NJË LIBËR PËR DHIMBJEN DHE QËNDRESËN SHQIPTARE

Hanëmshahe Ilazi, hulumtuese dhe publiciste

(Sabile Keçmezi-Basha, “45 Letra për Martinën” (Një biografi romanore për babanë tim). Sh.b. “Rozafa”, Prishtinë, 2025)

Mikja ime e dashur, prof. dr. Sabile Keçmezi-Basha, para disa ditësh më befasoi në mënyrën më të ëmbël që mund të befasojë një autore: duke ma dhuruar librin e saj të ri, “45 Letra për Martinën (Një biografi romanore për babanë tim)”, botuar nga shtëpia botuese “Rozafa” në Prishtinë. Ndjenjat që më pushtuan në atë çast ishin të përziera mes gëzimit dhe mirënjohjes, sepse dhurata e një libri nuk është kurrë thjesht një objekt — është një ftesë për të hyrë në botën më intime të autorit, në kujtesën, dhimbjet, dashuritë dhe të vërtetat e tij.

Edhe pse ajo prej kohësh më kishte treguar se po punonte me përkushtim të madh për këtë libër, sërish nuk e prisja që do të dilte kaq shpejt nga shtypi. Ndoshta nuk isha gati për ta përjetuar me gjithë shpirt rrëfimin që ajo e kishte bartur prej vitesh brenda vetes. Ndoshta nuk besoja se një dhimbje e tillë mund të gjejë më në fund formë në faqe libri kaq shpejt, kaq natyrshëm, kaq bukur.

Kur e mora librin në duar, më dukej sikur mbaja një copë historie të gjallë, të kristalizuar në letër, një testament shpirtëror që vjen nga zemra e autores për t’u ndarë me lexuesin në mënyrën më të sinqertë. Ishte një çast befasues, ku dhurata nuk ishte vetëm libri, por vetë besimi i saj që unë do ta kuptoja, do ta ndieja, do ta vlerësoja këtë rrëfim të përvëluar që buron nga kujtesa e një familjeje dhe shndërrohet në kujtesë të një populli.

E kështu, me emocionin e një lexueseje që e di se po hyn në një botë të ndjeshme e të shenjtë, e nisa leximin e librit që ajo me aq dashuri, dhimbje dhe mjeshtëri e kishte sjellë në jetë.

Edhe pse motrushja ime më kishte sjellë më herët disa prej librave të saj shkencorë, ky libër më erdhi në duar me një ndjenjë krejt tjetër, si një frymë e ngrohtë që paralajmëron një përjetim më intim. E dija që përmbajtja e tij ishte e natyrës biografike — dhe ky stil i të shkruarit, zakonisht, ka një mënyrë të veçantë për t’u futur në shtresat më të thella të shpirtit, për të trazuar kujtime, emocione dhe reflektime që nuk zgjohen lehtë nga shkrimet e tjera.

Biografia është si një udhëtim i brendshëm, ku autori zhbiron jo vetëm jetën, por edhe shpirtin, dhimbjet, gëzimet dhe heshtjet që kanë shoqëruar një rrugëtim të tërë. Prandaj, këtë libër e prita jo thjesht si një botim të radhës, por si një dritare të çmuar drejt një bote të përjetuar nga autorja, një botë që premton të jetë e ngarkuar me emocion, me të vërteta të pathëna dhe me atë gjuhë të brishtë që vetëm kujtesa dhe përvoja mund ta sjellin në letër.

Ndaj, kur e mora në dorë, më pushtoi ajo ndjesi e qetë, por e thellë, që të vjen para një libri që e di se do të të preki — jo me zhurmë, por me butësinë e një rrëfimi të sinqertë, që hyn ngadalë e qetë në shpirt dhe aty lë gjurmë.

E lexova me një frymë, siç lexohet një rrëfim që të thërret nga faqja në faqe, dhe kur mbylla librin, mbeta gjatë në një gjendje mpirjeje të ëmbël e të hidhur njëkohësisht. Ishte ajo heshtja e thellë që vjen pas një të vërtete të madhe, ajo gjendje ku mendimet nuk zënë rrugë menjëherë, por rrinë pezull, të ngurosura nga pesha e asaj që sapo ke përjetuar.

