BANESA JONË ËSHTË EDHE E JUAJA

Sabile Keçmezi-Basha

Tregim

Ishin ditët e fundit të marsit, të vitit 1999, kur pranvera, si e paduruar, kishte ardhur më herët se rëndom. Ajri ishte i ngrohtë, drita e ditës kishte një butësi që zakonisht sjell shpresë, dhe toka dukej sikur po përpiqej të zgjohej në paqe. Por ajo ngrohtësi nuk na e zbuti dot shpirtin. Përkundrazi: sa më e qetë dukej natyra, aq më e rëndë bëhej frika brenda nesh, sepse e dinim se jashtë asaj drite të bukur, po endet një errësirë tjetër—ajo që vjen prej njeriut, jo prej stinës.

Ne rrinim të mbyllur në shtëpi. Jo thjesht të mbyllur nga zakoni, por të mbyllur si në një strehë të brishtë, ku edhe fryma merrej me kujdes. Nuk guxonim të dilnim as në tarracë—e lëre më të mendonim për oborrin a për qytetin. Tarraca, që në ditë normale është vend ajri e qetësie, atëherë ishte bërë si një skenë e rrezikshme ku sy të padukshëm mund të të shënjonin. Oborri, që zakonisht të jep ndjesinë e shtëpisë, atë mëngjes na dukej si terren i huaj. Qyteti… qyteti dukej i largët, sikur të ishte zhvendosur në një botë tjetër ku nuk mund të shkoje pa u përballur me të panjohurën.

Pas sulmeve të mbrëmshme të forcave të NATO-s, presioni dhe dhuna u përshkallëzuan dukshëm. Ishte si të ishte shtypur një çelës i egër: në vend që të lehtësohej frika, u shumëfishua; në vend që të zbriste tensioni, u ngjit deri në grykë. Dhe të nesërmen, qyteti u gdhi i rrethuar—jo metaforikisht, por me të vërtetë. Me forca të mëdha policore e ushtarake serbe, të shpërndara si rrjetë rreth e rrotull, si një unazë hekuri që shtrëngohej mbi frymën e njerëzve.

Në lagjen Arbëria, qysh në orët e para të mëngjesit, nisën të dëgjoheshin zhurma e britma. Jo zhurma të zakonshme të një mëngjesi, jo thirrje fëmijësh, jo lëvizje jete—por zhurma që të rrëqeth, britma që të nguliten në palcë, që të tregojnë se diçka po shqyhet, se dikush po humb diçka, se dikush po përballet me një të keqe që s’të pyet.

Dhe ishte befasuese… sepse atë mëngjes mungoi edhe diçka që dukej e vogël, por që në shpirt u bë shenjë. Çafkat—ato shpendë që zakonisht, ditëve të tjera, suleshin drejt qytetit me një zhurmë të vetën, si të sillnin lajmin se dita ka nisur—atë ditë nuk u panë. Edhe ato munguan. Edhe zhurma e tyre u shua. Sikur qielli të kishte mbajtur frymën. Sikur edhe shpendët ta kishin kuptuar se kjo nuk ishte një ditë e zakonshme. Mungesa e tyre ishte ndjellakeqe… një heshtje e ftohtë, një paralajmërim pa fjalë, një boshllëk që të shtypte më shumë se çdo zhurmë.

Në kraharor ndjeja diçka të frikshme—një ankth që s’kishte emër, por kishte peshë. Ishte si një gur i rëndë që rri mbi zemër dhe nuk të le të marrësh frymë lirshëm. Më mundonte pa ndërprerë, më ndiqte në çdo lëvizje, në çdo hap brenda shtëpisë, në çdo shikim nga dritarja. Dhe sa më shumë përpiqesha ta qetësoja veten, aq më shumë ai ankth më thoshte se po vinte diçka.

Kisha një parandjenjë. Një ndjesi të errët, të pashpjegueshme, sikur jeta të ishte duke u mbledhur në një pikë—dhe ajo pikë, nga çasti në çast, mund të shpërthente. Nuk e dija çfarë do të ndodhte, as si, as kujt, por e ndjeja se diçka do të ndodhte. Dhe në momente të tilla, kur njeriu s’ka as armë e as rrugëdalje, kthehet te fjalët e vjetra të urta, si te një lutje e thjeshtë.

“Hajr qoftë,” thoshte e ndjera gjyshja ime.

Dhe ajo fjali—aq e shkurtër, aq popullore—më vinte në mend si një dritë e vogël në errësirë. Jo se e ndalte rrezikun, por sepse të jepte një mënyrë për ta përballuar. Si të thuash: le të mos i paraprijmë fatkeqësisë me frikën tonë; le ta presim çfarëdo që vjen me dinjitet, me zemër të mbledhur, me shpresën se edhe pas natës ka agim. Por atë mëngjes të fundit të marsit, edhe agimi dukej sikur kishte dalë me këmbë të rënduara—dhe pranvera, sado e hershme, nuk mund ta mbulonte dot atë ndjenjë se një stuhi njerëzore po afrohej.

Në fillim, gjithçka erdhi si paralajmërim me zë të mprehtë: disa sirena të veturave të policisë që çanë ajrin dhe u shtrinë nëpër lagje si thikë. Ishin ato sirena që nuk të thonë “hap rrugën”, por të thonë “mbyllu brenda”. Dhe ne i dëgjonim, jo vetëm me vesh, por me gjithë trupin—sepse në atë kohë çdo zhurmë kishte kuptim, çdo tingull ishte shenjë e rrezikut që po afrohej.

Pastaj vërejtëm diçka tjetër: lëvizjen e disa maunave. Të mëdha, të rënda, të ngathëta, që mezi po përdridheshin në rrugicat e ngushta të lagjes. Ishte një pamje e çuditshme dhe e frikshme njëkohësisht—si të shihje një bishë të madhe që futet me zor në një hapësirë ku s’duhet të hynte. Rrotat e tyre dukeshin sikur e shtypnin asfaltin jo vetëm me peshë, por me një lloj imponimi, sikur të sillnin me vete diçka më të rëndë se metali: një qëllim.

Ne i përcillnim këto lëvizje me kujdes, me atë vëmendjen e njeriut që e di se çdo detaj mund të bëhet fat. Shihnim nga dritaret, nga këndet e shtëpisë, me frymë të mbajtur. Dhe në kokë na silleshin mendime të hidhura: mos po vjen ndonjë plojë, mos po përgatitet diçka kundër popullatës. Njeriu mundohej t’i bënte vetes sikur ishte i përgatitur—jo se kishte me çka të mbrohej, por sepse mendja e njeriut, kur s’ka armë, e kërkon të paktën iluzionin e gatishmërisë, që të mos ndjehet krejt i dorëzuar.

Dhe pastaj, nga larg, në rrugën e fundit, krejt afër parkut, pamë diçka që na e rrëzoi zemrën: një tym i dendur që ngrihej përpjetë. Jo një tym i lehtë që tretet shpejt, por i trashë, i rëndë, që dilte shtëllunga-shtëllunga, si fryma e një djegieje të madhe. Tym që dukej se s’kishte ardhur rastësisht, por si pasojë e diçkaje që po ndodhte atje—diçkaje që s’do ta doje kurrë ta shihje me sy nga afër.

Rreth nesh, nëpër shtëpitë përreth, nuk lëvizte asgjë. Asnjë hap, asnjë zë, asnjë shenjë jete. Dhe herë-herë më kapte ajo përshtypja e frikshme se nuk kishte njeri të gjallë—sikur lagjja të ishte bërë një skenë e braktisur, ku fryma e njerëzve ishte fshehur nëpër mure. Heshtja s’ishte qetësi; ishte një heshtje e imponuar, një heshtje e tmerrit, ajo heshtje që bie mbi vend kur të gjithë e kuptojnë se edhe fjala mund të të kushtojë.

Ato ditë të marsit ishin ditë që nuk i mbushte asgjë tjetër veç ankthit e frikës. Qyteti dukej sikur ishte zbrazur nga ngjyrat, nga zhurmat e zakonshme, nga aroma e jetës. S’kishte më rutinë, s’kishte më gëzim të vogël, s’kishte as ndjenjë kohe—sepse koha nuk matet më me orë, por me rreziqe. Çdo mëngjes ishte një pyetje, çdo mbrëmje ishte një barrë, çdo natë ishte një pritje që të mpinte.

Në atë qytet, në ato ditë, sikur kishte mbetur vetëm një ndjenjë që qarkullonte si erë e ftohtë: frika. Dhe bashkë me të, ankthi—si një hije që të ndjek nga dhoma në dhomë, që të rri në kraharor, që të shtrëngon, që s’të lë të marrësh frymë lirshëm. Ishin ditë kur edhe tymi që ngrihej diku larg dukej si lajm i zi; kur edhe heshtja e shtëpive përreth dukej si varr; kur qyteti, i madh sa ishte, të ngjante si një zemër e ngujuar që rrihte vetëm për të mbijetuar.

