[ Libra NëLinjë ]
Stefan Moljeviq dhe Drazha Mihajloviq
Prof. Dr. Sabile Keçmezi-Basha
(Programet e elaboratet serbe antishqiptare – VII)
Në rrëzë të kodrave të Bosnjës, në qytetin e vogël të Rudës, më 6 janar 1888, lindi një njeri që do të gdhendte me penën e tij hije të errëta mbi historinë e një rajoni të tërë. Stevan Moljeviq, një emër që thjesht nuk përfaqëson vetëm një individ, por mishëron një ideologji të skajshme, një vizion që kërkonte të shndërronte hartën e Ballkanit përmes një projekti të kobshëm—në një Serbi të Madhe, të pastër nga ata që nuk ishin serbë.
I lindur nga një baba serb, Jovan, dhe një nënë me rrënjë hebraike, Miriam Cohen, fëmijëria e tij u skalit mes dy botëve, një dualitet që ndoshta e ushqeu më vonë me ndjenja të përziera mbi identitetin dhe pushtetin. Edukimi i tij ndoqi shtigjet e kohës: shkollimi fillor në vendlindje, gjimnazi në Zagreb, e më pas drejtësia, një profesion që, paradoksalisht, duhej ta mësonte për ndershmërinë dhe drejtësinë, por që ai e shndërroi në një vegël për justifikimin e një projekti çnjerëzor.
Në gjirin e tij, Moljeviqi nuk mbarti vetëm titullin e një avokati, por edhe atë të një ideologu çetnik, një strateg që u bë krahu i djathtë i Drazha Mihailoviq-it gjatë Luftës së Dytë Botërore. Ai nuk ishte një ushtar i fushave të betejës, por një arkitekt i masakrave të padukshme, një mendje e ftohtë që konceptoi strategjinë e shfarosjes etnike me një precizitet burokratik.
Në faqet e veprës së tij “Serbia Homogjene”, ai vizatoi një peizazh të ri për Ballkanin, një hartë të skuqur nga gjaku i atyre që nuk ishin serbë. Ky nuk ishte një traktat politik, por një manual spastrimi, një udhëzues për eliminimin e popujve të tjerë që ishin parë si pengesë për realizimin e ëndrrës së tij. Ishte një filozofi ku etnia bëhej dogmë, ku kombi ngrihej mbi kockat e të tjerëve, ku një tokë e njomur nga histori të përbashkëta duhej të bëhej monolite, e pastruar nga çdo element që nuk përkonte me vizionin e tij të një Serbie të fuqishme dhe homogjene.
Ironia është se ai, një njeri me rrënjë të përziera, promovoi një doktrinë që e përjashtonte vetveten, që predikonte një botë ku përkatësia etnike nuk ishte më një mozaik i pasur, por një dogmë e hekurt. I shtrirë mes librave juridike dhe hartave të Ballkanit, ai shkroi fatin e mijëra njerëzve me të njëjtën qetësi që një gjykatës shkruan një vendim. Por vendimet e tij nuk ishin ligjore, ato ishin vendime vdekjeje, urdhra të pashkruar për spastrim, për dëbim, për një botë ku vetëm një flamur duhej të valëvitej.
Moljeviqi nuk mbajti një armë, por fjala e tij ishte më vdekjeprurëse se çeliku. Ai ishte një nga ato mendje që nuk lëshojnë urdhra drejtpërdrejt, por frymëzojnë të tjerët të zbatojnë krime. Vepra e tij nuk përfundoi me të; ideologjia që ai mbolli lëshoi rrënjë të thella, duke u bërë bazamenti mbi të cilin do të ndërtoheshin politika të tjera, masakra të tjera, spastrime të tjera.
Kur vdiq më 15 nëntor 1959, në Beograd, nuk ishte vetëm një njeri që u shua, por një epokë e një ideje që, edhe pse u fsheh nën petkun e politikave moderne, nuk u zhduk kurrë plotësisht. Hijet e tij ende enden në fjalimet e ekstremistëve, në hartat e vizatuara me ëndrrën e rikthimit të një Serbie të zgjeruar, në aktet e atyre që besojnë se homogjeniteti është e ardhmja.