Nuk arrija të kthehesha dot te vetja, te mendimet e zakonshme të ditës; më ishte tronditur shpirtin dhe më kishte kthyer pas në kohë, në udhëtimin e gjatë të popullit tonë. Dhe me vete thashë, me një lloj lutjeje që lind nga thellësitë e zemrës: “O Zot… sa shumë dhimbje ka bartur ky popull i yni, sa shumë sakrifica, sa plagë, sa heshtje të detyruara, sa durim që s’gjen fjalë. E megjithatë… ia vlejti. Sepse të gjitha këto vuajtje u kurorëzuan me ditën kur Kosova më në fund u ngrit si shtet i pavarur.”

Ishte një çast ku historia dukej e gjallë, e prekshme, e afërt — një kujtesë e fortë se liria nuk është dhuratë, por fryt i një kalvari të gjatë, që brezat e kanë mbajtur mbi supe me dinjitet dhe qëndrueshmëri. Në atë moment, ndjeva krenari, dhe një dhimbje të ëmbël që të kujton se populli ynë, përmes çdo stuhie, ka ditur të ngrihet e të ecë drejt dritës.

Pasi u kthjella disi, ende nën jehonën e emocionit që më kishte pushtuar, ndjeva një nxitim të brendshëm—si një zë i padukshëm që më thoshte se nuk duhej të prisja as edhe një çast. Me shpejtësi mora telefonin dhe fillova t’i shkruaj një mesazh. M’u duk sikur çdo vonesë do të ishte një padrejtësi ndaj diçkaje të madhe, të rëndësishme, të ngjizur me shpirt e sakrificë.

Doja ta përgëzoja menjëherë, pa hezitim, për këtë libër të mrekullueshëm, për këtë rrëfim që i kalon kufijtë e zakonshmes dhe depërton drejt e në thellësinë e shpirtit të lexuesit. E dija që shumë sy që do ta hapin këtë libër, do të mbeten për një çast pa fjalë—jo nga mungesa e tyre, por nga pesha e asaj që do të gjejnë brenda faqeve.

Do të ndalen, ashtu si u ndala unë, për të marrë frymë. Do të përjetojnë një lëkundje të brendshme, një dridhje zemre, një kthjellim të ndjeshëm që vetëm letërsia e shkruar me shpirt mund ta sjellë.

Ndaj, mesazhi im nuk ishte thjesht një përgëzim. Ishte një nevojë e menjëhershme për t’i thënë autores: “Ke shkruar një vepër që flet me zemër dhe flet për ne të gjithë.” I shkrova: “O motra ime e mirë, sapo e mbarova librin.” Dhe ndërsa po i shkruaja këto fjalë, ende më dridhej zemra nga ajo që kisha lexuar. Kur arrita te kapitulli i vrasjes së babait, një valë e fortë dhimbjeje më përfshiu, më mbërtheu në atë mënyrë që vetëm rrëfimet e vërteta dhe të rënda dinë ta bëjnë. U përlota, qava gjatë, dhe për një çast humba ritmin e leximit, sikur fjala të më bëhej shumë e rëndë për t’u përballuar.

I thashë se ajo kishte bërë një mrekulli shkrimi: se përmes letrave dhe jetës së babait nuk kishte rrëfyer vetëm fatin e një njeriu, por kishte përmbledhur tërë historinë tonë të trishtë, udhëtimin e mundimshëm të një populli përgjatë më shumë se një shekulli vuajtjesh, padrejtësish dhe errësirash.

Krejt zezonat që populli shqiptar i kishte kaluar, sikur kishin marrë formë brenda librit; çdo dhimbje e heshtur, çdo plagë e harruar, çdo britmë e ndërprerë në gjysmë — të gjitha kishin gjetur vend në faqet e saj.

Dhe pjesa e fundit… oh, ajo pjesë ishte aq e dhembshme, aq e ngarkuar me mall e dhimbje, saqë leximi i saj më bëri të ndalesha sërish, të merrja frymë thellë, të mbaja për një çast peshën e historisë sonë që ajo kishte ditur ta sjellë me aq shumë shpirt e sinqeritet.

Ky mesazh nuk ishte thjesht falënderim — ishte një përkulje e heshtur para artit të saj dhe para të vërtetës sonë kolektive që ajo e kishte shkruar me dritë dhe dhimbje njëkohësisht.