Në fillim nuk e dinim çfarë po ndodhte. Ishte ajo mjegulla e rëndë e ditëve të frikës, kur ngjarjet nuk vijnë me shpjegime, por me shenja: sirena, zhurma, tym, heshtje… dhe pastaj, papritur, një lëvizje njerëzish që e ndryshon krejt pamjen e botës. Ne rrinim pranë dritares si pranë një pragu të rrezikshëm, duke e vëzhguar lagjen me kujdes, me atë vëmendjen e mprehtë që ta mëson vetëm ankthi.

Më vonë, nga dritarja, e pamë: turma-turma njerëzish po lëshoheshin shkallëve poshtë. Si një rrjedhë e pandalur, si një lumë që del nga shtrati kur i shembet diga. Zbrisnin me ngut, pa kthyer kokën, sikur toka pas tyre po digjej, sikur çdo sekondë e humbur do t’i kushtonte. Disa mbanin në duar bohçe të vogla—ca pako të lidhura shpejt e shpejt, të mbledhura me nxitim, si të ishin gjithë pasuria e mbetur e një jete që po shqyhej. Dhe disa ecnin të zbathur. Të zbathur në një mëngjes që duhej të ishte pranverë, por që ishte bërë dimër i shpirtit.

Ecja e tyre ishte e çuditshme: e shpejtë, por e lodhur. E nxituar, por e rëndë. Shihje në trupat e tyre rraskapitjen, në fytyra zbardhjen, në sytë një shikim të humbur, sikur po ecnin jo vetëm nga një vend në tjetrin, por nga një botë në një tjetër—nga normalja në të jashtëzakonshmen, nga shtëpia në të panjohurën. Aq të dobësuar e të zbehur ishin, sa të dukej sikur vinin nga ndonjë kamp i përqendrimit, sikur kishin dalë prej një vendi ku njeriu s’trajtohet si njeri, por si hije.

Dhe kur i pashë këto pamje të llahtarshme, diçka brenda meje u këput. Fillova të ndjeja ftohtë—jo ftohtë nga ajri, por një ftohtësi që ngjitet nga brenda dhe të shtrëngon kraharorin. Së pari mu mpinë duart. Pastaj këmbët. Dhe shtëpia, ajo që duhej të ishte strehë e sigurt, filloi të më sillej si të ishte bërë anije në stuhi. Mu errësuan pak sytë. Më dukej sikur trupi nuk po më bindej, sikur shpirti po e përballonte një të vërtetë që trupi s’e duronte dot.

Besi nuk fliste asgjë. Heshtja e tij ishte e rëndë, e ngjeshur me mendime, me mërzi, me një dhimbje që nuk gjen fjalë. E shihja në fytyrën e tij: nuk ishte vetëm trishtim, ishte edhe një lloj zemërimi i heshtur, një lloj pafuqie që e përpin njeriun kur sheh padrejtësi dhe s’mund të bëjë asgjë tjetër veçse të shikojë.

Riga dhe Gjoni, ndërkaq, lëviznin poshtë e lart. Nuk rrinin dot në vend. Ishin si dy fëmijë që, pa e kuptuar krejt peshën e asaj që po ndodhte, e ndjenin se po shihnin diçka që do t’u mbetej përgjithmonë. Sytë e tyre regjistronin gjithçka. Çdo lëvizje, çdo fytyrë, çdo bohçe, çdo këmbë të zbathur. E ruanin në memorien e tyre të pastër, ashtu siç ruhet një pamje e frikshme që s’do ta harrosh kurrë, edhe kur rritesh. Sepse disa ditë nuk kalojnë thjesht si ditë—ato bëhen shenja në kujtesë, bëhen plagë të heshtura, bëhen mësime të hidhura për botën.

Dhe unë, duke i parë të gjitha këto, e kuptova se ajo që po ndodhte jashtë nuk ishte vetëm lëvizje njerëzish. Ishte zhvendosje e jetës. Ishte dëbim i dinjitetit. Ishte një çast kur njeriu e sheh se sa shpejt një qytet mund të zbrazet nga normaliteti dhe sa shpejt njeriu mund të bëhet i huaj në vendin e vet. Turmat që zbrisnin shkallëve poshtë nuk po bartnin vetëm bohçe të vogla—po bartnin frikën, lodhjen, rraskapitjen… dhe një pyetje të madhe që s’kishte përgjigje: ku po shkojmë tani?

Qëndronim të nemitur, si të ngurosur në vend, duke e mbajtur frymën pezull. Zhurmat që vinin nga ana e parkut na rrinin mbi kokë si re e rëndë, dhe ne prisnim—jo sepse donim, por sepse s’kishim ku të shkonim. Pritja në ato çaste ishte një lloj dënimi: secila sekondë zgjatej më shumë se vetja, secila rrahje e zemrës të dukej si paralajmërim. Dëgjonim, dëgjonim… dhe mendja përpiqej t’i jepte kuptim çdo tingulli, sikur kuptimi të mund ta zbusë frikën.

Dhe pastaj u dëgjuan hapa. Shumë hapa. Hapa të rëndë, që ngjiteshin shkallëve me një fuqi të egër, si të mos ishin këmbë njerëzish, por çizme që rrahin gurin me urrejtje. Ajo zhurmë e ngjitjes nuk ishte thjesht afrim; ishte sulm që po vinte drejt nesh. Gjoksi m’u shtrëngua, por instinkti i parë—ai instinkt i zakonshëm i jetës—më tha se ndoshta ishin komshinjtë. Ndoshta kishin ardhur të kërkonin strehë, ndoshta ndihmë, ndoshta një fjalë. Dhe, si gjithmonë në rrethana normale, unë vrapova ta hapja derën.

Por jeta nuk ishte normale. Dhe ajo sekondë, “sa qel e mbyll sytë”, u kthye në përmbysje.
Para se dora ime ta arrinte dorezën si duhet, shkelmat e një paramilitari serb e goditën derën me tërbim. Dera u thye. Xhamat u bënë copë e grimë—si të ishte thyer jo vetëm xhami, por edhe rregulli i botës. Copat u shpërndanë nëpër korridor, si një shi i ftohtë që të përplaset në këmbë, në duar, në shpirt. Korridori u mbulua nga grimcat e xhamit, dhe shtëpia jonë—strehë, qetësi, privatësi—u kthye në një vend të përdhosur brenda një çasti.

Unë mbeta duke i parë. E shastisur. Pa fjalë. Ka momente kur fjala s’të vjen, jo se nuk ke ç’të thuash, por sepse tronditja ta shuan gjuhën. I shikoja drejt në sy, sikur të kërkoja në fytyrat e tyre ndonjë shenjë njerëzie, ndonjë arsye, ndonjë kufi. Dhe në atë hutim, mu kthye zëri—jo si britmë, por si pyetje e dhimbshme, si qortim i instinktit njerëzor:

“Pse e thyet derën…? Ne jemi këtu dhe do t’jua hapnim vetë… Çfarë faji të ka dera, dhe çfarë edukate është kjo…?”

Ishte një përpjekje e fundit për ta mbrojtur dinjitetin me fjalë, kur e kupton se me asgjë tjetër s’mundesh. Të paktën të thuash se shtëpia është shtëpi. Të paktën të thuash se dera nuk është armike. Të paktën të thuash se edhe në luftë ka kufij.

Por ata ishin shumë. Më shumë se dhjetë—të maskuar, si të kishin frikë nga fytyra e vet, ose si të donin të mos mbeten kurrë në kujtesën e askujt si individë, por vetëm si hije të zeza. Vishnin rroba të zeza. Të zeza si nata, të zeza si synimi i tyre. Armët e rënda i mbanin të varura në krah, sikur të ishin pjesë e trupit të tyre. Njëri, në sup e në qafë, mbante diçka edhe më të frikshme—një armë të madhe, që atë çast unë nuk e kuptoja ç ‘ishte; nuk njihja armë, nuk dija t’u jepja emra. Vetëm e dija se pamja e saj e bënte dhomën të dukej edhe më e vogël dhe jeta jonë edhe më e pambrojtur. Më vonë, Besi më tregoi: ishte bazukë. Një fjalë e rëndë, një emër i frikshëm, që të rri si gur në vesh.

Të tjerët flisnin diçka në gjuhën e tyre, me zëra të ashpër, me fjalë që edhe pa i kuptuar, e kuptoje ç ‘mbanin brenda: sharje, kërcënime, urrejtje. Të bërtitura me të madhe, si të donin t’ju shuanin qetësinë jo vetëm me armë, por edhe me zhurmë. Në atë çast, shtëpia u mbush me një gjëmim që nuk ishte vetëm britmë; ishte pushtim.

Dy prej tyre u shkëputën menjëherë dhe vrapuan shkallëve përpjetë—aty ku ishin fëmijët. Zemra mu shtrëngua si me kthetra. Çdo nënë e di atë rrëqethje: kur rreziku shkon drejt fëmijës, ti s’ndien më as veten, as dhimbjen tënde—ndien vetëm një lloj paniku të pastër, të shenjtë, që të merr frymën. Ndërkohë, një tjetër paramilitar filloi t’i shtynte dyert e dhomave me radhë, një nga një, me forcë, sikur të mos ekzistonin brava, kufij, private.

