KOMBI IM I MREKULLUESHËM NË MBROJTJE TË SË VËRTETËS

Prof. Dr. Sabile Keçmezi-Basha

Thonë se pluralizmi është shenja më e dukshme e demokracisë—si vula e saj e padukshme në ballë—dhe unë e gjej veten shpesh duke u ndalur te një pyetje e thjeshtë, por therëse: pse, herë pas here, na ndizet nervi vetëm sepse nuk mendojmë të gjithë njësoj?

Sikur të ishim rritur me idenë se harmonia do të thotë një zë i vetëm, një mendim i vetëm, një rreshtim i vetëm—dhe çdo devijim nga kjo “rregullsi” na duket si prishje, si fyerje, si mosmirënjohje. Por a është vërtet kështu? Apo kemi ngatërruar paqen me uniformitetin, dhe rregullin me heshtjen?

Nëse pluralizmi është një ylber, atëherë ai nuk është i bukur sepse është “një ngjyrë” që sundon të tjerat. Përkundrazi: bukuria e tij lind pikërisht nga bashkëjetesa e ngjyrave që nuk i ngjajnë njëra-tjetrës. E kuptojmë këtë kur e shohim në qiell: askush nuk zemërohet me të kuqen pse nuk bëhet blu; askush nuk e qorton të verdhën pse s’merr trajtën e vjollcës. Ylberi nuk kërkon leje për të qenë i larmishëm—dhe prapë, është një nga pamjet më paqësore që njeriu mund të sodisë.

Atëherë pse të na mbetet hatri kur, në një kuvend apo në një takim, shfaqen zëra kundër, zëra neutralë, e zëra që pajtohen plotësisht me pikat e një grupi të caktuar njerëzish? Pse e përjetojmë mospajtimin si goditje personale, sikur mendimi ndryshe të ishte sulm, jo kontribut?

Ndoshta sepse, pa e kuptuar, e kthejmë idenë në pronë: “kjo është e imja”, “kjo është e jona”. Dhe kur dikush nuk pajtohet, ne nuk e dëgjojmë si mendim—e dëgjojmë si refuzim. Ndërsa demokracia, në thelb, na fton në një lloj tjetër pjekurie: ta ndajmë idenë nga egoja, ta ndajmë debatin nga krenaria, ta ndajmë kundërshtimin nga armiqësia.

Sepse kundër është një pasqyrë që na detyron të shohim anët që s’i kemi parë. Neutral është një pauzë e mençur—një shenjë se dikush po e peshon çështjen, po kërkon drejtësi përpara entuziazmit. E pajtimi i plotë është, po, një mbështetje e mirë—por edhe ai, nëse është i verbër, mund të bëhet rrezik. Një sallë ku të gjithë tundin kokën njësoj, pa asnjë pyetje, pa asnjë dyshim, pa asnjë “po sikur…”, është më afër frikës sesa lirisë.

Pluralizmi nuk na premton rehati; na premton të vërtetën që vjen nga përplasja e arsyeshme e këndvështrimeve. Prandaj, kur në një takim ka zëra kundër, neutralë dhe dakordësues, nuk është arsye për hatërmbetje; është prova se aty ka jetë, mendim, liri. Dhe ndoshta pyetja e vërtetë nuk është “pse nuk mendojmë njësoj?”, por: a jemi mjaft të pjekur ta duam demokracinë edhe kur ajo na sfidon?

Prandaj, Kosova sot mund të quhet një shtet demokratik e pluralist—madje, nëse duam ta themi me një kthesë më kuptimplote, edhe pluraliste-demokratike: sepse këto dy fjalë nuk janë thjesht dekor në fjali, por dy shtylla që mbajnë peshën e një shoqërie që kërkon të ecë drejt lirisë.

Prandaj edhe shteti ynë jeton me demokraci: me zëra që nuk janë të njëjtë, me parti të ndryshme, me mendime të ndryshme—me një mozaik bindjesh që nganjëherë harmonizohen e nganjëherë përplasen, por që, në thelb, dëshmojnë se jeta shoqërore nuk është e ngrirë. Demokracia nuk është një këngë me një varg të vetëm; është një polifoni ku secili zë kërkon vendin e vet, ku secili mendim ka të drejtë të marrë frymë, edhe kur nuk na pëlqen.

Ne kemi sfida që na sfidojnë si njerëz dhe si shoqëri. Na sfidojnë në durim, në maturi, në kulturën e dëgjimit. Na sfidojnë të mos e ngatërrojmë kundërshtimin me armiqësi; të mos e shohim mendimin ndryshe si fyerje personale, por si pjesë të natyrshme të një shoqërie që mendon. Sepse një shoqëri që mendon, nuk mund të jetë gjithmonë në një mendje—dhe nuk ka pse të jetë.

