DY MËNYRA PËR TA TREGUAR LUFTËN

Besnik Fishta

Filatelia ruse dhe ukrainase përballë njëra-tjetrës

Filatelia, në pamje të parë, duket si një mënyrë e thjeshtë për të përkujtuar ngjarje, njerëz, vende apo momente të rëndësishme të historisë. Por në periudha konfliktesh, ajo merr një funksion shumë më të gjerë. Pulla postare dhe zarfi i ditës së parë nuk janë më vetëm objekte postare; ato bëhen pjesë e mënyrës se si një shtet zgjedh të tregojë luftën, të ndërtojë imazhin e saj dhe t’ia përcjellë atë publikut. Pikërisht këtu bëhet i dukshëm një dallim interesant midis mënyrës se si lufta është pasqyruar në filatelinë ruse dhe asaj ukrainase pas fillimit të pushtimit të plotë të Ukrainës në vitin 2022.

Në një pjesë të konsiderueshme të emetimeve ruse të periudhës së luftës mbizotëron një gjuhë vizuale e drejtpërdrejtë dhe e ashpër: mjete luftarake, avionë, raketa, tanke, ushtarë, simbole ushtarake dhe skena që lidhen drejtpërdrejt me fuqinë e armatosur. Lufta paraqitet kryesisht përmes instrumenteve të saj materiale. Në këtë mënyrë, objekti ushtarak bëhet vetë simboli kryesor i ngjarjes. Mesazhi vizual është i menjëhershëm: forca, teknologjia, ushtria dhe aftësia luftarake.

Filatelia ukrainase e periudhës së luftës, ndërkohë që nuk i shmanget paraqitjes së luftës dhe të agresionit, në disa emetime zgjedh një rrugë tjetër komunikimi. Ajo nuk flet vetëm për armët dhe betejat, por edhe për njeriun që ndodhet përballë tyre. Në vend që ta kufizojë rezistencën vetëm në figurën e ushtarit apo në mjetin luftarak, ajo e kërkon atë edhe në kulturë, në letërsi, në folklor, në kujtesën historike dhe në dëshirën për të ruajtur jetën dhe identitetin.

Një shembull veçanërisht domethënës është emetimi i lidhur me poemën “Armiku” të poetes ukrainase Liudmyla Horova, publikuar më 22 prill 2022. Poema lindi në një moment kur lufta kishte hyrë thellë në jetën e shoqërisë ukrainase. Ajo përmend qytete si Buça, Irpini, Mykolaivi, Harkivi dhe Mariupoli, duke i kthyer këta emra nga pika në hartë në vende të kujtesës, dhimbjes dhe qëndresës.

Por ajo që e bën veçanërisht interesante kalimin e kësaj poezie në filateli është mënyra se si një tekst letrar shndërrohet në imazh. Emetimi me titullin “Qoftë mbi ty mallkimi i shtrigës, armik”, i ilustruar nga artistja Kateryna Shtanko, nuk zgjedh të vendosë në qendër një tank, një raketë apo një kolonë ushtarake. Në qendër shfaqet shtriga, një figurë e marrë nga bota e folklorit dhe imagjinatës popullore ukrainase.

Kjo zgjedhje nuk është thjesht dekorative. Ajo ndryshon edhe mënyrën se si perceptohet vetë lufta. Shtriga, e ardhur nga bota e përrallave, legjendave dhe besimeve popullore, vendoset në një realitet tragjik dhe merr një kuptim të ri. Ajo bëhet një figurë simbolike e zemërimit, forcës dhe qëndresës. Në vend të armës si simbol i fuqisë, kemi simbolin kulturor si burim force morale.

Pikërisht këtu qëndron një nga dallimet më interesante midis dy qasjeve filatelike. Nëse në imazhin ushtarak lufta mund të reduktohet në përballjen e forcave, në imazhin kulturor ajo rikthehet te arsyeja përse njerëzit dëshirojnë të mbijetojnë dhe të jenë të lirë. Një tank tregon fuqinë e luftës; një figurë folklorike, një poezi apo një këngë mund të tregojë çfarë po mbrohet përtej fushës së betejës.
FDC-ja “Mallkimi i shtrigës” është interesante pikërisht sepse nuk e ndërton mesazhin e saj vetëm mbi pamjen e luftës. Ajo e zhvendos vëmendjen drejt një bote tjetër: drejt kujtesës, kulturës dhe shpirtit popullor. Figura e shtrigës nuk është një armë në kuptimin fizik të fjalës, por në gjuhën simbolike ajo shpreh kundërshtimin dhe refuzimin. Ajo nuk paraqet dëshirën për luftën si qëllim në vetvete, por reagimin ndaj saj.

Kjo e bën emetimin veçanërisht njerëzor. Pas pamjeve të luftës ekzistojnë qytete, shtëpi, familje, kujtime, libra, këngë dhe tradita që një shoqëri kërkon t’i ruajë. Prandaj, kur filatelia ukrainase zgjedh një figurë folklorike për të shprehur qëndresën, ajo duket sikur thotë se ajo që mbrohet nuk është vetëm territori, por edhe mënyra e të jetuarit, kujtesa dhe identiteti i një populli.

Edhe vetë lidhja me poezinë është domethënëse. “Armiku” nuk është një tekst teknik për luftën dhe as një përshkrim i armëve. Është një reagim emocional dhe artistik ndaj realitetit të saj. Kalimi nga poema në këngë dhe më pas në pullë postare tregon se rezistenca mund të udhëtojë në forma të ndryshme. Fjala bëhet këngë, kënga bëhet emocion kolektiv dhe më pas imazhi filatelik e fikson atë emocion në një objekt që mund të ruhet, koleksionohet dhe studiohet edhe shumë kohë pas përfundimit të konfliktit.

Në këtë pikë, FDC-ja fiton një vlerë të veçantë dokumentare. Ajo nuk na tregon vetëm çfarë ndodhi, por edhe si u ndje dhe si u përjetua ajo që ndodhi. Kjo është një nga vlerat më të rëndësishme të filatelisë si burim historik. Historia zyrtare mund të regjistrojë datat, betejat, vendimet dhe rezultatet; një pullë ose një FDC mund të ruajë edhe gjuhën emocionale me të cilën një shoqëri e përjetoi atë histori. Prandaj, krahasimi i këtyre dy qasjeve filatelike na lejon ta shohim pullën postare jo vetëm si dëshmi të një konflikti, por si një mënyrë për të kuptuar shpirtin e një shoqërie në kohë lufte. Në njërën anë qëndron imazhi i fuqisë së armatosur; në tjetrën, një figurë nga bota e folklorit që, e lidhur me poezinë, merr zërin e një populli që aspiron të jetojë i lirë. Dhe pikërisht në këtë kalim nga arma te fjala, nga lufta te kultura, nga objekti ushtarak te simboli folklorik, filatelia ukrainase e këtij emetimi fiton një dimension të veçantë njerëzor.