“Të lumtë mendja jote e ndritur, ajo dritë që shndrit çdo mendim para se të marrë formë në fjalë; të lumtë penda jote e artë, ajo që rrëshqet mbi letër me një elegancë që rrallë gjendet, duke shndërruar dhimbjen në kujtim, historinë në art, dhe fjalën në jetë” i shkrova. Kjo shprehje, në thelb, ishte një përulësi e imja para talentit të saj—një mirënjohje për mënyrën si ajo arrin ta kapë thelbin e shpirtit njerëzor dhe ta vendosë në faqet e një libri, ashtu siç vendoset një flakë e butë që vazhdon të ndriçojë edhe pasi rreshti është mbyllur.

E çfarë të shtoja më tepër? Mbeta e mahnitur nga libri i mikes sime, si pas një harte të thellë shpirtërore ku çdo faqe të çon drejt një ndjenje të re, më të butë, më të mprehtë, më njerëzore. Ishte një përjetim që të pushton pa paralajmërim, një lloj magjie e brendshme që nuk shpjegohet dot thjesht me fjalë.

Por ajo që më mbeti peng në zemër, ajo që më drithëroi më shumë, ishte dashuria—ajo dashuri e përjetshme dhe e pakrahasueshme që lidh fëmijën me prindin dhe burrin me gruan. Dashuria mes djalit dhe nënës, e cila vjen si një dorë e butë mbi shpinë; dashuria mes bijës dhe babait, e cila shndrit si një yll kujtese që nuk shuhet; dashuria mes gruas dhe burrit, e cila qëndron, edhe kur vitet e jetës lodhen nga pesha e vuajtjeve.

Këto lidhje të shenjta, libri i saj i kishte kapur me një ndjeshmëri të rrallë, duke i ngritur përtej kohës dhe përtej rrëfimit. Ishin si tri shtylla dashurie mbi të cilat qëndron jeta e një njeriu dhe historia e një populli. Dhe pikërisht kjo e bëri librin aq prekës: mënyra si dashuria, edhe në mes të dhimbjes më të madhe, mbetet dritë që nuk shuhet.

Duhet ndalur për një çast dhe parë me kujdes të thellë mënyrën se si një nënë–loke gjykohet, paragjykohet, madje edhe ngarkohet padrejtësisht me pritjen dhe dhimbjen e saj, vetëm pse mbron djalin dhe rrit fëmijët me atë dashurinë që është më e vjetra, më e shenjta dhe më e pathyeshmja në këtë botë. Në këtë dritë duhet parë edhe gjyshja e Martinës, e cila për Lirin — për Lirin e saj — mbajti peshën e një jete të tërë. Ai, që vitet më të bukura të rinisë i la të mbyllura prapa grilave të burgjeve jugosllave, nuk ishte i vetëm; bashkë me të vuante edhe ajo, çdo ditë dhe çdo natë, në heshtje.

Dhe nga ky rrëfim del një e vërtetë e rëndë, por e pamohueshme: sa e sa nëna shqiptare i kaluan netët pa gjumë, me zemrën e thyer ndër duar, me sytë e ngjitur te rruga që s’po sillte kurrë lajme, me lutjen që nuk mbaronte dhe me frikën që nuk ulej kurrë.

Ato, përveç skamjes, mundimeve dhe plagëve të jetës nën robëri, bartnin edhe një dhimbje tjetër — dhimbjen e një nëne që jeton midis shpresës dhe humbjes, midis lutjes dhe ankthit. E vetmja pyetje që i gërryente ditë e natë ishte kjo:

A do të kthehen bijtë tanë nga kazamatet jugosllave? A do të na trokasë një ditë dera me lajmin e mirë, apo do të na shembet mbi kokë një e vërtetë që nuk durohet?

Në këtë dritë, figura e nënës shqiptare del si një monument i gjallë që rri mbi themele dhimbjeje, por që megjithatë qëndron drejt — një simbol i një dashurie kaq të thellë, saqë as robëria, as vuajtjet, e as koha nuk kanë mundur ta thyejnë.

Po Martina… bija e Lirit, ajo që ende pa ardhur në jetë, e ndiente në mish e në shpirt zhurmën e grilave, rëndimin e mureve të ftohta, psherëtimat e burgut që rrotulloheshin rreth babait të saj. Përpara se të merrte frymën e parë, ajo ishte bërë pjesë e një bote të ngushtë, të errët, ku dhimbja hynte si ajër, dhe shpresa dilte përmes rreshtave të një letre të fshehur.