Nuk ka asgjë të keqe nëse ne nuk pajtohemi. Përkundrazi: është shenjë se secili ruan dinjitetin e vet, se secili ka një këndvështrim, një përvojë, një arsye. Është shenjë se nuk jemi turmë e heshtur, por qytetarë që kërkojnë kuptim, drejtësi, rrugë. Dhe kur fërkohemi me mendime të kundërta, shpesh pikërisht aty lind shkëndija e qartësisë: aty ku një mendim e sfidon tjetrin, ku argumenti kërkon argument, ku fjala kërkon përgjegjësi.

Prandaj, po: në një shtet demokratik, është normale të ketë parti të ndryshme, ide të ndryshme, kundërshti e dilema. Është normale të ketë sfida që na vënë në provë. Sepse aty ku ka liri, ka edhe zë. Aty ku ka zë, ka edhe debat. Dhe aty ku ka debat, ka edhe mundësi që ne—si njerëz dhe si shoqëri—të piqemi, të mësojmë, të korrigjohemi, e të ecim përpara pa e humbur respektin për njëri-tjetrin.

Kosova e deshi këtë rrugë. E deshi jo si luks, por si domosdoshmëri; jo si imitim të të tjerëve, por si një betim ndaj vetes pas një historie të rëndë. E deshi sepse e kuptoi se liria nuk është vetëm çlirim prej prangave, por edhe ndërtim i një rendi ku askush nuk përjashtohet për shkak të mendimit, bindjes, apo përkatësisë. Dhe ne—si shoqëri—për këtë votuam: për një hapësirë ku fjala të mos ketë frikë; ku mendimi ndryshe të mos shihet si tradhti; ku pushteti të mos jetë pronë, por përgjegjësi.

Ne kështu e deshëm—dhe për këtë votuam. Votuam që Kosova të mos jetë një zë i vetëm, por një kor ku dallojnë timbre të ndryshme. Votuam që rruga e shtetit të mos shkruhet nga një dorë e vetme, por të ndërtohet nga shumë duar, edhe kur ato nuk pajtohen gjithmonë. Votuam që e ardhmja të jetë një dritare e hapur, jo një mur i mbyllur.

Por ka çaste kur fjalët “kundër” e “pro” zbehen, kur kufijtë e partive treten si pluhur në erë dhe kur interesat e ngushta—lokale a të momentit—duken të vogla përballë një peshe që i kapërcen të gjitha. Ka çështje që nuk maten me numra, me karrige, as me duartrokitje; ka çështje që janë më të mëdha se ne, më të ndjeshme se çdo debat i zakonshëm, dhe pikërisht për këtë arsye nuk pranojnë të futen në kornizat e vogla të politikës së ditës.

Sepse kombëtarja, në kuptimin më të pastër, nuk është zhurmë; është frymëmarrje e përbashkët. Është vetëdija se mbi dallimet tona qëndron një shtëpi e madhe që na mban të gjithëve. Dhe kur kjo shtëpi rrezikohet, kur kjo ndjeshmëri preket, nuk ka më vend për lojë fjalësh, as për llogari të vogla. Atëherë kërkohet maturi, urtësi dhe një zemër që di të rrahë përtej interesit personal.

Prandaj, kur vjen ky moment i madh, ai moment ku e ardhmja peshon më shumë se e tashmja, ne duhet të dimë të heqim petkat e vogla të ndarjeve dhe të vishemi me diçka më të gjerë: me vetëdijen qytetare dhe me zemrën kombëtare. Sepse ka një prag ku mospajtimet janë pasuri, por edhe një prag tjetër ku bashkimi bëhet domosdoshmëri.

Dhe pikërisht aty, në atë prag të ndjeshëm, çështja nuk njeh gjë tjetër veç asaj që është kombëtare, paqësore dhe liridashëse—si një udhërrëfyes i pastër, si një busull që nuk gënjen, si një flamur i brendshëm që valëvitet jo për të ndarë, por për të bashkuar.

Më kujtohet viti 1998, ai vit kur ajri i Kosovës ishte i rëndë, jo vetëm nga frika, por edhe nga një ndjenjë e thellë se historia po shkruhej me dorë të dridhur, me zemër të hapur dhe me gjak që rrinte pranë pragut. Ishte koha kur doli në dritë—dhe ne e kuptuam me qartësi të plotë—se lufta kishte marrë trup, se mbrojtja e vendit nuk ishte më vetëm një fjalë nëpër takime, por një barrikadë e vërtetë, një betim i thënë me pushkë e me shpirt: USHTRIA ÇLIRIMTARE E KOSOVËS po bënte luftë dhe po e mbronte tokën.