Duke bërtitur. Duke e bërë shtëpinë tonë të tingëllonte si një vend ku ligji ka vdekur.
Dhe aty, në mes të korridorit të mbuluar me xhama, e kuptova se ajo ditë s’kishte ardhur vetëm për të na trembur. Kishte ardhur për të na poshtëruar. Për të na e mësuar frikën si alfabet. Për ta thyer derën që të na thyenin edhe zemrën. Por edhe në atë çast, mes shastisjes dhe zhurmës, diçka brenda meje kërkonte të mbetej njeri—të mbante mend se kjo shtëpi kishte qenë shtëpi, se këtu kishte qeshje fëmijësh, se këtu kishte jetë. Dhe se edhe pse ata hynë me shkelma, e vërteta jonë nuk fillonte me frikë, por me dinjitet.

“Ku është UÇK-ja…? Ku i keni fshehur…?” — britmat e tyre ranë nëpër shtëpi si goditje me çekan, të shoqëruara nga një tërbim i verbër që nuk kërkonte përgjigje, por justifikim. Ishte ajo lloj pyetjeje që nuk bëhet për të ditur, por për të frikësuar; jo për të gjetur diçka, por për të shkatërruar gjithçka. Dhe ndërsa e përsërisnin, rrëzonin çdo send që u dilte përpara: tavolina, karrige, gjëra të vogla shtëpie, kujtime, rregull, rend—sikur të donin ta kthenin shtëpinë në një rrënojë, që pastaj njeriu të mos e ndjente më veten as pronar, as i sigurt, as i gjallë.

Shamata në korridor u dëgjua si stuhi brenda mureve. Besi, sapo e dëgjoi atë zhurmë të përzier me krisma, britma dhe përplasje, doli me nxitim, instinktivisht, për të parë çfarë po ndodhte. Në ato çaste, burri, prindi, njeriu i shtëpisë, del pa menduar dy herë—sepse shtëpia është e tij, familja është e tij, dhe edhe kur rreziku është i madh, instinkti i mbrojtjes është më i madh.

Por sapo hapi derën e kuzhinës, u përball me njerëzit me maska. Dhe aty, brenda një sekonde, gjithçka mori formën e vet të zezë. Ata iu kërcënuan ashpër, me një urgjencë brutale, me atë zë që nuk pranon as pyetje, as shpjegim:

“Shpejt… sa më shpejt… lëshona shtëpinë… ikni nga këtu!”
Ishte urdhër i thënë si goditje. Si t’i thoshin: kjo shtëpi s’është më e juaja. Kjo jetë s’është më e juaja. Ju keni vetëm frikë dhe sekonda.

Besi, me atë taktin që e lind nevoja për ta zbutur egërsinë, ndërhyri me kujdes, si njeri që kërkon të mos e provokojë dhunën, por edhe të mos e mohojë realitetin:
“E ku të shkojmë ne…? Na falni… por nga shtëpia nuk dalim dot…”

Por nuk arriti ta mbaronte mirë fjalinë. Në ato çaste, fjalët janë të ngadalta, kurse dhuna është e shpejtë. Njëri nga policët, ai që dukej më i armatosuri, e kapi Besin për krahu. E shtrëngoi fort—jo thjesht si ta ndalonte, por si t’ia kujtonte se kush e kishte dorën e fuqisë. Me gisht i tregonte derën, sikur të ishte një shenjë shpëtimi apo një shenjë dënimi, dhe i tha me ton të ngrirë:

“Unë dhashë urdhër… për t’u larguar nga këtu keni kohë vetëm tre minuta.”
Tre minuta. Sa e shkurtër është kjo kohë për jetën e njeriut. Tre minuta për t’i mbledhur fëmijët, për t’i gjetur këpucët, për të marrë ndonjë rrobë, për të kuptuar çfarë po ndodh, për të përqafuar muret ku ke jetuar. Tre minuta për ta lënë pas gjithçka pa e ditur nëse do të kthehesh ndonjëherë. Tre minuta—si të ta matnin ekzistencën me një orë të ftohtë, pa zemër.

Dhe ndërsa ai fliste, nga lart—nga kati i tretë—u dëgjua zëri i tjetrit, një zë edhe më i sertë, edhe më i zhveshur nga çdo maskë njerëzie. Ai thirri:
“Nëse nuk dilni nga shtëpia, kemi urdhër që të gjithëve do t’ju pushkatojmë!”
Ajo fjali ra si plumb në ajër. Dhe shtëpia, që pak më parë ishte shkelur me çizme, tani po kërcënohej me vdekje. Në atë moment, nuk ishte më frikë abstrakte; ishte kërcënim i drejtpërdrejtë. Ishte shkatërrimi që të shihte në sy.

I pari, sapo i dëgjoi fjalët e kolegut, mori guximin—atë guxim të gabuar që u jepet atyre që ndihen të mbështetur nga urdhri dhe nga turma. Dhe me një shtytje të egër, me gjithë forcën që pati, e shtyu Besin shkallëve poshtë. Jo vetëm ta largonte, por ta poshtëronte. Ta rrëzonte jo për arsye, por për të treguar se mund ta rrëzojë.

Aty, në atë çast, gjithçka u bë e shpejtë: fjalët u shndërruan në britma, urdhri në kërcënim, kërcënimi në dhunë. Dhe njeriu mbeti vetëm me dy gjëra: me dashurinë për familjen dhe me instinktin për të mbijetuar. Sepse kur shtëpia të kthehet në kurth, ti nuk lufton më për mobile e mure—lufton për frymën e atyre që i do. Dhe tre minuta, në të vërtetë, nuk ishin thjesht afat. Ishin një numër i akullt që u përpoq të na e copëtojë jetën në grimca kohe.

Ajo që më befasoi më së shumti—dhe, të them të drejtën, ajo që më kishte rrahur si frikë në tërë ditët e netët e asaj kohe—ishin Riga dhe Gjoni. Për ta kisha menduar gjatë, me net të tëra pa gjumë: si do të reagonin fëmijët e mi kur t’i shihnin nga afër këto “bisha”, kur dhuna të mos ishte më lajm në largësi, por fytyrë e maskuar brenda shtëpisë. Në mendje më silleshin skena të ndryshme: britma, lot, mpirje, panik. Sepse njeriu, edhe kur është i rritur, mezi e mban veten; e si mund t’ia kërkosh një fëmije ta mbajë, kur bota po i shembet përpara syve?

Në shtëpi u krijua një rrëmujë e vërtetë. Ata hynë si të babëzitur, jo si njerëz që kërkojnë, por si njerëz që dëshirojnë të shkelin gjithçka. Hulumtonin çdo qoshe, hapnin e përplasnin dyer, rrëzonin sende, thyenin sirtarë, shkundnin rroba, sikur armiku i tyre të fshihej në fije pluhuri. Çdo dhomë e shtëpisë u bë fushë bastisjeje, çdo cep u kthye në pretekst për të treguar se këtu, në këtë hapësirë, ata komandojnë.

Dhe në gjithë këtë rrëmujë, në vend që të shihja tek fëmijët frikën që prisja, pashë diçka tjetër—diçka që më shtangu: një lloj dinjiteti i qetë, një lloj rezistence e heshtur që s’ka nevojë për fjalë të mëdha.

Pas një kohe, Riga doli nga dhoma me kokën lart. Nuk u përkul, nuk u tkurr, nuk u fsheh. E injoroi prezencën e tyre sikur të mos e meritonin as shikimin e saj. Dhe, ndërkohë, bëri sikur po bisedonte për diçka shumë të rëndësishme me vëllanë—me Gjonin, që ishte më i ri se ajo. Si të donte t’i thoshte botës: “Ne kemi njëri-tjetrin. Ne kemi punët tona. Ju s’jeni qendra e jetës sonë.” Ishte një shfaqje e vogël, por e fuqishme—një teatër i fëmijërisë që në atë çast u bë mburojë.

Pastaj, me një shikim pyetës, më kërkoi me sy. E ndjeva atë shikim: jo lutje, jo panik, por kërkim drejtimi. Dhe më tha thjesht, qetë, me atë qetësi që ta copëton zemrën më shumë se lotët:

“Ma… a do të dalim?”
E tha pa dridhje, si të pyeste për një gjë që duhet bërë, jo për një tragjedi. Dhe pa pritur drama, mori xhupin e vet dhe të vëllait—ato xhupa që kishin ditë të tëra të varur në hyrje, sikur të prisnin pikërisht këtë çast. Sikur shtëpia vetë, me heshtje, e kishte ditur se një ditë do të na duhej të dilnim me ngut, pa e ditur ku po shkonim.
A

ty, në atë çast, e kuptova: fëmijët, kur e shohin nënën të përpiqet të mos thyhet, bëhen të rritur më shpejt se sa duhet. Dhe kjo është një nga padrejtësitë më të mëdha të luftës: jo vetëm se të merr shtëpinë, por se të vjedh fëmijërinë.

