VASA ÇUBRILLOVIQI: ARKITEKTI I SPASTRIMIT ETNIK DHE IDEOLOGU I ERRËSIRËS ANTISHQIPTARE (6)

Prof. Dr. Sabile Keçmezi-Basha

(Programet serbe antishqiptare – VI)

Në historinë e Ballkanit, ku kufijtë janë vizatuar shpesh me gjakun e popujve të shtypur dhe ku ideologjitë nuk kanë mbetur vetëm në letër, por janë shndërruar në politika të dhunshme, Vasa Çubrilloviqi mbetet një nga figurat më famëkëqija. Ai nuk ishte thjesht historian apo akademik, por një ideolog i mirëfilltë i spastrimit etnik, një njeri që hartoi doktrina të dëbimit, të shpronësimit, të asimilimit dhe të dhunës sistematike ndaj shqiptarëve.

Vasa Çubrilloviqi lindi më 14 janar 1897 në Bosnje, në një kohë kur Perandoria Osmane po tërhiqej nga Ballkani dhe idetë nacionaliste serbe po merrnin hov. Qysh në rini, ai u lidh me qarqe ekstremiste serbe që ëndërronin krijimin e një Serbie të Madhe, përmes eliminimit të çdo elementi joserb në territoret që synonin të sundonin.

Në rininë e tij, ai ishte pjesë e organizatës sekrete “Dora e Zezë”, një grup me orientim radikal që synonte bashkimin e serbëve në një shtet të vetëm. Kjo organizatë lidhej edhe me atentatin ndaj Franz Ferdinandit në Sarajevë në vitin 1914, ngjarje që u bë shkëndijë e Luftës së Parë Botërore.

Por, ndryshe nga shumë të tjerë që mbetën thjesht pjesë e rrjedhës së zakonshme të politikës serbe, Çubrilloviqi kishte një aftësi të veçantë për të formuluar strategji afatgjata, për të hartuar plane sistematike të përjashtimit etnik dhe për t’i maskuar ato si politika shtetërore të “domosdoshme” për mbijetesën e Serbisë.

Emri i Vasa Çubrilloviqit lidhet përgjithmonë me dy dokumente të errëta, të cilat hodhën themelet e dhunës së mëvonshme kundër shqiptarëve.
E para është Memorandumi i vitit 1937 – “Shpërngulja e Shqiptarëve”. Në këtë dokument, Çubrilloviqi formuloi një strategji të qartë për shpërnguljen masive të shqiptarëve nga Kosova dhe trojet e tyre etnike. Ai nuk e fshehu qëllimin e tij, por propozoi hapur që shqiptarët të dëboheshin nga toka e tyre me çdo mjet të mundshëm: terror, presion ekonomik, shtypje politike dhe dhunë të organizuar.

Në këtë memorandum ai shprehej se Serbia nuk duhej të priste që shqiptarët të largoheshin vetë, por duhej të krijonte rrethana të tilla që t’i detyronin ata të iknin. Kjo nuk ishte vetëm një teori, por një projekt konkret, i cili më vonë do të shndërrohej në praktikë gjatë periudhave të spastrimeve etnike në Jugosllavi.

Dokumenti i dytë është Elaborati i vitit 1944 – “Problemi i Minoriteteve në Jugosllavi”. Në këtë elaborat, të hartuar gjatë Luftës së Dytë Botërore, Çubrilloviqi përpunoi një plan edhe më brutal për shqiptarët dhe për popujt e tjerë joserbë. Ai propozonte dëbimin me dhunë të shqiptarëve nga Kosova dhe Maqedonia, përmes përdorimit të forcës shtetërore, të propagandës së organizuar dhe të një mekanizmi të tërë represiv.

Në këtë dokument ai kërkonte: përdorimin e forcave ushtarake dhe policore për t’i detyruar shqiptarët të largoheshin, konfiskimin e pronave të tyre, kolonizimin e tokave shqiptare me serbë dhe shtypjen e çdo përpjekjeje për rezistencë me masa të ashpra.