Dhe ky kujtim më rri në mendje si të ishte sot, i freskët e therës, sepse atëkohë edhe ritmi i jetës sonë politike kishte një puls të çuditshëm: mblidheshim, diskutonim, mendonim, përpiqeshim të kuptonim kah po rridhte lumi i ngjarjeve. Në ato ditë, kryesia e Lëvizjes së Bashkuar Demokratike mbante mbledhje—takime të mbushura me ankth e përgjegjësi—sepse çdo vendim dukej sikur peshonte një shekull.

Por, për disa ditë, një mungesë u bë e dukshme. Ramë Buja nuk u pa. Nuk u duk në mbledhje. Nuk u dëgjua zëri i tij. Dhe kur mungon dikush në kohë të trazuara, mungesa bëhet pyetje, bëhet shenjë, bëhet parandjenjë. Ne e ndienim atë boshllëk si një hapësirë ku heshtja fliste më shumë se fjalët. Derisa erdhi një ditë. Një takim i zakonshëm në pamje, por jo në peshë. Një njoftim që ra mbi ne si gur në ujë të qetë, duke krijuar rrathë të mëdhenj në mendje e në zemër. Na thanë: miku dhe shoku ynë, Rama, kishte shkuar në mal—në UÇK.

Dhe pastaj erdhi arsyetimi—jo si justifikim, por si një e vërtetë e thjeshtë, gati e shenjtë në logjikën e asaj kohe: ai kishte hequr dorë nga partia dhe nga çdo obligim tjetër. Jo sepse i mohoi ato, por sepse kishte hyrë në një botë ku emrat e partive nuk kishin më kuptim; ku programet nuk lexoheshin më në letra; ku fjalët s’kishin më kohë të zbukuroheshin. Atje ku kishte shkuar ai, nuk kishte parti—kishte vetëm ushtarë.

Ushtarë që nuk pyeteshin se nga vinin e çfarë mendimi kishin dje, por çfarë guximi kishin sot. Ushtarë që nuk mbanin post, por barrë. Nuk mbanin kollare, por plagë. Nuk mbanin premtime, por qëndresë. Dhe mbi të gjitha: po mbronin tokën dhe popullin e tyre.

Ajo fjali—“atje nuk ka parti”—më duket edhe sot si një pasqyrë e qartë e asaj kohe. Sepse kur rrezikohet shtëpia, askush nuk pyet se cilës dhomë i përket; kur digjet kulmi, njeriu nuk merr me vete parulla, por ujë; kur toka thërret, emrat e vegjël zbehen dhe mbetet vetëm emri i madh: ATDHEU.

Dhe në atë vendim të Ramës kishte diçka më shumë se akt personal. Ishte një mënyrë për të na treguar se ç’është e rëndësishme kur koha bëhet e pamëshirshme: se ka momente kur njeriu duhet të dalë nga rreshtat e zakonshëm të jetës dhe të hyjë në rreshtin e historisë; se ka çaste kur obligimi nuk lidhet me një strukturë, por me një fat kolektiv.

Prandaj, kur e kujtoj atë ditë, nuk e shoh vetëm si një lajm. E shoh si një kthesë. Si një çast kur fjalët “shok” dhe “mik” morën peshë tjetër—peshën e një zgjedhjeje që s’bëhet për lavdi, por për liri. Dhe e kuptoj sërish: ka kohë kur pluralizmi e debati janë pasuri, por ka edhe kohë kur historia thërret me një zë të vetëm—zërin e mbrojtjes, të lirisë dhe të tokës që nuk mund të mbetet e pambrojtur.

Dhe ndoshta ky është mesazhi që e mban gjallë atë kujtim: se liria e atdheut është si drita—nuk e vëren sa e domosdoshme është, derisa të të mungojë. Kur është aty, ajo e bën jetën të duket e natyrshme; kur rrezikohet, ajo e zbulon veten si gjëja më e madhe që mund të ketë një popull.

Prandaj e tregova rastin e Ramës: që të mos mbetet thjesht histori për një luftëtar, por të kthehet në kujtesë kolektive për një të vërtetë themelore—se në orët më të errëta, liria del mbi gjithçka, dhe përballë saj, çdo gjë tjetër bëhet e vogël, e përkohshme, e parëndësishme. Sepse kur atdheu kërkon të jetojë, asgjë tjetër nuk ka rëndësi sa të mos shuhet drita e tij.