Burri qëndronte i shtangur në korridor. E shihja si një njeri që përpiqet ta mbajë botën mbi shpinë dhe, megjithatë, s’di ku ta vendosë hapin e radhës. E dija fort mirë se ç’bluante koka e tij e stërngarkuar. E dija se ishte përballë asaj dileme hamletiane—të qëndrojë a të dalë, të rezistojë a të tërhiqet, të mbrojë shtëpinë a të shpëtojë jetën. Janë çaste kur burrëria nuk matet me fjalë, por me përgjegjësi; jo me kokëfortësi, por me vendimin e vështirë.

Dhe në atë moment, mu duk se duhej ta ndihmoja të vendoste, sepse ndonjëherë një fjalë e qartë i shpëton të gjithë nga një hutim i rrezikshëm. U afrova dhe i fola me vendosmëri, si njeri që e di se s’ka kohë për mendime të gjata:

“Dëgjo… këtu nuk ke çka të mendohesh. Ne duhet të dalim. E di që e ke vështirë, por duhet kuptuar se është e domosdoshme…”

E thashë jo sepse s’kisha frikë, por sepse frika, po u ul në krye, të bën të gabosh. E thashë sepse, në atë çast, shtëpia s’ishte më shtëpi—ishte kurth. Dhe jeta e fëmijëve, ajo jetë që Riga po e mbronte me një “Ma… a do të dalim?”, vlente më shumë se çdo derë e thyer, më shumë se çdo korridor me xhama, më shumë se çdo dhomë e bastisur.

Ndonjëherë, vendimi më i rëndë është edhe më i thjeshti: të dalësh. Të marrësh frymën dhe të ecësh, me dhimbje, me revoltë, me zemër të përvëluar—por të ecësh. Sepse përballë bishave, mbijetesa shpesh është forma e parë e qëndresës.

Derisa ne përpiqeshim të flisnim e të kuptonim ç ‘duhej bërë, ata—maskat—silleshin rreth nesh si hijena rreth presë. Lëviznin afër, me hapa të shkurtër e të rëndë, me atë gatishmërinë e frikshme që të bën ta ndiesh se çdo çast mund të shndërrohet në sulm. Ishin pranë nesh jo si njerëz, por si rrezik i gjallë. Edhe kur heshtnin, kërcënonin. Edhe kur rrinin në vend, dukej sikur në çdo sekondë do të na hidhnin mbi qafë, vetëm për t’i dhënë dhunës një arsye tjetër.

Jashtë, zhurmat nuk pushonin. Britma njerëzish përziheshin me ushtimën e sirenave, dhe mbi të gjitha, ai zë i megafonit—i ashpër, i pa mëshirë—ta shponte timpanin e ta copëtonte mendjen. Thërriste me tërë fuqinë, si refren i një makthi:

“Lëshoni shtëpitë sa më parë! Kushdo që të ndodhet brenda, do të pushkatohet!”
E dëgjuam këtë thirrje qindra herë brenda asaj dite të zezë. Aq shumë, sa u bë si rrahje e sëmurë e kohës: në vend të orëve, matnim frikën me përsëritje. Çdo herë që jehonte, të dukej sikur muri afrohej edhe pak, sikur ajri bëhej edhe më i ngushtë, sikur shtëpia të shndërrohej ngadalë në kafaz.

Dhe ndërsa ne bënim gati të dilnim—duke mbledhur veten, duke mbledhur fëmijët, duke mbledhur atë pak dinjitet që të mbetet kur të hyjnë me shkelma—tek komshiu u dëgjua krisma e parë e shkelësve. Një goditje, pastaj një tjetër. Dhe menjëherë pas saj, zhurma e rënies: dera e tyre ra për tokë. Një derë e rrëzuar është më shumë se dru e hekur; është rrëzim i sigurisë, rrëzim i privatësisë, rrëzim i një bote që e kishe menduar të paprekshme. Ajo zhurmë e derës që bie, të bie edhe ty brenda.

Për fat—një nga ato fatet e vogla që në atë kohë bëheshin jetë a vdekje—në katin përdhes të shtëpisë sonë nuk kishin hyrë. Hyrja për aty ishte në anën e kundërt, e maskat nuk e panë, ose s’ia dhanë rëndësinë. Aty poshtë, qysh nga vjeshta e vonë e vitit 1998, kishim strehuar disa familje: njerëz të detyruar të iknin nga zonat e luftës, njerëz që kishin sjellë me vete vetëm fëmijët, frikën dhe ndonjë bohçe të vogël. Në atë kat, edhe ne vetë nuk e dinim saktë sa veta banonin. Ishte bërë si një bark i shtëpisë, ku jeta fshihej për të mos u shuar. Kishte gra, kishte fëmijë, ishte edhe një plak. Një botë e vogël e mbledhur në një hapësirë të errët, që të mos e shihte rreziku nga lart.

E herë pas here vinin edhe burrat e tyre—ata burra që ishin mobilizuar në radhët e UÇK-së, që rezistonin diku nëpër Qershitë e Llapashticës. Ata vinin si hije të natës, me një përqafim të shpejtë, me një shikim për fëmijët, me një fjalë të shkurtër për gratë, pastaj prapë iknin. Sepse lufta i merr njerëzit dhe nuk të lejon t’i mbash gjatë; të jep vetëm çaste të vjedhura.

Dhe atë natë… mu atë natë… në shtëpi kishin ardhur edhe dy luftëtarë. Kishin revole, por në shtëpi kishte edhe shumë fishekë e bomba të vogla dore—gjëra që në kohë paqeje s’do të duhej të ishin kurrë pranë fëmijëve, por në kohë lufte bëhen pjesë e jetës, si bukë e ujë: të frikshme, por të domosdoshme për të mbijetuar. Ishte një kontrast i tmerrshëm: në njërën anë fëmijët, në tjetrën municioni; në njërën anë shtëpia, në tjetrën lufta që u kishte hyrë brenda.

Kur panë se lagjja ishte rrethuar dhe policia po hynte në shtëpi, ata tentuan ta fshihnin armatimin në kopsht. Ishte një veprim i dëshpëruar, por i arsyeshëm: të shpëtojnë veten dhe të mos rrezikojnë gjithë ata që ishin brenda. Mirëpo njëri nga maskat i vërejti. Dhe pa paralajmërim, në drejtim të tyre shtiu me pushkë automatike. Krismat u përzien me britmat e megafonit, sikur dhuna të donte të kishte edhe muzikën e vet.

Fati e deshi—përsëri ai fat, si fije e hollë mes jetës e vdekjes—që plumbi ta godasë shtyllën e shkallëve. U përplas në beton a në dru, dhe ai shpëtoi. Shpëtoi prej një centimetri, prej një sekonde, prej një këndi të rastit. Dhe kjo është një nga ironitë më të dhimbshme të luftës: jeta nganjëherë varet nga një shtyllë, nga një copë druri, nga një gabim i plumbit.
Na e tregoi Petriti shumë më vonë, pasi u kthyem në shtëpi. Na e tregoi duke qeshur—jo se ishte gjë për të qeshur, por sepse njeriu, kur e ka kaluar vdekjen pranë veshit, nganjëherë qesh nga lehtësimi, nga çudia, nga ajo ndjenjë e pashpjegueshme që quhet “jam ende gjallë”. Qeshja e tij ishte një qeshje e mbetur mbi një plagë, një qeshje që fsheh dridhjen e asaj nate.

Dhe unë, kur e rikujtoj, e shoh tërë atë ditë si një peizazh të përzier: zëra megafoni që kërcënojnë, maska që rrotullohen si hije, dera që bie te komshiu, një kat përdhes ku fshihen gra e fëmijë, dy luftëtarë që përpiqen të varrosin armët në kopsht, një plumb që ndalet në një shtyllë… dhe mbi të gjitha, ajo ndjenjë se jeta e njeriut, në kohë të tilla, nuk ecën më në rrugë të rregullta—ajo ecën nëpër fije fati.

Nëna e tyre, Zonja Hanë, ishte një tregim më vete—një kapitull i tërë që s’e mbërthen dot me dy-tri fjali. Gra si ajo rrallë më kishte rënë të shihja: e fortë pa u bërë e ashpër, e qetë pa u bërë e ftohtë, burrërore në qëndrim e në zemër, por me një butësi të fshehtë që e kupton vetëm ai që e njeh nga afër. Nëna Hanë, siç e quanim të gjithë, ishte tipike malësore: fjalëpakë, e drejtë, e bujare. Nuk fliste shumë, por kur fliste, fjala i binte si gur vendit. E kur të shikonte, të dukej sikur të maste jo me sy, por me shpirt.

Të mundje Nënën Hanë me fjalë a me trimëri, ishte njësoj si të mundje një perandori. Jo se kishte pushtet të shkruar, por sepse kishte pushtet të karakterit. Ishte prej atyre njerëzve që s’bëjnë zhurmë, por kur janë pranë, i japin kuptim heshtjes. Dhe në kohën kur ne rrinim të mbyllur, me frikën si mysafir të padëshiruar në çdo dhomë, ajo na jepte zemër. Ishte pranë nesh në çdo moment, jo me fjalë të mëdha, por me prani: me një “mos u tutni” të thënë me sy, me një qetësi që të ngjitej si mburojë në kraharor.

