njëri-tjetrin, sa mundi shpesh mbetet i padukshëm për vetë autorin. Vetëm në fund, kur e sheh veprën të ngritur para vetes si një ndërtesë e plotë, kupton se çdo faqe është një gur, çdo fjali një mund, çdo kapitull një copë e jetës sate të dhënë me përkushtim. Dhe pikërisht kështu ndodhi edhe me këtë libër: vetëm kur e pashë në tërësinë e tij, e kuptova sa shumë kisha punuar.

Ky vëllim i madh nuk është thjesht një numër faqesh. Ai është dëshmi e orëve të gjata të mendimit, e durimit që nuk u lodh, e kujdesit për të mos lënë asgjë përgjysmë, e dëshirës për ta çuar fjalën deri në formën e saj më të plotë. Në ato 474 faqe nuk qëndron vetëm teksti, por edhe mundi i padukshëm që e ka ushqyer atë: përkushtimi i vazhdueshëm, këmbëngulja për të mos u ndalur, besimi se ajo që shkruhet me shpirt duhet të marrë frymë gjerësisht dhe të mos ngushtohet në pak fletë.

Në fund, përballë këtij libri, ndjeva jo vetëm habi, por edhe një lloj bindjeje të thellë e të heshtur: se asgjë nuk lind pa mund, se asnjë vepër nuk ndërtohet pa përkushtim, dhe se vetëm kur puna merr trajtë të prekshme, njeriu arrin ta shohë qartë madhësinë e përpjekjes së vet. Ky libër, me të gjitha faqet e tij, m’u shfaq si prova më e bukur se mundi im nuk kishte qenë i vogël, por i thellë, i vazhdueshëm dhe i bërë me një dashuri të rrallë për fjalën dhe për atë që doja të lija pas.

I jam thellësisht mirënjohëse zotëri Gëzim Markut, i cili më dha mundësinë e çmuar që të shpreh lirshëm vlerësimet, mendimet dhe idetë e mia, pa asnjë ndërhyrje, pa asnjë kufizim dhe pa asnjë përpjekje për t’ua zbehur natyrshmërinë fjalëve që buronin nga bindja dhe përvoja ime. Kjo liri në të shprehur ishte më shumë se një hapësirë komunikimi; ishte një dëshmi besimi, një respekt i rrallë ndaj fjalës së sinqertë dhe ndaj të drejtës për ta thënë mendimin ashtu siç lind, i pastër, i drejtpërdrejtë dhe i papërkulur.

Pikërisht kjo qasje fisnike e tij, e mbështetur në mirëkuptim, në kulturë dhe në ndjenjën e përgjegjësisë ndaj fjalës publike, më krijoi mundësinë që të paraqes jo vetëm mendime të thjeshta, por një botë të tërë reflektimesh, vlerësimesh dhe idesh, të cilat kërkonin hapësirë, durim dhe besim për t’u shpalosur. Kur fjala pritet me respekt dhe kur mendimi nuk pengohet, ai fiton krahë; bëhet më i thellë, më i guximshëm dhe më i aftë të japë dritë. Dhe kjo është pikërisht ajo që ndodhi në këtë bashkëpunim: një mirëbesim i ndërsjellë, prej të cilit lindi një punë e pasur dhe me përmasa të gjera.

Me përkrahjen dhe mbështetjen e tij të vazhdueshme, arritëm të sjellim në dritë një punë kaq voluminoze, kaq të larmishme dhe kaq të mbushur me shtresa të ndryshme mendimi. Nuk kemi të bëjmë me një ndërtim të njëtrajtshëm, por me një vepër ku ndërthuren këndvështrime, tema, koncepte dhe ide të ndryshme, të cilat i japin asaj gjallëri, pasuri dhe thellësi. Në këtë punë bashkëjetojnë përvoja dhe analiza, ndjenja dhe argumenti, kujtesa dhe vizioni, duke krijuar një tërësi që flet në shumë plane dhe që ofron shumë shtigje reflektimi për lexuesin.

Prandaj, falënderimi im për zotëri Gëzim Markun nuk është thjesht një shprehje mirësjelljeje, por një vlerësim i sinqertë për rolin e tij në lindjen dhe formësimin e kësaj vepre. Ai nuk ishte vetëm një bashkëbisedues apo një ndërmjetës teknik i fjalës së shkruar, por një mbështetës i vërtetë i mendimit të lirë, një njeri që e kuptoi se idetë kanë nevojë për hapësirë dhe se fjala e sinqertë duhet lënë të marrë frymë pa frikë dhe pa pengesa. Dhe pikërisht prej kësaj mbështetjeje lindi kjo punë e gjerë, e shumëanshme dhe e mbushur me koncepte të ndryshme, e cila sot qëndron si dëshmi e një bashkëpunimi të ndërtuar mbi respektin, mirëkuptimin dhe dashurinë për fjalën.

Në fund, kjo vepër mbetet edhe një shenjë e bukur se sa shumë mund të arrihet kur mendimi i lirë gjen mbështetje dhe kur bashkëpunimi ndërtohet mbi besimin e ndërsjellë. Ajo është fryt i një pune të përbashkët, ku secili dha atë që kishte më të mirë: njëri hapësirën, mbështetjen dhe besimin, tjetri mendimin, përvojën dhe përkushtimin. Dhe nga ky takim lindi një punë e pasur në përmbajtje, e gjerë në frymë dhe e çmuar në vlerat që mbart.