Dje, në protestën me thirrjen “Drejtësi – jo politikë”, u pa qartë diçka që rrallë e shohim kaq hapur: se ajo që i dhemb një populli, nuk i përket vetëm një partie. Aty nuk dolën vetëm anëtarët e një subjekti të caktuar; aty u panë njerëz nga të gjitha anët, nga të gjitha partitë, nga të gjitha bindjet—si të ishte sheshuar për një çast ajo vijë që zakonisht na ndan në ngjyra e emërtime.

Dhe mes asaj turme, u pa edhe Presidentja e Kosovës, znj. Vjosa Osmani. Por ajo nuk u shfaq me madhështi protokolli, as me distancë pushteti. U duk si një njeri i zakonshëm—si dikush që e uli veten pranë njerëzve, jo mbi ta. Si dikush që, të paktën për ato çaste, nuk qëndroi në piedestal, por në tokën e përbashkët ku dhembja ndahet dhe fjala bëhet barrë e përbashkët. Ishte aty jo për të qenë figurë, por për të qenë prani; jo për të bërë skenë, por për të ndarë fatin dhe dhimbjen bashkë me të tjerët.

Dhe kjo pamje—për shumëkënd—ishte për çdo lakmi. Sepse populli im, populli i vuajtur, e njeh peshën e lirisë. Nuk e njeh nga librat, por nga jeta; jo nga fjalimet, por nga plagët. Ai e di sa shtrenjtë është ajo dritë që quhet liri, prandaj edhe e çmon. Ai e kupton se ka çaste kur nuk kërkohet brohoritje për partinë, por qëndrim për të drejtën.

Pikërisht për këtë, slogani “Drejtësi – jo politikë” u duk kaq i qëlluar: sepse drejtësia, kur është e vërtetë, nuk ka nevojë për kostum partie. Ajo duhet të qëndrojë e pastër, e palëkundur, mbi interesat e ditës. Dhe kur një popull del për drejtësi, ai nuk del për t’i bërë nder një emri, por për t’i dhënë zë një të vërtete—që të mos mbetet e vetme, e heshtur, e shtypur nën peshën e lojërave.

Dje u pa se, kur çështja është më e madhe se ne, ne dimë të bëhemi bashkë. Dhe kjo është një shenjë shprese: se populli që e njeh lirinë, di edhe ta ruajë dinjitetin—me qetësi, me vendosmëri, dhe me kërkesën më njerëzore nga të gjitha: drejtësi, pa politikë.

Sonte, më 18 shkurt 2026, teksa po ndiqja lajmet e mbrëmjes, ndjeva një tronditje të thellë—ajo lloj prekjeje që të shkon drejt e në shpirt dhe të lë për pak çaste pa fjalë. Pamja e zëvendëskryeministrit të parë dhe ministrit të Punëve të Jashtme e Diasporës, z. Glauk Konjufca, duke hyrë në Gjykatën e Hagës e duke folur para gazetarëve, m’u duk si një moment i ngarkuar me peshë historike: si një prag ku fjala nuk është thjesht fjali, por barrë; ku qëndrimi nuk është vetëm deklaratë, por dëshmi e një kohe.

Ai foli prerë, pa lëkundje, me atë tonin kur njeriu nuk kërkon të bindë me zbukurime, por me bindje. Thelbi i asaj që tha ishte i qartë si drita: se nuk ka pasur kurrë “ndërmarrje kriminale” në Ushtrinë Çlirimtare të Kosovës. Se ajo nuk lindi nga skemat e errëta, por nga nevoja e popullit; se u ngrit prej vetë zemrës së njerëzve dhe u bë mburojë e tyre. Ishte si të dëgjoje një fjali që nuk synon vetëm të shpjegojë, por të mbrojë dinjitetin—jo të një individi, por të një ideali.

Dhe pastaj, në atë rrjedhë fjalësh, ai shtoi edhe një shpresë që tingëlloi si premtim: se vetë kjo gjykatë do ta dëshmojë të vërtetën; se çlirimtarët nuk janë kriminelë dhe se së shpejti do të kthehen pranë familjeve të tyre. Në ato çaste, m’u duk sikur fjala “shpejt” u bë dritare—një dritare ku njerëzit shohin përtej dhimbjes, përtej pritjes, përtej rëndesës së një padrejtësie që frikësohet të quhet me emër.

E në fund, brenda meje u ngrit një thirrje e thjeshtë, por e plotë: të lumtë, zoti zëvendëskryeministër. Jo si lavdërim i zakonshëm, por si mirënjohje për një qëndrim që nuk e harron se ka fjalë që duhet thënë kur heshtja bëhet e rëndë, kur mjegulla rrezikon të mbulojë të vërtetën.