E tani, kur policia nuk lëshonte zog pa e kontrolluar—kur çdo hap i njeriut duhej të kalonte nëpër dorën e tyre, nëpër sy të tyre, nëpër arrogancën e tyre—Nëna Hanë bëri diçka që të mbetet në mend si shenjë e asaj kohe. Ajo u veshi nuseve të veta dimitë. Dhe në palat e dimive, fshehu fishekë e bomba dore. Ishte një guxim i çuditshëm, një guxim i rrezikshëm, por edhe një guxim që e kupton vetëm kur je në kohë kur dinjiteti rrezikohet çdo minutë. E më vonë, kur e kujtonte, qeshte me atë qeshjen e saj të ashpër e të ëmbël njëkohësisht:
“Doja të hapja front me ata të mallkuar.”

Në atë të qeshur kishte zemërim, kishte sfidë, por kishte edhe një lloj ironie të malësores që nuk e duron poshtërimin. Ishte si të thoshte: “Mund të më rrethoni, mund të më kontrolloni, por s’do të më shtypni shpirtin.”

Kur erdhi çasti të dilnim, instinkti im i parë ishte ai i shtëpisë: desha t’i mbyll dyert me çelës, si të mundja t’i ruaja edhe në ikje, si të mundja t’i lija të paprekura, të paktën simbolikisht. Por Besi nuk më la. Më foli shkurt, me atë kthjelltësi të dhimbshme të njeriut që e kupton realitetin pa zbukurime:

“Pse t’i mbyllësh kot? Këta edhe ashtu do t’i thyenin…”
Dhe kishte të drejtë. Çelësi, në atë kohë, ishte bërë i pavlerë përballë shkelmit e armës. Ai mori me vete çelësat e shtëpisë dhe të veturës—si të ishte duke marrë me vete një copë të vogël shprese se një ditë do të ktheheshim, se një ditë ato çelësa do të kishin prapë kuptim. Pastaj kaluam mbi xhamat e thyer të derës. Tingulli i tyre nën këpucë ishte si një krismë e vogël brenda shpirtit—si të shkelje mbi copat e një jete që deri dje e quaje të zakonshme.

Fëmijët ecnin përpara. Ne shkonim pas tyre. Ajo renditje e thjeshtë—fëmijët para, prindërit pas—ishte një pamje që s’harrohet: si të ishin fëmijët udhërrëfyesit e një ikjeje që s’e kishin zgjedhur. Ata ecën, të vegjël e të heshtur, dhe ne i ndiqnim me një barrë në shpinë që s’peshohej me kilogramë, por me frikë e përgjegjësi.

Pas nesh vinin tre-katër policë të armatosur. Armët e tyre shkëlqenin në dritë, dhe prania e tyre ishte si hije që të shtyn nga mbrapa. E shtynin burrin që të lëvizte më shpejt—jo sepse kishin ngut, por sepse donin të tregojnë se ne nuk ishim njerëz me ritmin e tyre, por trupa që duhej të zhvendoseshin sa më shpejt. Na thoshin, me sjellje të ftohtë e të prerë, se s’kishin kohë të merreshin me ne, sepse lagjja ishte e madhe, dhe të gjithë duhej t’i detyronin të lëshonin shtëpitë.

Dhe kështu, ne ecëm: përpara fëmijët, pas tyre ne, e pas nesh dhuna—si një varg i zymtë. Në ajër rrihnin britmat, sirenat, urdhrat. Nën këmbë kërcisnin copat e xhamit. Në zemër digjte ajo pyetje e madhe që askush nuk epte përgjigje: ku po shkojmë tani?

Por mes gjithë kësaj, si një shtyllë që nuk thyhet, mbetej figura e Nënës Hanë—ajo grua malësore, fjalëpakë e bujare—që edhe në atë ikje, edhe në atë çast përdhosjeje, e mbante kokën lart. Dhe me të, e mbante lart një mendim të thjeshtë: se mund të na i thyejnë dyert, por s’mund të na e thyejnë krejtësisht shpirtin, përderisa ende kemi guxim të qeshim e të qëndrojmë si njerëz.

Në rrugë, kishte kohë që ishte parkuar një maunë—si e vendosur me qëllim, si e duruar në pritje, jo për të transportuar mallra, por për të transportuar plaçkë. Ajo rinte aty si një bishë e hekurit, e gatshme të hapte barkun e vet për t’i përpirë sendet e shtëpisë sonë. Dhe vetë prania e saj e tregonte qartë se ç’po ndodhte: nuk mjaftonte të na nxirrnin jashtë; duhej edhe të na zhvishnin nga çdo gjë që kishim, të na linin jo vetëm pa strehë, por edhe pa gjurmë.

Fëmijët zbritnin shkallëve me nga një trastë në dorë. Ishte një pamje që e copëton zemrën: një trastë e vogël në dorën e një fëmije, si një botë e tërë e mbledhur në një qese. Herë pas here kthenin kokën prapa, jo nga kureshtja, por për t’u bindur se ne ishim ende pas tyre—se nuk ishin lënë vetëm në atë rrugë që s’e kuptonin. Dhe e vërteta është se ishin të trembur. Ecnin ngadalë, me hapa të vegjël, si njerëz që s’duan ta provojnë tokën shumë fort, nga frika se mund të shpërthejë. Shikonin herë djathtas e herë majtas policët, që rrinin aty me një egërsi të pakuptimtë, duke kërcëlluar dhëmbët, sikur urrejtja t’u ishte bërë zakon i fytyrës.

Burri u kthye nga garazhi—instinktivisht, siç bën njeriu kur mendon se të paktën mund të marrë veturën, të paktën të ketë një mjet për të shpëtuar, për të mos u bërë i pambrojtur në rrugë. Hapi derën e garazhit. Por si vetëtimë, para tij u shfaq polici. Me një lëvizje të shpejtë e brutale, e shtyu mënjanë, si të shtynte një send, jo një njeri. Dhe me zë të ashpër e përçmues, i tha:

“Ju zotërinj nuk mund të ecni në këmbë… aaa…”
Ai “aaa” ishte si një tallje e zgjatur, si një kruarje e ftohtë në shpirt. Pastaj na tregoi rrugën me gisht, sikur po na bënte “nder” duke na orientuar:
“Ja, e shihni këtë rrugë… drejt e në Shqipëri.”

Dhe zgërdhihej. Qeshte me ironi, me atë qeshje që nuk ka gëzim, por përbuzje. Si të donte ta kthente ikjen tonë në shaka, dhimbjen në lodër, fatkeqësinë në komedi të ligë.
“Mund t’i merrni vetëm çelësat,” vazhdoi, “po deshët t’i keni si kujtim. Por veturën… kurrsesi jo. Këtë e keni blerë këtu, dhe… këtu do të mbetet.”

Fjalët e tij ishin të ftohta si metal, një ligj i shpikur aty për aty: gjithçka që është e juaja mund të kthehet në të tyren, vetëm se ata kanë armë e ju jo. Çelësat si “kujtime”—sa e poshtër ishte ajo ironi! Sikur çelësi të ishte relikt, jo mjet. Sikur të na thoshte: merrni simbolin, se realitetin e marrim ne.

Dhe megjithatë, nuk thonë kot se çdo e keqe e ka nga një të mirë. Sepse derisa ne ndërronim fjalë me ta—derisa ai polici na mbante të zënë me tallje e urdhra—në anën e kundërt të shkallëve të katit të parë, përfituan dhe kaluan pa hezitim burrat e gratë që banonin në atë kat. Kaluan shpejt, me qetësi të përmbajtur, si njerëz që e dinë se sekondat janë shpëtim. U zhdukën në rrëmujë, në mënyrë të tillë që askush s’i ndali, askush s’i pyeti, sikur të ishin bërë të padukshëm për një çast.

Gratë m’u dukën shumë të shëndosha. U habita. I njihja—e dija se nuk ishin shtatzëna. Dhe prapë, atë ditë, dukeshin sikur brenda natës kishin ndryshuar, sikur trupat e tyre ishin trashur befas. Mendova për një çast se mos ishte thjesht veshja—ndoshta dimitë që kishin veshur u jepnin atë pamje. Dhe e lashë mendimin pezull, sepse në atë çast kishte gjëra më urgjente se kureshtja.

Më vonë, shumë më vonë, u kuptua e vërteta dhe u tregua si rrëfim i jashtëzakonshëm: fishekët dhe bombat e dorës i kishin futur në palat e dimive. Kishin kaluar ashtu, të armatosura, shumë postblloqe policie. Një guxim i rrallë, një dinakëri e mbijetesës, një mënyrë për ta kthyer veshjen tradicionale në strehë të rezistencës. Dimi, që dikur ishte thjesht pjesë e zakoneve, atëherë ishte bërë edhe mburojë, edhe fshehtësi, edhe betim.

Por unë e dija se diçka nuk ishte në rregull. E ndjeja në ajër. E kisha dëgjuar vetë krismën e automatit prapa shtëpisë. Dhe mendimet më shkonin gjithkah—si zogj të trembur që përplasen nëpër mure. Më fluturonin nëpër kokë pyetje: çfarë ndodhi aty prapa? kush ishte? a u lëndua dikush? çfarë po fshihet? çfarë po na pret? Në ato çaste, mendja nuk rri; ajo vrapon. Dhe çdo tingull që ke dëgjuar më parë, kthehet në paralajmërim.