Stevan Moljeviqi mbetet një figurë që e përdori intelektin jo për të ndërtuar ura mes popujve, por për të ngritur mure të larta, për të mbyllur kufij me dhunë, për të mbjellë frikë në vend të dialogut. Historia e tij është një dëshmi e hidhur se si një ide mund të shndërrohet në një armë më të rrezikshme se çfarëdo arme fizike—një ide që nuk njeh kufij, nuk ka mëshirë dhe nuk shterohet kurrë, për sa kohë që mbetet një tokë e gatshme për të pranuar farën e saj të helmuar.
Në vitet e hershme të rinisë së tij, ai u ndriçua nga një ideal i zjarrtë, një dëshirë për të sfiduar hijet e një perandorie që shtrëngonte Bosnjën dhe Hercegovinën në grushtin e saj të hekurt. Si nxënës i një shkolle të mesme, ai nuk ishte thjesht një djalosh i zakonshëm që ndjek mësimet e ditës dhe ëndrrat e natës; ai u bë një rebel në mendje dhe shpirt, një djalosh që e shihte Austro-Hungarinë jo si një rend të natyrshëm, por si një pranga që duhej thyer.
Ishte në Banja Llukë ku ai gjeti terrenin e përshtatshëm për të mbjellë idetë e tij, duke ngritur shoqërinë “Soko”, një emblemë e forcës rinore, dhe shoqatën “Vëllazëria”, një simbol i bashkimit dhe rezistencës. Në këto qendra, më shumë sesa aktivitete kulturore apo fizike, ushqeheshin mendimet që do të zgjeroheshin si një stuhi në shpirtin e të rinjve serbë—një stuhi që kërkonte të sfidonte monarkinë e fuqishme që i kishte aneksuar tokat.
Por çdo ide e madhe ka çmimin e saj. Nuk vonoi shumë dhe rrjetat e fuqisë perandorake u shtrinë mbi të, duke e kapur si një zog që kishte guxuar të fluturonte shumë lart. Austro-Hungaria, e cila nuk falte as fjalët dhe as ëndrrat e kundërshtarëve të saj, e akuzoi për tradhti të lartë, një krim që mund të shuhej vetëm në heshtjen e qelive të errëta të burgut. Në gjyqin e Banja Llukës, në vitin 1916, dënimi u vulos si një akt i pashmangshëm për ata që nuk i përkuleshin sundimtarëve të huaj.
Në pranga, ai nuk e ndjeu vetëm rëndesën e hekurave, por edhe atë të një ideali që i peshonte mbi supet e tij. Vitet e burgut nuk ishin thjesht vite të humbura, por një periudhë e stërgjatjes së një beteje të brendshme, ku mendimet shpërthenin më të forta se çdo mur që mund të ndërtonte perandoria. Ai priti në heshtje, duke numëruar ditët dhe duke dëgjuar të krisurat e një bote që po përgatitej të shembet mbi vete. Dhe në fund, ashtu siç çdo perandori ka fundin e saj, Austro-Hungaria ra, duke e liruar jo vetëm atë, por edhe ëndrrat e një brezi të tërë.
Por liria nuk ishte kurrë absolute. Nga një burg me mure të dukshme, ai kaloi në një burg tjetër, atë të një historie që do ta mbante të lidhur përjetësisht me ideologjinë dhe me rrugën që kishte zgjedhur. Një jetë e formësuar nga rebelimi, një shpirt që nuk u përkul para frikës, por që mbeti i kapur pas një kauze që do të kishte pasoja të mëdha për rajonin dhe popujt e tij.
Kështu, historia e tij nuk ishte thjesht ajo e një të riu që sfidoi një perandori, por e një njeriu që mbolli një vizion që do të zgjaste përtej shekullit të tij. Dhe në këtë vizion, ashtu si në të gjitha ëndrrat politike, mbetej gjithmonë pyetja e madhe: A ishte ai një idealist që luftoi për të drejtat e tij, apo një arkitekt i një tragjedie që do të vinte më vonë?