Sepse ja: kjo është ajo që na e kujton gjithmonë jeta—se gjaku ujë kurrë nuk bëhet. Se lidhja me rrënjën, me sakrificën, me dhimbjen dhe me krenarinë e një populli nuk tretet me kohë, as me rrethana. Ajo rri aty si një damar i padukshëm që s’pushon së rrahuri: në kujtesë, në ndërgjegje, në dinjitet—dhe në çdo fjalë që del nga zemra kur është një pyetje e vërteta e lirisë. Mjafton vetëm ta marrim me mend peshën e asaj pamjeje: në një gjykatë të huaj, në një hapësirë ku fjala matet si provë dhe heshtja mund të bëhet keqkuptim, shfaqet një figurë shtetërore—dhe jo çfarëdo figure, por vetë zëvendëskryeministri. Jo për ceremoni, jo për formalitet, por për të parë, për të dëgjuar, për të qenë aty me prani të gjallë, dhe për të folur në mbrojtje të tyre.

Ka diçka thellësisht njerëzore e njëkohësisht shtetërore në këtë akt. Sepse kur shteti del përpara si zë, ai nuk përfaqëson vetëm institucionin: ai përfaqëson kujtesën, plagën, sakrificën dhe dinjitetin e një populli. Aty, në atë prag të ftohtë të drejtësisë, prania e tij bëhet si një dorë mbi sup—jo për të zëvendësuar të vërtetën, por për ta shoqëruar atë që të mos mbetet vetëm.

Dhe sa domethënëse është kjo: në padrejtësi, nuk të mjafton vetëm e vërteta që e di ti; të duhet edhe një zë që ta thotë para botës, edhe një dëshmitar që të rrijë pranë, edhe një mik që të mos të lërë në vetmi. Se padrejtësia, shpesh, nuk vret vetëm me vendim—vret me izolim. Të bën të ndihesh sikur je vetëm përballë një muri të madh. Prandaj, kur vjen miku e thotë “jam këtu”, ai nuk sjell vetëm fjalë; sjell frymëmarrje, sjell kurajë, sjell dritë.

Kjo është arsyeja pse ajo pamje prek kaq shumë: sepse tregon se në çastet kur peshon rëndë e padrejta, njeriu nuk duhet të mbetet vetëm. Dhe kur miku—qoftë ai mik personal apo mik institucional—del hapur në krahun tënd, kjo është një lloj drejtësie para drejtësisë.

Pra po: kur je i lirë, s’të duhet mbrojtje, sepse liria është vetë mburoja jote. Por kur të bie padrejtësia mbi supe, atëherë të mbron—ai miku. Lum ai që të del në krah jo kur është lehtë, por kur është e vështirë; jo kur duartrokitet, por kur rrezikohet; jo kur fjalët janë të lira, por kur kushtojnë.

Dhe atë çast, brenda vetes, pa e thënë me zë, thashë: ja, ky është shqiptari—ai që me qëndrimin e vet e rrëzon përdhe çdo paragjykim, çdo shabllon të padrejtë që na e veshin si rrobë të huaj. Sepse ka njerëz që flasin shumë për unitetin, por ka edhe njerëz që e dëshmojnë atë me prani, me guxim, me një hap të vendosur pikërisht kur fjala bëhet e rëndë dhe koha kërkon shtyllë.

Ne mund të jemi në parti të ndryshme, me bindje të ndryshme, me gjuhë politike që shpesh s’i ngjan njëra-tjetrës. Mund të mos pajtohemi në shumë pika, të kemi debate, të kemi kundërshti, të kemi edhe nervozizëm si çdo shoqëri e gjallë. Por ka një moment kur dallimet veniten si hije përballë dritës: kur thërret atdheu. Atëherë, me gjithë larminë tonë, bëhemi një. Jo sepse u zhdukën mendimet tona, por sepse mbi to ngrihet një e vërtetë më e madhe: shtëpia e përbashkët, toka jonë, dinjiteti ynë, vëllazëria e patjetërsueshme.

E pikërisht kjo e demanton paragjykimin më të shpeshtë: se ne qenkemi të ndarë deri në palcë, se s’ditkemi të bashkohemi kurrë. Jo. Sepse historia jonë, në çastet më të rënda, ka treguar se kur peshon mbijetesa, kur preket liria, kur vihet në rrezik ajo që është e shenjtë, ne gjejmë një gjuhë tjetër—gjuhën e bashkimit. Dhe kjo gjuhë nuk shkruhet me program partie, por me ndërgjegje kombëtare.

E kam thënë edhe diku tjetër, në një shkrim tjetër: në Hagë, në një farë mënyre, po gjykohet e po dënohet liria. Jo thjesht disa emra, jo thjesht disa biografi, por ideja se një popull kishte të drejtë të mos shuhej, të mos dorëzohej, të kërkonte frymë, të kërkonte dritë. Sepse kur liria vihet në bankën e të akuzuarit, ajo s’është më vetëm çështje e atyre që gjykohen; bëhet çështje e të gjithëve që e ndiejnë veten pjesë e asaj lirie.