Dhe njeriut i lind pyetja që ther: Cila vuajtje është më e rëndë?
Babai i burgosur, i lidhur, i ndalur në mes të jetës? Apo bija e palindur, që e përjetonte burgun si djepin e saj të parë, të pavetëdijshëm, por të ngarkuar me peshën e një fati që s’ishte i saj?

Dashuria e babait për vajzën, ajo dashuri që rritet edhe kur nuk sheh, edhe kur nuk prek, edhe kur nuk dëgjon, shpërthente nëpër letra. Letrat që ai shkruante me duar të dridhura, me zemër të plagosur, me shpresën se një ditë do të mbërrijnë tek ajo — tek ajo që do të rritej dhe do të kuptonte më vonë se fjala e tij, e shkruar pas grilave, ishte forma më e pastër e lirisë që ai kishte.

Dhe kur këto letra lexohen sot, në një kohë tjetër, në një realitet tjetër, ato mbajnë ende brenda gjurmën e nxehtë të dhembjes të atyre ditëve. Lexuesit i kthehet një dridhje, një frymë që ngec në gjoks, sepse aty, mes rreshtave, nuk është vetëm rrëfimi i një burgu — është përjetësimi i një dashurie të pambyllshme, një ndjeshmëri që rrallë zbret kaq natyrshëm në shpirtin e njeriut.

Martina e palindur dhe Liri i burgosur bëhen kështu dy pole të së njëjtës tragjedi — por edhe dy shkëndija të së njëjtës dashuri që e tejkalon kohën, hapësirën dhe burgun vetë. Edhe koha kur Martina i rilexon letrat, nuk është kohë drite—Kosova ende zhytet në terr e skëterrë, një natë e rëndë historike që nuk shpërndahet lehtë. Ajo i lexon fjalët e babait në një epokë tjetër, por dhimbja mbetet e njëjtë; sikur koha të mos ecte përpara, por të rrotullohej rreth një plage që nuk mbyllet. Në atë botë të trazuar, Martina vuan bashkë me të — një vuajtje e dyfishtë, ajo e përjetuar nga babai në burg, dhe ajo që i kthehet vajzës përmes kujtesës së fjalës së shkruar.

Herë-herë, sikur Migjeni, ajo e ndien veten duke thirrur në heshtje: “Eh, sikur të kisha një grusht…” një grusht dritë, një grusht forcë, një grusht që të godiste padrejtësinë dhe dhunën që kishte rënë brez pas brezi mbi këtë tokë. Por grushti i saj nuk është i dukshëm, ai nuk është ai i dhunës, por i dijeve, i udhëtimit, i qëndresës së heshtur që me kohë bëhet uragan i brendshëm.

Ajo hakmerret jo me armë, por me arsimim. Udhëton drejt zemrës së okupatorit, futet në botën e tij, rritet, përparon, dhe më në fund shkruan këtë libër-testament — një monument kujtese, një betejë e shkruar që siguron se e shkuara nuk do të mbulohet me pluhurin e amnezisë. Kjo është hakmarrja e saj fisnike: ngritja, jo rrëzimi; dija, jo dhuna; kujtesa, jo harresa.

Shpesh autorja përsërit në libër se “asgjë në këtë botë nuk është e mirëqenë” — një e vërtetë e hidhur që përsëritet në historinë tonë. Mbi të gjitha, as liria nuk ka qenë e dhënë kurrë; ajo ka qenë gjithmonë e fituar me shpirt, me dhimbje, me sakrificë.

Gjeneratë pas gjenerate janë derdhur lumenj gjaku, që ne sot të kemi mundësi të shkruajmë libra të tillë, pa frikë, pa drojë, pa grushtin e censurës mbi kokë.

Dhe kështu, çdo faqe e këtij libri është një kujtim, një paralajmërim dhe një falënderim ndaj atyre që sakrifikuan, që ne të mund të flasim, të shkruajmë dhe të jetojmë të lirë.

Dy gratë e Lirit shfaqen në libër me një ndjeshmëri të jashtëzakonshme, si dy drita të qeta që ndriçojnë tragjedinë dhe madhështinë njerëzore të kësaj historie. Ato janë nëna e Martinës dhe njerka e saj — dy figura që autorja i ka skalitur me dashuri, me kujdes dhe me një respekt të thellë, sepse secila prej tyre ka mbajtur mbi shpinë një pjesë të peshës së jetës së Lirit, një pjesë të dhimbjes dhe shpresës së tij.

