ENEA NË BUTRINT

Nga Gjon Marku

• ese

Nga Troja te Roma

Ndoshta ishte deti ai që e solli Eneas deri këtu. Ndoshta ishte fati. Apo ndoshta, siç ndodh shpesh me njerëzit që ikin nga vendet e tyre, ishte vetë kujtesa që e shtynte përpara.

Pas shpinës kishte lënë Trojën: një qytet të djegur, muret e rrëzuara, shtëpitë e heshtura dhe hijet e atyre që nuk mundën të shpëtonin. Kishte lënë pas një botë të tërë që nuk do të kthehej më. Por kishte marrë me vete diçka që nuk digjej nga zjarri dhe nuk mbytej në det: kujtimet.

Anijet trojane çanin ujërat e Jonit dhe, diku përpara, në brigjet e Epirit, u shfaq Buthrotumi – Butrinti. Enea zbriti në një tokë të huaj. Por ajo që pa nuk i ngjante krejtësisht një vendi të huaj. Ishte sikur Troja, ajo Trojë që kishte mbetur pas në flakë, të kishte ngritur një tjetër strehë larg vendit të vet.

Aty ishte Helenu, biri i Priamit. Aty ishte Andromaka, gruaja e Hektorit. Dy njerëz që, ashtu si Enea, kishin mbijetuar nga një botë e rrënuar. Ata nuk kishin mundur ta shpëtonin Trojën, por kishin marrë me vete një pjesë të saj.

Dhe ndoshta kjo është një nga mrekullitë më të dhimbshme të historisë njerëzore: kur një qytet humbet, njerëzit përpiqen ta rindërtojnë diku tjetër – jo me gurë, por me kujtime.

Butrinti, në rrëfimin e Virgjilit, bëhet kështu më shumë se një ndalesë e Eneës. Ai bëhet një pasqyrë e Trojës së humbur: një qytet që i kujton heroit atë që kishte humbur dhe, njëkohësisht, i jep forcën për të vazhduar. Sepse Enea nuk mund të qëndronte aty. Fati e thërriste më tej. Dhe këtu fillon udhëtimi i vërtetë i njeriut.

Të gjithë kemi nga një Trojë. Disa e kanë atë në një qytet ku kanë lindur, të tjerë në një shtëpi të vjetër ku dikur dëgjohej zëri i nënës, ose në një oborr ku kanë kaluar fëmijërinë, apo në një varr ku kanë mbetur njerëzit e dashur. Disa e mbajnë Trojën e tyre në një fotografi të zverdhur, në një letër të vjetër, në një këngë që nuk e dëgjojnë dot pa u kthyer pas në kohë.

Ka edhe nga ata që largohen nga vendi i tyre me një valixhe në dorë, por me një atdhe të tërë në zemër. Ata mund të ndërrojnë qytet, të ndërrojnë shtet, të mësojnë gjuhë të reja, të ndërtojnë shtëpi të reja. Por vendi nga kanë ardhur vazhdon të jetojë brenda tyre, ashtu si Troja brenda Eneës.

Prandaj më duket se historia e Eneës nuk është vetëm historia e një heroi të lashtë. Është historia e çdo njeriu që një ditë është detyruar të largohet nga ajo që donte. Enea nuk ishte vetëm një udhëtar; ishte një njeri që ecte përpara duke mbajtur pas shpine të shkuarën. Dhe kjo është një barrë që shpesh nuk duket.

Njeriu mund të udhëtojë mijëra kilometra, por nuk mund të largohet aq lehtë nga kujtesa. Mund të humbasë shtëpinë, por jo gjithmonë aromën e saj. Mund të largohet nga rruga e fëmijërisë, por ajo rrugë vazhdon t’i shfaqet në ëndrra. Mund të mos kthehet kurrë në vendin ku ka lindur, por ai vend vazhdon të kthehet tek ai.

Enea e gjeti Trojën e tij në Butrint. Sa bukur dhe sa dhimbshëm njëkohësisht! Sepse të gjesh një copëz të asaj që ke humbur nuk do të thotë se e ke rifituar atë. Andromaka ishte aty, por Hektori nuk ishte. Helenu ishte aty, por Priami nuk ishte. Ishte qyteti, por nuk ishte Troja. Ishte kujtimi, por jo jeta që kishte qenë.