Dhe atë liri ne, secili në mënyrën e vet, duhet ta mbrojmë. Disa e mbrojnë me fjalë që s’dridhen. Disa me dëshmi e argument. Disa me urtësi, me qetësi, me këmbëngulje. Disa me shkrim, me kujtesë, me rrëfim—që e vërteta të mos mbulohet nga pluhuri i harresës. Sepse liria nuk është vetëm e kaluar; është edhe e tashme dhe e ardhme. Ajo ka nevojë për gardian të ndërgjegjes, për njerëz që nuk lejojnë që sakrifica të përkthehet padrejtësisht në faj.

Prandaj, kur e pashë atë qëndrim, m’u duk si një dëshmi e thjeshtë, por e madhe: se pavarësisht ndarjeve të ditës, kur thërret atdheu, ne dimë të bëhemi një. Dhe kur liria vihet në provë, ajo duhet të gjejë zëra—jo për të ushqyer urrejtje, por për të mbrojtur dinjitetin; jo për të ndezur zjarr, por për ta mbajtur të gjallë dritën.

Dhe ja, pikërisht këtu qëndron një nga shembujt më të mirë se si një gjest, një qëndrim i thënë me kohë dhe me dinjitet, mund të jetë shumë më i madh se çdo parti, më i gjerë se çdo klan, më i lartë se çdo krahinë. Sepse ka veprime që nuk i përkasin më kornizës së interesit, por i përkasin ndërgjegjes; nuk i shërbejnë një rreshtimi, por i shërbejnë një të vërtete që s’duhet lënë në mëshirë të mjegullës.

Në ato çaste, ne nuk jemi më emra të vegjël të ndarë në radhë e ngjyra politike. Jemi shqiptarë—dhe kjo fjalë, kur vjen dita e provës, nuk është thjesht përkatësi, por peshë, përgjegjësi, kujtesë. Jemi shqiptarë që, siç thua, nuk dimë për frikë—por as nuk dimë për urrejtje. Sepse trimëria e vërtetë nuk është të shpërthesh, por të qëndrosh; jo të ndizesh nga mllefi, por të mos lejojë mllefi të të udhëheqë. Të mos e kthejmë dhimbjen në helm, as plagën në thirrje për hakmarrje.

Ne dimë të falim—sepse falja është fisnikëri—por nuk dimë të harrojmë, sepse harresa është padrejtësi e dytë. Falja tek ne nuk është amnezi; është zgjedhje për të mos ia falur shpirtin tonë urrejtjes. Por kujtesa është detyrë: të mbajmë mend që e vërteta të mos shkelet, që krimi të mos maskohet, që historia të mos rishkruhet me bojë të rreme. Prandaj ne e dimë kush ka bërë krime—dhe kjo dije nuk është për të ndezur zjarr, por për të mos lejuar që drejtësia të humbasë rrugën.

Edhe në këto kushte, edhe kur plagët ende dhembin, ne nuk nxisim urrejtje. Sepse urrejtja është rrugë e shkurtër, por e rrezikshme: ajo e djeg të ardhmen për t’u ngrohur për një çast. Ne, përkundrazi, kërkojmë drejtësi—dhe drejtësia është më e ftohtë, më e qetë, por më e qëndrueshme. Ajo nuk bërtet gjithmonë, por nuk pushon së ekzistuari. Mund të vonojë, mund të mbulohet përkohësisht, mund të shtyhet nga zhurmat e botës—por e drejta, në fund, nuk humb. Sepse e vërteta ka një zakon të çuditshëm: herët a vonë del në sipërfaqe, si drita që s’e mban dot asnjë perde përjetësisht.

Dhe në këtë udhë, “i yti” të mbron—jo për interes, jo për shfaqje, por sepse e di të vërtetën. Sepse e njeh plagën tënde si plagë të përbashkët. Sepse e kupton se ka gjëra që janë makabre dhe të tmerrshme për një popull—gjëra që nuk duhet të relativizohen, as të zbukurohen, as të hidhen nën qilimin e politikës. Dhe ai, kur flet, e thotë troç: pa frikë, pa dredhi, pa gjysmë-fjalë. E thotë si njeri që nuk ia ka borxh askujt heshtjen, por ia ka borxh të gjithëve të vërtetën.