Të dyja, me zemra të bardha e duar të lodhura nga sakrifica, rrinë pranë tij si dy mbështetje të pathyeshme. Ato bëhen dora e djathtë e një atdhetari: e përkrahin, e ngushëllojnë, e presin netëve të gjata pa gjumë, duke dëgjuar çdo trokitje si një mundësi të kthimit të tij. Qëndresa e tyre është e heshtur, por fisnike; vuajtja e tyre, e thellë, por dinjitoze.

Dhe, megjithatë, fati — ai mister i pamëshirshëm — nuk njofton kurrë. Historia e tyre mbetet e dhimbshme, e ndërprerë, e mbushur me pritje që nuk u shpërblyen dhe me ëndrra që mbetën të varura në ajër si degët e një peme të plagosur nga stuhia.

Njerka e Martinës, veçanërisht, del në libër si një figurë që përgënjeshtron çdo stereotip. Ajo nuk është njerka që rrëfehet në përralla, ajo e ftohta, e ashpra, e pamëshirshmja. Përkundrazi — ajo paraqitet si një engjëll i butë, një mbrojtëse e përkushtuar që kujdeset për Martinën dhe për Lirinë me mirësi të papërshkrueshme. Ajo i sheh ata jo si “të tjerë”, por si dy qenie të dashura që fati ia ka besuar, si dy zemra të plagosura që meritonin dritë dhe ngrohtësi.

Nëpërmjet këtyre dy grave, libri na rikujton se heroizmi nuk qëndron vetëm në burg, në luftë, apo në fjalën e madhe — ai fshihet edhe te gratë që presin, që durojnë, që mbajnë gjallë shpresën kur të tjerët nuk munden. Ato janë zemra e padukshme e historisë, forca e heshtur që e mban gjallë familjen, kujtesën dhe Lirinë vetë.

Tronditëse është historia e popullit shqiptar, dhe aq më tronditëse bëhet kur e gjithë kjo histori e rëndë, e gjerë sa një shekull, përmblidhet në mënyrë të përkryer brenda kufijve të një biografie, në jetën e vetëm një personazhi. Sepse përmes tij, si në një pasqyrë të thyer në qindra copa, shfaqen fatet e shumë patriotëve shqiptarë — vuajtjet, burgjet, shpresat, qëndresa dhe sakrificat e tyre të panumërta.

Në këtë roman, çdo hap i Lirit bart peshën e një populli, çdo plagë e tij është plagë e historisë, çdo britmë e tij e mbytur në qeli është jehona e një kombi të tërë që për dekada kërkoi të njëjtën gjë: lirinë.

Dhe nganjëherë, kjo forcë që ai mbart brenda vetes bëhet e pakapshme edhe për vetë torturuesit e tij. Ata, të mësuar të shohin njerëzit duke u thyer, duke u dorëzuar para dhunës, nuk arrinin të kuptonin se si një njeri mund t’i sfidonte të gjitha format e maltretimit, të duronte çdo lloj poshtërimi, vetëm për një ideal — për një atdhe të copëtuar dhe një liri të munguar.

Është e pabesueshme, por e vërtetë: ka njerëz që nuk i përkul dot as dhuna, as hekurat, as errësira e burgjeve. Sepse brenda tyre ndizet një dritë më e madhe se frika.

Dhe Liri ishte një prej atyre njerëzve që me qëndresën e tij nuk mbrojti vetëm veten; ai mbrojti një gjeneratë, një identitet, një ëndërr kolektive.

Kështu, përmes një jete, autorja Keçmezi-Basha, sjell një shekull të tërë dhimbjeje dhe dinjiteti, duke treguar se historia shqiptare ka qenë e mbushur me burra e gra që nuk u dorëzuan kurrë, edhe kur bota u rrëzohej mbi supe.

E Liri, një ditë, kthehet…kthehet ashtu siç kthehen vetëm ata që kanë bartur mbi vete më shumë se peshën e një jete — kthehet për të mos ikur më kurrë. Kthimi i tij nuk është ai që pritet me buzëqeshje, as ai që hap dyert e shtëpisë me gëzim; është një kthim që mbërrin i heshtur, i rëndë, si hapi i fundit i një udhëtimi të pafund, që përfundon pikërisht në pragun ku dikur filloi e gjithë rruga e tij e mundimshme.