Kështu, në mes të rrugës, mes maunës që priste plaçkë, policit që qeshte me ironi, fëmijëve me trasta që kthenin kokën prapa, dhe grave që kalonin “të shëndosha” në dimi, unë e ndieja se e gjithë kjo nuk ishte thjesht ikje. Ishte një botë e përmbysur, ku poshtërimi dhe guximi ecin krah për krah, ku e keqja mendon se fiton me forcë, e ku njerëzia, me dinakëri e zemër, përpiqet të shpëtojë diçka më të madhe se sendet: shpirtin dhe qëndresën.

U ngutëm të futeshim në kolonën e njerëzve—atë lumë të madh, të lodhur, që rridhte ngadalë drejt së panjohurës. Ishte një lumë pa këngë, pa gëzim, pa zhurmën e jetës së zakonshme; një lumë njerëzish që s’e zgjodhën rrugën, por u shtynë në të. Trupat e tyre lëviznin si të mpirë, si të rënduar nga frika, nga pagjumësia, nga një barrë që nuk shihej, por që e përkulte shpinën.

Nuk arritëm të vishnim as këpucë, as xhupa, asgjë tjetër. Dolëm ashtu, me të nxehtin e trupit si rrobë të vetme, me shpresën e dëshpëruar se do të ktheheshim shpejt në shtëpitë tona. Sepse njeriu, edhe kur e nxjerrin me dhunë, prapë kërkon të besojë se kjo është e përkohshme—se është një ëndërr e keqe që do të marrë fund shpejt. Shpresa, në ato çaste, ishte si një fije e hollë: e dobët, por e vetmja që ta mban mendjen të mos thyhet.

Tek hekurudha na pritën miqtë tanë nga Llapi. I pashë dhe mendova se kishin ardhur të na përshëndetnin—dhe zemra mu shtrëngua. Unë i urreja ndarjet. Ndarjet më dukeshin gjithmonë si vdekje të vogla: një shtrëngim duarsh që s’e di a do ta përsërisësh, një përqafim që mund të mbetet i fundit, një “mirupafshim” që nuk e di a do të bëhet ndonjëherë “t’u paça”.

Mendoja: luftë është kjo… dhe nuk e dija kur do të shihemi, apo… dhe e ndala mendimin në gjysmë, sepse mendimet e plota, në kohë të tilla, bëhen të padurueshme. Njeriu e mbyll fjalinë brenda vetes, si të mbyllë një derë që s’do ta hapë, nga frika se çfarë do të shohë.
Në atë çast, Nëna Hanë na u afrua—me atë qëndrimin e saj burrëror, me shpinën drejt dhe me sytë që nuk uleshin para askujt. Dhe na foli jo si të qajë hallin, por si të vërë rend në shpirt:

“Ju deri këtu u kujdesët për ne,” tha, “por tani e tutje ne do të kujdesemi për ju… Atje ku do të shkojmë ne, besoj se do të ketë vend edhe për ju…”

Fjalët e saj kishin diçka që të jepte forcë. Ishin si një batanije mbi trupin e zhveshur: të ngrohta, mbrojtëse. Pastaj shtoi, me atë vendosmëri të njerëzve që e dinë rrugën edhe kur s’e kanë parë kurrë:

“Ne do të shkojmë në male,” dhe e drejtoi dorën nga rruga që shpinte për Podujevë.
Ishte një gjest i thjeshtë—një dorë e shtrirë drejt një drejtimi—por në atë çast u bë si hartë e mbijetesës. Malet, për ne, nuk ishin vetëm gjeografi; ishin strehë, ishin frymëmarrje, ishin shpresa se natyra do të na mbante, kur njerëzit po na dëbonin.

Por sa zgjati ai çast? Shumë pak. Sepse papritur, kordoni i policisë hyri në mes nesh. Si një teh që pret një fjali. Si një mur që ngrihet brenda një përqafimi. Dhe na ndau. Për një moment, u gjendëm të veçuar, të shkëputur, secili në anën e vet, duke u parë me sy, pa mundur të bëjmë asgjë. Ndarja s’erdhi me fjalë, por me trupat e tyre, me armët, me urdhrin e heshtur që thoshte: “Kaq. Deri këtu.”

Nga poshtë dukeshin lëvizjet e njerëzve turma-turma, që zdirgjeshin drejt qytetit. Ishin si vargje të gjata, si një rrëshqitje e ngadaltë e një populli të tërë, të shtyrë jo nga dëshira, por nga frika. E nga lart vinin britma dhe piskama fëmijësh—zëra që ta çajnë zemrën më shumë se çdo krismë. Sepse krisma është moment, por piskama e fëmijës është plagë.

Dhe krejt atje… afër malit… fillimisht u duk tymi. Pastaj, si të ishte vazhdimi i një fjalie të keqe, u duk edhe flaka. Kriminelët u kishin vënë zjarrin shtëpive që kishin mbetur të zbrazëta. Shtëpi që ende mbanin erën e bukës, zërat e fëmijëve, rregullin e një jete. Shtëpi që tani digjeshin, jo sepse ishin rrezik, por sepse ishin dëshmi. Djegia e tyre ishte një lloj urrejtjeje që s’kënaqet vetëm me dëbimin; do edhe zhdukjen, do edhe shenjën se “këtu s’ka pasur askënd”.

Flaka ngrihej lart, tymi shtrihej në qiell, dhe ai qiell pranvere—që duhej të ishte i lehtë—u bë i rëndë, i zi, i mbytur. Në atë pamje, e kuptova se ne nuk po largoheshim vetëm nga një shtëpi. Po largoheshim nga një botë që po digjej pas nesh. Dhe megjithatë, brenda kolonës së lodhur, brenda asaj rrjedhe njerëzish, kishte ende diçka që lëvizte e gjallë: premtimi i Nënës Hanë, dorë e saj e shtrirë drejt maleve, dhe një fije shprese që s’e djeg dot as flaka.

Nëna Hanë fliste diçka… e shihja se buzët i lëviznin, se po mundohej të na linte edhe një fjalë, edhe një porosi, edhe një grimcë force për rrugën. Por zëri i saj u tret. U përziej me zhurmën e rëndë që erdhi nga rruga kryesore—me sirena, me motorë, me britma të shpërndara, me atë gjëmim të çuditshëm që e ka vetëm një qytet kur i është vënë pranga.

Dhe ne nuk dëgjuam asgjë. Fjala e saj mbeti pezull, si një lutje që nuk arrin dot te veshi.
Ata morën rrugën kah hekurudha, kah ana e Llapit. U larguan ashtu, siç largohen njerëzit kur e dinë se koha s’të lejon të përshëndetesh si duhet. E ne… ne ecëm pothuajse me inerci, në drejtimin ku shkonte shumica e popullatës. Nuk e zgjodhëm rrugën me mendje të kthjellët; rruga na zgjodhi neve. Ishte ajo ecje e njerëzve të shtyrë nga turma, e jo nga dëshira: hapi i parë, pastaj i dyti, e pastaj trupi ecën vetë, ndërsa shpirti mbetet pas, duke u përpjekur ta kuptojë se ç’po ndodh.

Kishte kohë që nuk kishim dalë në qytet. Dhe kur u gjendëm prapë në të, mu duk sikur nuk ishte më qyteti ynë. Qyteti kishte ndryshuar krejtësisht—jo vetëm në pamje, por në frymë. Rrugët ishin të zbrazëta, të pa pastruara, të shkreta, sikur jeta të ishte nxjerrë jashtë me dhunë. Dhe mbi asfalt vëreheshin qartë shenjat e tankeve: vija të rënda, plagë të zeza, si gjurmë të një kafshe të madhe që ka kaluar dhe e ka shtypur tokën me gjithë peshën e saj. Asfalti dukej i shënuar, jo nga trafiku i zakonshëm, por nga okupimi.

Na rastisi të kalonim nëpër rrugën kryesore—atë që sot e quajmë “Nëna Terezë”—sepse rrugët sekondare i kishin mbyllur për qytetarët e rëndomtë, sikur qyteti të ishte bërë labirint ku lejohej vetëm ajo rrugë e vetme, e mbikëqyrur, e kontrolluar, e rrezikshme. Ishte si të të thoshin: “Këtu do të kaloni, që t’ju shohim mirë. Që ta ndieni mirë se s’jeni të lirë.”

Te hoteli “Iliria” ishte vendosur një tank. Pastaj një tjetër te ish-Komiteti Krahinor. E më radhë, një varg i ftohtë hekuri e frike, deri te lagjja e Veternikut. Tanke si gurë varri në mes të qytetit, të vendosur jo vetëm për luftë, por për ta shkelur psikologjikisht çdo kalimtar. Ishin aty si fjali të përhershme: “Ne jemi këtu. Dhe ju jeni nën ne.”