A nuk jemi, vallë, një popull i mrekullueshëm?
Sepse ka diçka të rrallë te ne: përditshmëria mund të na shpërndajë në mendime, në halle, në punë e në rrugë të ndryshme, por nevoja—ajo fjalë e thjeshtë që peshon sa një epokë—na mbledh prapë si një trup i vetëm. Kur vjen çasti, kur thërret koha, kur trokasin rrethanat, ne e gjejmë njëri-tjetrin pa shumë fjalë. Si të kishim një dritë të fshehtë brenda nesh që ndizet menjëherë sapo errësohet qielli.

Kur e do nevoja, bëhemi një.
Bëhemi një në zemër, një dorë, një zë. Njëri hap derën, tjetri sjell bukën, një tjetër ofron krahun, dikush fjalën e mirë, dikush heshtjen që të mban, dikush guximin që të ngre. Dhe ajo “një” nuk është thjesht një numër—është një betim i pashkruar, është një mënyrë për të thënë: “Unë jam këtu”, “Ne nuk të lëmë”, “Ne i dalim përballë”. Në ditë të vështira, ne dimë të kthehemi në rrënjë: në solidaritetin e thjeshtë, në njerëzillëkun që nuk kërkon lavdi, në bashkimin që nuk ka nevojë për thirrje të mëdha, sepse e ka zërin brenda.

Ashtu siç ishim dje.
Dje—kur na është dashur të mbijetojmë, të durojmë, të ringrihemi. Dje—kur kemi mësuar se njeriu nuk e kalon stuhinë vetëm, dhe se jeta, sado e ashpër, bëhet më e përballueshme kur e ndan barrën me tjetrin. Dje—kur e kemi kthyer dhimbjen në qëndresë dhe mungesën në forcë. Në atë “dje” është historia jonë e ngjeshur si gur, por edhe zemra jonë e hapur si derë.

Siç jemi sot.
Sot—me të gjitha ndryshimet, me ritmin e shpejtë, me shpërndarjen nëpër botë, me brengat e reja e shpresat që rriten ndryshe. Por edhe sot, në çastin kur duhet, diçka e lashtë dhe e bukur zgjohet në ne: instinkti për t’u bashkuar. Edhe sot, kur bie një fatkeqësi, kur lëndohet një njeri, kur rrezikohet një shtëpi, kur trazohet një rrugë, ne e gjejmë mënyrën të bëhemi prapë “ne”. Sikur ta kishim mësuar nga vetë jeta që bashkimi nuk është luks—është domosdoshmëri.

Siç do të jemi nesër.
Nesër—sepse kjo nuk është një rastësi e një dite, as një zjarr që ndizet e fiket. Është tipar, është karakter, është një trashëgimi e brendshme. Ne do të jemi nesër po aq të gatshëm sa sot, sepse nevoja nuk pyet për datë e as për stinë. Ajo vjen papritur, dhe pikërisht atëherë shfaqet ajo mrekullia jonë e heshtur: aftësia për t’u bërë një.

Dhe kurdoherë që do e kërkojë nevoja.
Sepse nevoja, në fund, është prova jonë më e sinqertë. Aty del në pah çfarë jemi vërtet: jo vetëm fjalë, jo vetëm dëshira, por vepër; jo vetëm ndjesi, por përgjegjësi. Dhe kur e do nevoja, ne e dimë të mos rrimë spektatorë. Ne bëhemi urë. Bëhemi mburojë. Bëhemi shpresë. Bëhemi njëri-tjetri.

Prandaj po: a nuk jemi popull i mrekullueshëm?
Jo sepse jemi pa të meta—por sepse, kur vjen ora e madhe, kur thërret urgjenca, kur rrënohet diçka dhe duhet ndërtuar prapë, ne e gjejmë forcën më të bukur: bashkimin. Dhe ai bashkim, si një fije drite në errësirë, na dëshmon se, pavarësisht gjithçkaje, ne kemi një zemër kolektive që di të rrahë në të njëjtin ritëm.

Kështu, populli im, bëhet më i madh se partia, klani, krahina—sepse është popull i dinjitetit. Është dëshmi se ne dimë të ngrihemi mbi përçarjet e ditës kur është në pyetje ajo që është e përbashkët. Dhe është një kujtesë e fortë: se një popull nuk mbahet gjallë vetëm me bukë e me politika, por edhe me kurajë, me urtësi, me kujtesë—dhe me zëra që e mbrojnë të vërtetën kur ajo rrezikon të mbetet e vetme.

Në Hagë, nuk është fjala për katër a tetë njerëz, as për një numër që mund të shkruhet në një aktakuzë e të mbyllet me vulë. Në Hagë, në thelb, po tentohet diçka shumë më e rëndë: të na barazojnë mëkatin, të na ngarkojnë në shpinë një peshë që s’është e jona, të na futin në një thes të vetëm bashkë me kriminelin—sikur të ishte e njëjta gjë ai që u ngrit për mbijetesë dhe ai që erdhi për shkatërrim.