Politikat e formuluara nga Vasa Çubrilloviqi nuk mbetën vetëm në letër. Ato u zbatuan me brutalitet gjatë gjithë shekullit XX. Gjatë viteve 1950, regjimi i Titos përdori metoda të ngjashme për të dëbuar mijëra shqiptarë nga Kosova drejt Turqisë. Gjatë viteve 1980 dhe 1990, idetë e tij shërbyen si bazë ideologjike për strategjitë e Slobodan Millosheviqit ndaj shqiptarëve të Kosovës. Ndërsa gjatë luftës së viteve 1998–1999, shumë nga konceptet e tij u mishëruan në veprimet e forcave serbe, përmes dëbimeve masive, terrorit shtetëror dhe politikës së spastrimit etnik.

Vasa Çubrilloviqi nuk ishte thjesht historian apo akademik. Ai ishte një arkitekt i spastrimit etnik, një mendje e përkushtuar për ta kthyer Serbinë në një fuqi dominuese përmes shtypjes dhe zhdukjes së popujve të tjerë.

Ai vdiq më 11 qershor 1990, por hija e veprës së tij mbeti gjallë, e përjetësuar në politikën serbe ndaj shqiptarëve dhe në përpjekjet e vazhdueshme për të mohuar ose relativizuar krimet e kryera ndaj tyre.

Historia si gjykatë e së vërtetës

Historia i mban mend jo vetëm ata që ndërtojnë, por edhe ata që shkatërrojnë. Vasa Çubrilloviqi nuk mbetet një figurë e zakonshme e akademisë serbe; ai është një nga ata njerëz që hartuan strategji për vuajtjen e të tjerëve, që formuluan teori të cilat çuan në shpërngulje, shkatërrim e zhdukje.
Por historia ka një gjykatë të pashmangshme. Përballë veprave të errëta të tij qëndron e vërteta e një populli që nuk u zhduk, që nuk u nënshtrua dhe që nuk u shua. Shqiptarët, të cilët Çubrilloviqi dëshironte t’i shihte të shpërngulur, të shpërbërë e të harruar, sot qëndrojnë në tokën e tyre, si dëshmi se çdo elaborat që synon të fshijë një komb është i destinuar të dështojë.

“Iselavanje Arnauta” – programi i spastrimit etnik dhe trashëgimia e errët e Vasa Çubrilloviqit

I hartuar në vitin 1937, programi famëkeq “Iselavanje Arnauta” (“Shpërngulja e shqiptarëve”) nuk ishte thjesht një dokument politik, por një manifest brutal i ideologjisë së spastrimit etnik, një plan i detajuar për goditjen e një populli. Ai përfaqësonte kulmin e një mendësie që zhdukjen e shqiptarëve nuk e shihte si një akt të rastësishëm dhune, por si një mision shtetëror të organizuar, të menduar dhe të justifikuar me gjuhën e burokracisë.

Në këtë dokument, Vasa Çubrilloviqi ndërtoi një udhërrëfyes të plotë për shtypjen dhe përzënien e shqiptarëve, një përmbledhje teknikash të shpronësimit, dëbimit dhe asimilimit, që më vonë u shndërruan në pjesë të doktrinës shtetërore serbe. Nuk ishte një teori abstrakte, as një reflektim i izoluar akademik; ishte një plan veprimi, një manual i errët i spastrimit etnik.

Në faqet e këtij dokumenti gjendet një arsenal masash diskriminuese, i ndërtuar mbi intolerancën kombëtare, jo si urrejtje spontane, por si politikë e programuar dhe e institucionalizuar nga shteti.

Nëse ky program krahasohet me metodat e regjimeve totalitare të shekullit XX ndaj popujve të padëshiruar, ngjashmëritë janë tronditëse. Ndryshon vetëm emri i viktimës. Këtu, në vend të kombeve të tjera, ishin shqiptarët ata që shënjestroheshin. Në vend të asgjësimit të menjëhershëm fizik, parashiheshin dëbimi masiv, shpronësimi, terrori administrativ, asimilimi dhe zhdukja graduale nga trojet e tyre.