Vetëm atëherë, kur dolëm në rrugën kryesore, e kuptuam diçka edhe më të frikshme: kishim mbetur vetëm. Nuk e di kah shkuan, ku u tretën njerëzit e tjerë që ishin me ne. Një çast më parë ishim pjesë e një rrjedhe; tani rrjedha na kishte lënë, sikur të na kishte hedhur në breg. Mbeta duke parë përreth, duke kërkuar fytyra, zëra, hapa—por qyteti ishte i zbrazët dhe heshtja e tij na rrethonte si një rrobë e rëndë.

Dhe teksa ecnim, pranë nesh kaloi një kolonë tankesh. Një varg metalik që bënte tokën të dridhej lehtë. Nga kabinat e tyre nxirrnin kokat tullace paramilitarët serbë dhe na tregonin tre gishta—atë shenjë përçmuese e triumfi të rremë, si ta shponin ajrin me arrogancë, si të donin të na thoshin se po na numëronin jo si njerëz, por si të mundur. Ishte një provokim i hapur, një poshtërim i qëllimshëm, i hedhur si kripë mbi plagë.

Gjoni, në një moment, deshi të reagonte. E pashë lëvizjen e tij, atë shkëndijë brenda fëmijës që nuk e kupton ende sa afër është rreziku—sepse fëmija e ndien padrejtësinë dhe do ta kundërshtojë, pa e ditur se kundërshtimi mund t’i kushtojë shtrenjtë. Ai marshonte krah për krah me ne, por mendja e tij kërkonte të bëhej zë.

Unë ia futa krahun, e tërhoqa pranë vetes. I shtrëngova pak, jo për ta lënduar, por për ta mbrojtur. Dhe me një zë të ulët, të prerë, i tërhoqa vërejtjen:
“Mos i shiko fare…”

I thashë këtë, sepse nganjëherë, për të mbijetuar, duhet të mësosh edhe gjëra që janë kundër natyrës sate: të mos i shikosh në sy poshtëruesit, jo nga frika, por nga mençuria e dhimbshme që e di se rreziku është shumë afër. Të mos e ndezësh shkëndijën, kur ata janë barut.

Por a ishte e mundur…? Si mund t’i kërkosh një fëmije të mos shohë, kur e ke vënë në mes të një qyteti të pushtuar? Si mund t’i kërkosh të mos reagojë, kur i tregojnë përbuzjen në fytyrë? Si mund ta mbyllësh sytë para diçkaje që të shkel? Dhe prapë, në atë ditë, njeriu detyrohet të bëjë të pamundurën: ta përpijë reagimin, ta gëlltisë fjalën, ta thyejë brenda vetes zemërimin—vetëm që të mos e provokojë vdekjen.

Ecnim nëpër “Nëna Terezë”, mes tankeve, mes gjurmëve të tyre mbi asfalt, mes zbrazëtisë së qytetit dhe një kolone hekuri që na kalonte pranë. Ishim vetëm, dhe megjithatë të vëzhguar. Të gjallë, dhe megjithatë të rrethuar. Dhe në atë ecje, e kuptova se okupimi nuk është vetëm prani ushtarësh—është gjendje që të mëson të flasësh me sy, të ruash fëmijën me krah, dhe të ecësh pa e ditur ku po shkon, veçse duke shpresuar se hapi tjetër do të të çojë në një vend ku do të marrësh frymë.

“Ecë… dhe heshtë…” i thashë me zë të ulët, me atë prerjen e frikshme që ta sjell vetëm rreziku. “A nuk e sheh se janë të armatosur…?”

Ai më pa me atë sy të rinisë që nuk e njeh ende peshën e vdekjes. Dhe, me një bindje të pastër, pothuaj kryeneçe, ma ktheu:
“Ani çka… nuk munden të na mbysin…”
Dhe i shikonte drejt në sy.

Më erdhi për të qeshur—jo nga gëzimi, por nga ajo përzierja e çuditshme e dhimbjes dhe çudisë që të vjen kur sheh një fëmijë të guximshëm në kohën më të gabuar. Sa i ri, sa i patrembur, sa i drejtë në instinkt… dhe, në të njëjtën kohë, sa naiv ishte Gjoni. Ende nuk e kishte të qartë se në atë botë të përmbysur, jeta e njeriut ishte bërë aq e pavlerë, sa mund të të vrisnin kur të donin, ku të donin, si të donin—dhe të mos i jepnin askujt llogari. Në një botë të rregullt, guximi shpërblehet; në një botë të pushtuar, guximi i një fëmije mund të bëhet shenjë në shënjestër.

Ecja në rrugën kryesore mu duk se zgjati një shekull. Ecnim e ecnim, dhe prapë nuk e kishim të qartë kah po shkonim. Diku po shkonim, por s’e dinim ku. Ishte një ecje pa hartë, pa cak, e udhëhequr vetëm nga instinkti për të mos mbetur në vendin ku rreziku kishte rrënjë. Qyteti na dukej si një trup pa shpirt: rrugë të gjata, heshtje e rëndë, shikime kërcënuese, metal i tankeve… dhe ne, të vegjël në mes të gjithë asaj makinerie.

Dhe vetëm në fund na u kujtua se kishim një mik në lagjen “Dardania”. Si një fije shpëtimi në mendje: një derë që mund të hapet, një njeri që mund të të thotë “hyni”, një qoshe ku të marrësh frymë. U mësymë drejt tij, me atë nxitimin e fundit që të lind kur shpresa del papritur para syve.

Dielli ishte në perëndim kur arritëm te hyrja e tyre. Drita e mbrëmjes kishte filluar të zbehej, dhe qyteti dukej edhe më i ftohtë nën atë ngjyrë të zbehtë. Dhe atëherë, para meje, më doli një skenë që nuk do ta harroj kurrë.

Një çun—s’mendoj se kishte më shumë se 11 a 12 vjet—na doli përpara me një kallash në dorë. Ishte aq i vogël sa arma i dukej si e tepërt për trupin e tij, si një barrë e madhe në duar fëmije. Por ajo barrë ishte bërë pushtet. Dhe ai pushtet, në duart e një fëmije, ishte tmerr më vete.

“Ndalu!” thirri në gjuhën e vet. Dhe pastaj na urdhëroi, i ftohtë, i mësuar me komandën si të ishte rritur në të: “Të gjitha plaçkat në tokë!”

Pak më tej qëndronte policia serbe. Nuk ndërhynte. Bënte sehir. Madje kisha përshtypjen se kjo skenë me çunin i argëtonte tej mase. Si të shihnin një teatër poshtërimi, një lojë të pështirë ku viktimat janë të gjalla dhe ku fëmija është aktori i dhunës. Ishte një pamje që të bën të kuptosh se sa thellë mund të shkojë shkatërrimi: jo vetëm të të marrë shtëpinë, por të të tregojë se edhe fëmija mund të bëhet armë kundër teje—dhe të tjerët të qeshin.

Në atë moment, mendimet mu vërtitën të errëta në kokë, si një tufë sorrash. M’u kujtua biseda që kisha pasur një natë të vonë me Besnikun, kur i thosha: “A ka vdekje më banale se sa të vdesësh nga arma e një fëmije?” Atëherë e kisha thënë si mendim të hidhur, si një reflektim për absurditetin e luftës. Por tani, përballë meje, ai absurditet kishte marrë formë: një fëmijë me kallash, një urdhër, një polici që shikon.

Dhe frika nuk më hyri vetëm për vete. Më hyri për Rigën, për Gjonin, për Besnikun. Sepse gjatë gjithë atyre viteve kishim qenë një tërësi që nuk ndaheshim dot. Ne ishim një trup i vetëm, një frymë e vetme. Dhe në kohë të tilla, kur gjithçka të shtyhet të copëtohet, frika më e madhe nuk është vetëm plumbi—është ndarja. Është mundësia që në një çast të të ndajnë nga ata që i do, të ta këpusin zinxhirin e familjes, të ta bëjnë jetën një varg humbjesh.

Aty, në perëndimin e diellit, me një fëmijë të armatosur përpara dhe një polici që qeshte mbrapa, e kuptova se lufta nuk vret vetëm me armë. Ajo vret me poshtërim. Me absurditet. Me faktin se e kthen botën përmbys, dhe të lë ty të ecësh nëpër të, duke u përpjekur ta mbash familjen të bashkuar, si të mbash një qiri të ndezur në erë.

Dhe unë—teksa qëndroja aty, me frymën të bllokuar diku mes kraharorit dhe fytit—prisja rafalin nga arma. Prisja atë krismën e verbër, fundja edhe rastësisht, sepse në ato çaste mjafton një gisht që dridhet, një nerv që këputet, një urdhër i pashprehur… dhe jeta mund të mbyllet pa arsye, pa shpjegim, pa emër. Zemra më rrihte me një rrahje të egër, por trupi dukej sikur nuk më bindej; ishte si të isha shndërruar në një statujë frike.

Dhe pikërisht atëherë, mes asaj pritjeje të zezë, dëgjova zërin e mikut tonë. Iu drejtua çunakut në gjuhën e tij—me një ton që nuk ishte as lutje, as frikë, por një lloj qetësie që vendos rend në kaos:
“Kij kujdes… se këta janë miqtë tanë…”

Fjala “miqtë” ra mbi mua si ujë i ftohtë që të zgjon. Si një fije drite që hyn në një dhomë të mbyllur. Dhe pastaj ai u kthye nga Besi, u afrua dhe e përqafoi. Një përqafim i thjeshtë, por i madh në kuptim: si të thoshte “këtu jeni të mbrojtur”, si të thoshte “mbrapa kësaj dere ka ende njerëzi”.