Në atë çast, dhembja bëhet aq e madhe sa kapërcen kufijtë e një familjeje dhe përhapet mbi mbarë një popull. Është dhembja që rritet në shpirtin e njeriut si një stuhi që nuk gjen vend të pushojë, dhe megjithatë, pikërisht aty, në zemrën e kësaj dhimbjeje, lind edhe një ndjenjë tjetër — një lloj krenarie që s’ka fjalë që ta përshkruajë plotësisht. Sepse trupi i Lirit mbulohet me flamur, me atë të kuqin e thellë që përmban historinë e një kombi, dhe me shqiponjën dykrerëshe që, e shpalosur mbi të, sikur shndërrohet në një krahëngritje solemne që e pret të birin e saj të rënë.

Në atë moment, Liri pushon së qeni thjesht një individ, dhe bëhet simbol i sakrificës që i kapërcen kufijtë e jetës së tij personale. Edhe ëndrrat më të skajshme, ato që njeriu i ngre në qetësinë më të thellë të shpirtit, nuk do ta kishin parashikuar këtë bashkim të tij me flamurin; një bashkim aq të thellë, sa që ai vetë duket sikur shkrin në pëlhurë, si të ishte pjesë e saj prej kohësh, si të ishte rritur e formuar brenda atyre ngjyrave që e përfaqësojnë kombin.

Në atë përqafim të fundit, njeriu dhe flamuri bëhen një — dhembja që përhapet si hije e rëndë, dhe krenaria që ngrihet si dritë e papritur, përplasen dhe krijojnë një realitet të ri, ku një jetë e humbur shndërrohet në një përjetësi të fituar.

Kështu, ai kthehet, jo për t’i rikthyer hapat e vjetër, por për t’u bërë kujtim dhe flamur, histori dhe simbol, për t’u kthyer përgjithmonë në atë formë që nuk shuhet kurrë: në përjetësinë që i jep atdheu atyre që e deshën deri në frymën e fundit.

Është vërtet për t’u admiruar fakti se gjatë tërë romanit përdoret një gjuhë që autorja vetë do ta quante “shpatë” e njëkohësisht “bisturi” — një gjuhë që godet me saktësi dhe këput iluzionet me një prerje të pastër, por edhe një gjuhë që depërton thellë, që çan shtresat e ndjenjave dhe kujtesës me një finesë kirurgjike. Kjo gjuhë nuk është thjesht mjet i rrëfimit, ajo është vetë forca e tij, trupi dhe shqisa e brendshme e librit, një puls i gjallë që e mban në ritëm rrëfimin nga faqja e parë deri te e fundit.

Fjalori i autores është i jashtëzakonshëm jo nga pompoziteti, por nga kapshmëria e tij. Fjala e saj vjen e qartë, e butë, e rrokshme për çdo lexues, dhe megjithatë brenda saj mbart një thellësi që të zgjon mendimin, të trondit ndjenjën dhe të ndal frymën në momente. Ajo arrin të krijojë një ekuilibër të rrallë mes thjeshtësisë dhe fuqisë, duke e bërë gjuhën e romanit të jetë njëkohësisht e përditshme dhe madhore, e përulur dhe e jashtëzakonshme.

Në shumë raste, autorja përdor metafora që ngrihen si ura shpirtërore, që të çojnë nga realiteti drejt botës së brendshme të personazheve, ose drejt kujtesës kolektive që ndihet në çdo rresht të librit. Metaforat e saj nuk janë zbukurime të rastit, por pjesë organike të rrëfimit — mjete që hapin horizonte të reja ku lexuesi e sheh dhimbjen, dashurinë, vuajtjen dhe shpresën me sy të tjerë.

Po aq shpesh, ajo fut në tekst fjalë të urta, mençuri popullore të kalitur ndër breza, histori të vjetra që mbajnë aromën e shtëpisë dhe tonin e kohëve të shkuara. Këto elemente i japin romanit një shtresë të dytë ngrohtësie dhe autenticiteti, si një pëlhurë e endur me fijet e së kaluarës që i jep librit një gjuhë të gjallë, të freskët dhe të rrënjosur thellë në kulturën tonë.