Ky program nuk mbeti një ide e largët apo një dokument i harruar në arkiva. Ai u shndërrua në frymë politike dhe në praktikë shtetërore. Ngjarjet e mëvonshme, terrori ndaj shqiptarëve, shpërnguljet, kolonizimi dhe spastrimi etnik i Kosovës, nuk ishin dukuri krejt spontane, por zbatim në forma të ndryshme i një logjike të përpunuar dekada më parë.

Në këtë dokument, Çubrilloviqi përmblodhi forma të ndryshme represioni:
shpronësimin dhe zhdukjen e të drejtave pronësore të shqiptarëve; dëbimin e heshtur dhe shpërnguljen masive drejt Turqisë; ndryshimin e përbërjes demografike përmes kolonizimit serb; presionin ekonomik për t’i detyruar shqiptarët të largoheshin vetë; dhe përdorimin e forcës shtetërore për të terrorizuar popullsinë shqiptare.

Gjithçka ishte menduar në hollësi. Çubrilloviqi nuk linte pothuajse asgjë në dorë të rastësisë. Ai ndërtonte një sistem të tërë të sundimit dhe të eliminimit, të organizuar si pjesë e një skeme më të madhe politike.

Dhe më e rëndë se vetë përmbajtja e këtij dokumenti ishte fati i autorit të tij. Në vend që të dënohej për këto ide çnjerëzore, në vend që historia serbe ta refuzonte si një arkitekt të errësirës, Vasa Çubrilloviqi u nderua. Ai u bë anëtar i Akademisë së Shkencave dhe Arteve të Serbisë, një institucion që jo vetëm nuk i dënoi këto ide, por i lejoi të qarkullonin si pjesë e mendimit politik dhe akademik.

Dhe, si për të dëshmuar vazhdimësinë e kësaj fryme, në vitin 1986 akademikë serbë hartuan Memorandumin famëkeq të Akademisë së Shkencave dhe Arteve të Serbisë, një dokument që në shumë drejtime përbënte vazhdim të logjikës së Çubrilloviqit, me gjuhë më moderne, por me të njëjtin thelb përjashtues.

Një ide që nuk u shua, por u shndërrua në politikë

Nëse lexohet me kujdes Elaborati i Çubrilloviqit i vitit 1937 dhe më pas analizohen ngjarjet e viteve 1991–1999, del në pah një e vërtetë e rëndë: historia e Kosovës nuk është formësuar vetëm nga rastësia, por edhe nga projekte të hartuara shumë më herët. Lufta nuk ishte thjesht një shpërthim i çastit, por edhe finalizim i një doktrine të vjetër, të përpunuar, të përshtatur dhe të ruajtur në thelb me të njëjtin synim: dobësimin, përjashtimin dhe zhdukjen e shqiptarëve si faktor politik e kombëtar në Ballkan.

Në çdo faqe të Elaboratit të Çubrilloviqit ndihet pesha e rëndë e një ideologjie që nuk mbeti në letër, por u bë realitet në fate të thyera, në shtëpi të djegura, në familje të shpërngulura dhe në dhimbje të trashëguara brez pas brezi.

Dhe pavarësisht kalimit të dekadave, historia nuk e harron. Ajo mbetet dëshmitare. Shtypja, dëbimi, asimilimi dhe spastrimi etnik janë emrat e vërtetë të këtij programi, dhe mbrojtja e vetme kundër përsëritjes së tij është kujtesa e së vërtetës — një e vërtetë që duhet thënë, shkruar dhe ruajtur.

Elaborati i dytë i Vasa Çubrilloviqit: një doktrinë e pandalur e përjashtimit etnik

Nëse historia është kronikë e mendimeve dhe e veprimeve njerëzore, atëherë Vasa Çubrilloviqi mbetet një nga arkitektët e errësirës që nuk reshti së përpunuari teoritë e tij të përjashtimit dhe të asimilimit. Ai nuk u mjaftua me Memorandumin e vitit 1937, dokument që ndikoi në politikat shtypëse të shtetit serb ndaj shqiptarëve. Me të njëjtën frymë ideologjike, ai u rikthye edhe në vitin 1944, kur Lufta e Dytë Botërore po hynte në fazën përmbyllëse, për të formuluar një Elaborat të dytë — një tjetër plan politik për ndjekjen dhe përjashtimin e shqiptarëve nga trojet e tyre.