Ai e vërejti menjëherë shqetësimin tonë—e pa në fytyrat tona, në duart që na dridheshin, në sytë e fëmijëve—dhe shtoi me një zë të ngrohtë, të prerë, që s’lë vend për dyshim:
“Ecni me mua… çdo gjë është në rregull… tani.”

Dhe si gjest i parë i mirëseardhjes, ia mori Rigës strajcën që e mbante në krah. Një veprim i vogël, por aq domethënës: në një ditë kur gjithçka të rrëmbehet, dikush të merr barrën me dorë të butë. Të thotë: lëre, e mbaj unë. Dhe ti e ndien se edhe shpirti yt, për një çast, lehtësohet.

Lifti nuk punonte. Dhe kështu, u nisëm shkallëve. Ngadalë. Heshtur. Si njerëz që janë duke dalë nga një rrëfim i tmerrshëm, e s’po e dinë ende nëse kanë shpëtuar. Unë numëroja shkallët deri në katin e pestë, një nga një, me një përqendrim të çuditshëm, sikur numërimi të më mbante gjallë. Dhe ndërsa ngjitesha, më dukej se këmbët nuk i kisha prej mishi, por prej plumbi—të rënda, të ngurta, të padëgjueshme. Çdo hap ishte mundim. Çdo shkallë ishte si të ngjisje një mal të padukshëm.

Miku pyeste vazhdimisht, me shqetësim të sinqertë:
“Çka ka ndodh…?”
Dhe ne—si njerëz që e kanë humbur masën e normales—e zvogëlonim tragjedinë me fjalë, si për ta bërë të durueshme. Riga, me atë kthjelltësi të ftohtë që e lind nevoja për të mos u thyer, ia ktheu:

“Asgjë e jashtëzakonshme… hynë shtëpi më shtëpi dhe na nxorën jashtë, na përzunë me dhunë…”
“ Asgjë e jashtëzakonshme”… Çfarë fjale e rëndë. Sepse kur një popull arrin në pikën ku dëbimi me dhunë quhet “jo e jashtëzakonshme”, atëherë e kupton sa e egër është koha që po jeton.

Besnikun kurrë nuk e kisha parë në një gjendje të tillë. Ishte i heshtur. Nuk bëzante. Kishte ulur kokën dhe hapëronte shkallët një nga një, sikur po ikte diku larg nga realiteti—jo me trup, por me mendje. Nganjëherë, njeriu për të mbijetuar, largohet brenda vetes. E mbyll derën e brendshme dhe hesht. Heshtja e tij ishte më e rëndë se çdo fjalë, sepse tregonte se brenda tij diçka po punonte, po bluante, po thyhej e po ringrihej.

“Bëmë mirë që erdhëm këtu…” tha Riga, si t’i jepte vetes dhe neve një pikë mbështetjeje, një arsye për të mos u dorëzuar. Dhe unë e ndjeva atë fjali si një frymëmarrje të parë pas një mbytjeje: po, bëmë mirë. Të paktën këtu ka një derë që hapet. Një fytyrë që s’të shikon me urrejtje. Një shtëpi ku mund të ulemi për një çast.

Dhe kur arritëm, para derës na priste zonja e shtëpisë—me atë pritjen e grave që e kuptojnë pa u shpjeguar, që e lexojnë frikën në sy dhe e shërojnë me një “hyni” të butë. Ajo priste si të pritet familja, jo mysafiri: me zemër të hapur, me ngrohtësi, me një gatishmëri të heshtur për të të mbajtur gjallë.

Sepse në ditë të tilla, shpëtimi nuk është gjithmonë një ushtri apo një mrekulli e madhe. Shpëtimi ndonjëherë është një mik që flet në gjuhën e armikut dhe thotë: “Këta janë tanët.” Një përqafim. Një dorë që të merr strajcën. Një kat i pestë pa lift, ku ngjitesh me këmbë plumbi—por ku, në fund, të pret një derë që hapet si strehë.

“Na mori mendja se sot do të vini,” tha zonja e shtëpisë, me një zë ku përziheshin lehtësimi dhe tmerri. “Nga larg e pamë tollovinë që ndodhte në Arbëri dhe… dhe u frikësuam për ju…”

Fjalët e saj u ndërprenë, sepse burri—ai burrë që e kishte pritur frikën me dinjitet dhe e kishte vendosur mikpritjen mbi çdo gjë—u fut në mes me një të prerë të ngrohtë, sikur të donte ta largonte nga ajri vetë idenë e panikut:

“Banesa jonë është edhe e juaja. Rehatohuni dhe zgjidhni cilën dhomë të doni. Miell e krip kemi për një vit, andaj mos u merakosni për asgjë…”

Këto fjalë ranë si bukë në stomak bosh, si batanije mbi trupin e ngrirë. “Miell e krip”—dy gjëra të thjeshta, por në ato ditë kishin kuptimin e mbijetesës. Ishte si të thoshte: këtu nuk do të mbeteni pa kafshatën, pa ngrohtësinë, pa një qoshe. Këtu do të jeni njerëz.
Pastaj, si të mos mund ta mbante krejt jashtë hijen e së keqes, e uli zërin dhe shtoi atë “veç… veç”, që në kohë lufte është fjala më e rëndë, sepse pas saj fshihet e panjohura:
“Veç… veç po qe se hyjnë edhe këtu e na përzënë…”

Dhe shikonte gruan e shqetësuar. Ajo e kishte frikën në sy, si një dritë të fikur që prapë dridhet. Por ai nuk e la frikën të bëhej zot i shtëpisë. E ktheu fjalën menjëherë në jetën normale, në ritualin e vjetër të mikpritjes, sikur të donte ta mbante shtëpinë të gjallë me një zakon të thjeshtë:

“Ë moj grua, bën kafe dikush në këtë shtëpi, a ke harru si priten miqtë?”
Në atë fjali kishte shumë më tepër se humor. Kishte sfidë. Kishte një përpjekje për ta ruajtur njerëzoren në mes të çnjerëzores. Sepse kur bën kafe, ti i thua frikës: unë s’po të jap krejt shtëpinë time. Unë s’po të jap krejt shpirtin tim. Unë jam ende këtu.

Riga me Gjylën shkuan në kuzhinë. Zhurma e filxhanëve, uji që ziente, një lëvizje e vogël shtëpiake—këto u bënë si muzika më e butë që mund të dëgjohej në atë ferr. Herë pas here ato kyçeshin në bisedën tonë, me fjalë të shpejta, me sytë që shikonin edhe brenda, edhe jashtë njëkohësisht. Dhe na treguan një realitet të tmerrshëm: podrumet e ndërtesave të tyre ishin shndërruar në strehimore të ushtarëve e policëve. Sapo binte nata, ata vinin dhe vendoseshin me gjithë armatimin mes banesave të larta—pastaj futeshin nëpër podrume, si të ishin në shtëpinë e tyre, duke e kthyer jetën e banorëve në një pritë të përhershme.

Gjyla më afrohej pranë dritares, me atë kujdesin e njeriut që të tregon një të vërtetë pa e ngritur zërin, sepse edhe zëri i lartë mund të të kushtojë.
“Ja,” më tha, “e sheh atë tankun në qoshe të asaj banese? Pastaj ai tjetri është pak më tutje. Sapo vjen nata, lagjja mbushet me plot tanke dhe me plot paramilitar…”

Ajo fliste dhe unë e dëgjoja jo vetëm fjalën, por dridhjen e zërit. Në atë dridhje lexohej frika e saj—shumë frikë. Jo frika e një momenti, por frika e mbledhur ditë pas dite, e rritur natë pas nate, frika që të bën të jetosh me veshin hapur dhe me zemrën gati të të dalë nga kraharori.

Dhe unë… unë s’shihja asgjë jashtë. Jo vetëm sepse ishte terr, por sepse kishte kohë që dritat kishin ikur. Ikja e dritave, në ato ditë, ishte më shumë se mungesë rryme: ishte shenjë se qyteti ishte futur në errësirë të plotë—errësirë që të fsheh, por edhe të frikëson; errësirë ku gjithçka mund të ndodhë pa dëshmitarë.

Ishte një natë skëterrë. Një natë ku kafja, biseda e ngadalshme, dhe një shtëpi e hapur për miq, ishin si një qiri i vogël në mes të stuhisë. Dhe pikërisht aty, në atë banesë ku “miell e krip” premtonin jetë, e ku tanket rrinin në qoshe si hije prej hekuri, e ku zëri i Gjylës dridhej nga frika, unë e kuptova se mikpritja në kohë lufte është një formë e lartë e rezistencës: të hapësh derën kur bota po i thyen dyert; të bësh kafe kur jashtë bërtasin urdhra; të thuash “rehatohu” kur gjithçka të shtyn të ikësh pa frymë.