Sepse kur e vërteta ngushtohet në numra dhe emra, rrezikon të humbasë kuptimin e saj të madh. Dhe kur drejtësia shndërrohet në krahasim të padrejtë, ajo fillon të duket si një pasqyrë e turbullt ku viktima e agresori duken të njëjtë. Por jo—nuk janë të njëjtë. Kjo është plagë e dytë: jo vetëm të vuash, por edhe të të thonë se vuajtja jote paska qenë “krim”, se qëndresa jote paska qenë “mëkat”.

E prandaj ndodh ajo që e pamë, siç ndodhi dje: një popull i tërë del në mbrojtje të së vërtetës. Jo për ta ngritur zërin kundër drejtësisë, por kundër shtrembërimit; jo për të penguar gjykimin, por për të mos lejuar që historia të rishkruhet mbrapsht. Sepse ka momente kur populli nuk del për politikë, por për dinjitet—dhe dinjiteti është fjala që s’ka as krah, as parti: ka vetëm rrënjë.

Dhe ata liridashës që mbahen në qelitë e Sheveningenit—ata nuk kanë luftuar për pushtet, as për hakmarrje; kanë luftuar për lirinë që nuk e kishim, për ajrin që na mungonte, për të drejtën elementare për të qenë në shtëpinë tonë pa frikë. Kanë luftuar për tokën tonë, që u dogj, u përvëlua, u bë hi e lot nga barbaria—nga ata që erdhën të paftuar, si korba që zbritën në oborr, në prag, në dritare, dhe e sjellin errësirën atje ku duhej të kishte jetë.

Sepse liria nuk mund të dënohet pa u dënuar edhe vetë ndërgjegjja e botës. Dhe e vërteta, sado të vonojë, e ka këtë ligj të vetin: në fund del në sipërfaqe. Si dritë që nuk pranon të mbytet. Si zë që s’pranon të heshtë. Si popull im, që, kur i preket dinjiteti, bëhet një—dhe e mbron atë që i takon: të drejtën për të mos u barazuar kurrë me kriminelin.

Ne jemi një, zoti gjykatës—një në kujtesë, një në dhimbje, një në atë bindje të thellë që nuk e lëkundin as stuhitë e fjalëve e as muret e ftohta të sallave: se e vërteta, herët a vonë, do të fitojë. Ne e dimë këtë jo si slogan, por si përvojë; sepse e vërteta mund të shtyhet, mund të mbulohet, mund të rrethohet me procedura e me dyshime, por nuk mund të varroset përgjithmonë. Ajo ka rrugën e vet drejt dritës.

Por, edhe pse jemi të bindur se do të fitojë, prapë mbetet një hidhërim që nuk shuhet lehtë: ne nuk ju patëm borxh këtë rrugë të dhimbshme. Nuk ju patëm borxh këtë udhëtim të zymtë që ua imponuat çlirimtarëve tanë—njerëzve që një herë u detyruan të dalin në mal për ta mbrojtur jetën, dhe tani detyrohen të hyjnë në qeli për ta mbrojtur të vërtetën. A nuk mjaftoi plaga e parë, që tash të hapet prapë, si të mos kishte pasur kurrë shërim?

Dhe më dhemb edhe më shumë për popullin tim. Sepse ky popull—askujt nuk i pati borxh asnjë fije dhimbjeje. Askush nuk e ka të drejtën t’i kthejë përsëri në trupin tonë ato plagë që mezi i mbyllëm, t’i zgjojë ato net që i lutëm të mbesin në të shkuarën. Ne nuk i patëm borxh askujt të përjetojmë sërish frikë, ankth, burgje—pa pikën e fajit. Sepse padrejtësia më e rëndë është ajo që ta vesh fajin si rrobë të huaj, të ta vërë mbi supe dhe të të thotë: “mbaje”.

E megjithatë, ne nuk rrëzohemi. Sepse kemi një gjë që s’na e merr dot askush: besimin se dinjiteti nuk dorëzohet. Se e drejta, edhe kur vonon, nuk zhduket. Se populli, edhe kur lodhet, nuk harron.

Dhe në fund, zoti gjykatës, dua ta them ashtu siç rreh në zemrat tona, pa zbukurime e pa frikë:
Liria ka emër.
Liria ka zë.
Liria ka histori.
Liria ka gjurmë.

Dhe për ne, ajo liri ka një emër që e thirrëm në errësirë, që e mbajtëm në shpirt kur na mungonte ajri, që e lidhëm me mbijetesën dhe me dinjitetin:
UÇK… UÇK… UÇK…