Ky dokument nuk ishte thjesht përsëritje e memorandumit të parë, por një ripërpunim i doktrinës së mëhershme, i përshtatur për t’i shërbyer realiteteve të reja politike. Në një kohë kur Jugosllavia po përgatitej të hynte në një rend të ri socialist, Çubrilloviqi ofroi “ekspertizën” e tij në fushën e minoriteteve, duke e paraqitur veten si njohës të mekanizmave të kontrollit, të represionit dhe të asimilimit.

Në dukje, propozimet e tij mund të duken më pak të drejtpërdrejta se ato të vitit 1937. Nuk kishte gjithmonë thirrje të hapura për dhunë të menjëhershme, por kjo nuk i bënte më pak të rënda. Përkundrazi, ato ishin më të rafinuara, më burokratike, më të fshehura në gjuhën administrative, por me të njëjtin synim në thelb: largimin e shqiptarëve dhe të minoriteteve të tjera nga hapësira që konsiderohej serbe.

Në këtë Elaborat, Çubrilloviqi mbështetej në traditën e vjetër të mendimit ekspansionist serb, te Naçertania e Ilia Garashaninit dhe te projektet gjeopolitike të Nikolla Pashiqit. Plani i tij nuk ndalej vetëm te shqiptarët, por lidhej edhe me ambiciet më të gjera serbe për dalje strategjike në jug dhe për zgjerim ndikimi në rajon.

Në këtë logjikë, shqiptarët paraqiteshin si pengesë kryesore për ambiciet gjeopolitike serbe, si popull që duhej ose të asimilohej, ose të largohej, ose të zhdukej si faktor politik dhe demografik.

Më e rënda është se ky program nuk mbeti shkrim i izoluar. Ai u përqafua nga politika shtetërore, duke u përkthyer në strategji konkrete të dhunës institucionale, të kolonizimit dhe të spastrimit etnik. Elaborati i Çubrilloviqit nuk ishte vetëm dokument historik; ai u bë frymëzim për një vijë të gjatë politikash që lanë gjurmë në çdo dekadë të sundimit serb mbi shqiptarët.

Dhe sërish, ashtu si pas Memorandumit të vitit 1937, autori i këtyre teorive nuk u refuzua nga establishmenti serb. Përkundrazi, u nderua dhe u përfshi në Akademinë e Shkencave dhe Arteve të Serbisë, ku për dekada ndihmoi në ndërtimin e një klime mendimore që ushqente idenë e një shteti etnikisht të pastër.

Historia dëshmoi se idetë e Çubrilloviqit nuk mbetën në letër. Ato u shndërruan në politikë shtetërore, u institucionalizuan dhe u rikthyen në forma të ndryshme në çdo valë represioni ndaj shqiptarëve: nga shpërnguljet për në Turqi, te kolonizimi i Kosovës, nga shtypja kulturore e gjuhësore deri te luftërat dhe dëbimet e viteve ’90.

Dhe ndoshta më e frikshmja nga të gjitha është se kjo mendësi nuk u shua plotësisht me fundin e Jugosllavisë. Ajo vazhdon të shfaqet në forma të tjera, me fjalor më të zbutur, por shpesh me të njëjtën thelbësi përjashtuese.

E gjithë kjo na kujton një të vërtetë të hidhur: ideologjitë e errëta nuk vdesin nga koha, por vetëm kur përballen me të vërtetën. Dhe e vërteta është se Elaboratet e Çubrilloviqit nuk ishin mendime të izoluara, por pjesë e një vazhdimësie politike shtetërore.

Nëse duam të pengojmë rikthimin e tragjedive të së kaluarës, rruga e vetme është kujtesa. Sepse harresa është streha më e mirë e së keqes, ndërsa e vërteta, sado e dhimbshme, mbetet drita e vetme që mund ta ndalë errësirën.

( Vijon )