Janë pikërisht këto mjete stilistike — metaforat, fjalët e urta, tregimet e trashëguara — që e bëjnë librin jo vetëm tërheqës, por edhe një kënaqësi të rrallë për lexim. Lexuesi nuk ecën thjesht nëpër faqe; ai ecën nëpër një peizazh emocionesh, idesh dhe kujtimesh që e mbajnë të lidhur me rrëfimin, që e bëjnë librin të jetë më shumë se një histori: e bëjnë të jetë përvojë e plotë shpirtërore.

Ti, e dashur Prof. Dr. Sabile Keçmezi-Basha, me mjeshtërinë tënde të rrallë shkrimore dhe me përvojën e thellë që ke si njohëse e kësaj periudhe historike, na ke dhuruar një vepër që tejkalon kufijtë e një romani të zakonshëm. Ajo që ke krijuar është një dëshmi letrare e përmasave të mëdha, një libër që nuk lexohet vetëm për t’u kuptuar, por për t’u ndier, për t’u mbajtur mend gjatë, për t’u përjetuar si një pjesë e dhembshme e historisë sonë të përbashkët.

Me penën tënde të sigurt, të ngrohtë dhe të mprehtë njëkohësisht, ti e ke ringjallur Martinën — një figurë sa intime aq edhe simbolike — jo vetëm si personazh, por si një shenjë të thellë të fatit të popullit shqiptar. Nëpërmes saj, ti ke sjellë zërat e atyre mijëra martirëve të heshtur, atyre burrave e grave që i ka lindur kjo tokë dhe që e kanë bartur mbi supe një barrë të rëndë vuajtjesh e qëndrese.

Martina e romanit nuk është veç një vajzë e mbetur pa baba; ajo është fytyra e mijëra vajzave shqiptare që u rritën me mungesë, me plagë të trashëguara, me heshtje të imponuar dhe me dhimbje të pashlyera. Babai i saj nuk është vetëm Liri, por çdo atdhetar i burgosur, i vrarë, i zhdukur nëpër errësirat e historisë sonë. Nëpërmes kësaj figure, ti ke treguar me finesë se sa shumë histori personale janë shkrirë në historinë e një populli, sa shumë dhimbje private janë bërë dhimbje kolektive.

Krijimtaria jote na fton të mos harrojmë. Na fton të mos e harrojmë atë hije të rëndë të shekullit të kaluar, kur shqiptarët përballeshin me padrejtësi që sfidonin çdo logjikë njerëzore. Na fton të mbajmë mend sesi, në çdo fshat e qytet, ka pasur nga një “Martinë”, nga një “Liri”, nga një nënë që priste, nga një njerkë që sakrifikonte, nga një familje që thyhej e megjithatë qëndronte.

Ky libër i yti është një gur kujtese, një thirrje e brendshme që na rikujton se historia jonë nuk është thjesht një kapitull i mbyllur, por një plagë që meriton të njihet, të pranohet dhe të nderohet.

Prandaj vepra jote, e dashur profesore, nuk është vetëm e bukur në aspektin letrar; ajo është e vyer në aspektin njerëzor dhe historik. Është një testament shpirtëror që do të mbetet gjatë në mendjet tona, sepse në faqet e tij ti ke shkruar jo vetëm historinë e Martinës — por historinë e popullit shqiptar.

Në fund, nga ti presim ende shumë vepra — vepra që, ashtu si kjo e fundit, do të mbeten si gurë themeli në kujtesën tonë kolektive dhe do të udhëtojnë përtej kohës, drejt gjeneratave që vijnë. Sepse fjala jote nuk është thjesht shkrim; ajo është trashëgimi, është dritë që u lihet brezave, është frymëzim për ata që do të kërkojnë të kuptojnë të kaluarën për të ndërtuar të ardhmen.

Pena jote, e mprehtë dhe e dhembshur njëkohësisht, ka ende shumë për të thënë, shumë të vërteta për të zbuluar, shumë plagë për të shëruar dhe shumë jetë për të nxjerrë nga heshtja. Ne presim me padurim veprat e tjera që do të rrjedhin nga duart e tua, sepse dimë se secila prej tyre do të jetë një dritare e re, një hije e tretur, një kujtim i ringjallur, një homazh ndaj historisë sonë.

Prandaj, shëndet e jetë të gjatë për ty, që të vazhdosh të na dhurosh art, të na tregosh histori dhe të na lësh një trashëgimi të vyer që brezat e ardhshëm do ta çmojnë me respekt e mirënjohje.