Ndoshta ky është edhe trishtimi më i madh i kujtesës: ajo na jep mundësinë ta shohim të shkuarën, por jo ta jetojmë përsëri.

Enea duhet të largohej. Përpara tij ishte Italia, ishte Roma, ishte një e ardhme që ende nuk ekzistonte. Pas tij mbetej Troja. Mes tyre qëndronte Butrinti – një vend i ndërmjetëm mes asaj që ka humbur dhe asaj që ende nuk është gjetur.

Dhe ndoshta pikërisht për këtë arsye Butrinti ka një bukuri të veçantë: aty duket sikur koha nuk ecën në një drejtim të vetëm. E kaluara nuk është plotësisht e vdekur, e ardhmja nuk është ende e lindur. Gurët e lashtë flasin në heshtje. Rrënojat nuk janë vetëm mbetje të një qyteti; janë kujtime të ngurtësuara.

Dikur këtu kanë ecur njerëz. Kanë dashur, kanë luftuar, kanë qarë, kanë shpresuar, kanë ikur – dhe kanë lënë pas gjurmët e tyre. Sot ne i shohim ato gjurmë dhe përpiqemi të kuptojmë se kush ishin. Por ndoshta pyetja duhet të jetë edhe më e thellë: çfarë mbetet nga një qytet pasi rrënohen muret? Çfarë mbetet nga një atdhe pasi bijtë e tij shpërndahen nëpër botë?

Mbetet kujtesa. Dhe kujtesa është një qytet që nuk shembet lehtë.

Kjo është ajo që Enea mori me vete nga Troja – jo vetëm familjen, jo vetëm njerëzit që mundi të shpëtonte, por një botë të tërë. Dhe ndoshta pikërisht për këtë arsye ai mundi të ndërtonte një të ardhme. Sepse e ardhmja nuk ndërtohet gjithmonë duke harruar të shkuarën. Ndonjëherë ajo ndërtohet duke e mbajtur atë brenda vetes.

Nga Troja në Butrint. Nga Butrinti drejt Italisë. Nga një qytet i djegur drejt një qyteti që ende nuk ekzistonte. Kjo është rruga e Eneës. Por është edhe rruga e njeriut.

Ne të gjithë ecim drejt një Rome tonën – një ëndrre, një qëllimi, një vendi ku shpresojmë të mbërrijmë. Dhe gjatë rrugës ndalemi në shumë Butrinte. Disa prej tyre janë njerëz, disa vende, disa dashuri, disa kujtime. Ndalemi aty për pak, shikojmë pas, dhe pastaj vazhdojmë. Sepse jeta nuk na lejon të qëndrojmë përgjithmonë në vendet ku kemi gjetur të shkuarën.

Enea e la Butrintin pas. Anija e tij u largua nga brigjet e Epirit dhe mori përsëri rrugën drejt detit. Përpara ishte një tokë e panjohur; pas mbetej një qytet që i kishte kujtuar Trojën.

Por ndoshta Butrinti nuk mbeti vërtet pas. Sepse njeriu nuk i lë pas të gjitha vendet ku ka prekur shpirtin – i merr me vete. Enea shkoi drejt Romës, por brenda tij udhëtonte ende Troja.

Dhe ndoshta kjo është arsyeja pse, edhe pas mijëra vjetësh, ai vazhdon të na flasë. Sepse historia e tij nuk ka përfunduar. Sa herë që dikush largohet nga vendlindja, Enea niset përsëri. Sa herë që dikush kërkon një jetë të re, Enea përsëri ngre velat. Sa herë që dikush sheh një qytet të humbur vetëm në kujtime, Enea përsëri kërkon një Butrint.

Ndoshta ky është mesazhi që na ka lënë Enea: se mund të humbasësh një qytet, por jo domosdoshmërisht atdheun. Mund të largohesh nga një tokë, por toka mund të mbetet brenda teje. Mund të rrëzohen muret, por jo kujtesa.

Dhe ndoshta, në fund, njeriu nuk është vetëm vendi ku jeton. Është edhe vendi që nuk mund ta harrojë.

Prandaj Butrinti vazhdon të qëndrojë aty, përballë detit, i heshtur dhe madhështor. Si një kujtim. Si një dëshmi. Si një urë midis dy botëve – aty ku, sipas legjendës, një ditë Enea pa përsëri hijen e Trojës, dhe prej andej vazhdoi rrugën drejt Romës.

Por Troja vazhdoi të udhëtonte me të.