Në vitin 1918, në rënien e epokave të vjetra dhe ngritjen e shteteve të reja, ai u gjend në udhëkryqin e historisë, një ndjekës i flaktë i ideve kombëtare serbe, një njeri që e shihte të ardhmen e Bosnjës dhe Hercegovinës jo si një tokë shumëkombëshe, por si një gur në themelin e një shteti të ri—Mbretërisë së Serbëve, Kroatëve dhe Sllovenëve. Nuk ishte thjesht një zgjedhje politike, por një betim ideologjik, një përpjekje për të mbledhur nën një flamur të vetëm ata që, sipas vizionit të tij, duhej të ishin një popull, një komb, një shtet.
Por bashkimi nuk ndodhte vetëm me traktate dhe kufij të vizatuar në letër; ai kërkonte një identitet të ri, një shkrirje të dhunshme të dallimeve, një zhdukje të asaj që nuk përputhej me konceptin e homogjenitetit. Në këtë vorbull të madhe transformimesh, ai nuk mbeti spektator, por një ideator aktiv, një udhëheqës që vetëm ëndërronte, por edhe vepronte.
Në Beograd, ku mendjet kombëtare po thurnin të ardhmen e një shteti të sapoformuar, ai hodhi themelet e Klubit Kulturor Serb, një qendër ku ideologjia nuk ishte vetëm një çështje diskutimi, por një mision për ta bërë realitet ëndrrën e një Serbie të madhe dhe të bashkuar. Nuk ishte një klub i zakonshëm; ishte një vatër ku mendimet e përbashkëta formësonin politikat e së ardhmes, ku shpirti i një kombi të vetëm merrte trajtën e një programi politik që do të vendoste fatin e qindra mijëra njerëzve.
Por ai nuk ishte vetëm një figurë qendrore në Beograd; Banja Luka, qyteti i shtrirë mbi Vrbas, duhej të bëhej një fortesë tjetër e këtij vizioni. Ai mori drejtimin e bordit të Klubit të Banja Lukës, një post që nuk ishte vetëm një detyrë administrative, por një mision i vazhdueshëm për të forcuar idetë e homogjenitetit, për të krijuar një realitet të ri, për të fshirë dallimet e rrezikshme që mund të sfidonin unifikimin.
E në këtë detyrë qëndroi deri në fillimin e luftës së re, si një arkitekt i heshtur i asaj që po vinte, si një mendje që e dinte se historia rrallëherë ecën qetësisht. Në prag të rrëmujës që po afrohej, ai pa me sytë e tij sesi bota që ai kishte ndihmuar të ndërtohej, nuk do të mbetej e pandryshuar. Luftërat nuk janë thjesht fushëbeteja; ato janë përplasjet e ideve, dhe kur idealet bëhen të egra, ato nuk njohin kufi mes viktimave dhe fitimtarëve.
Një mendje që thurte plane në errësirë, një njeri që lëvizte si një hije mes politikës dhe luftës, mes ideologjisë dhe dhunës, mes makinerisë naziste dhe kauzës çetnike. Kur bota digjej në flakët e Luftës së Dytë Botërore, ai nuk ishte një spektator, por një strateg i ftohtë, një arkitekt i një vizioni që shihte Ballkanin përmes një harte të përgjakur.
Me shpërthimin e kryengritjes në Shtetin e Pavarur Kroat (NDH), ku partizanët luftonin kundër okupatorëve dhe ideologjive të dhunshme, ai nuk zgjodhi anën e rezistencës kundër pushtuesit, por atë të një skeme më të errët. Me një lëvizje të paramenduar, ai lidhi duart me Gestapon në Banja Llukë, një aleancë që nuk ishte e rastësishme, por e domosdoshme për ambiciet e tij. Lufta nuk ishte vetëm armë dhe gjak; ishte strategji, dhe ai dinte si të shfrytëzonte çdo mundësi, qoftë edhe duke bashkëpunuar me ata që i shihnin popujt e Ballkanit si gurë shahu në lojën e tyre të madhe.
Në qershor të vitit 1941, ndërsa frontet ndryshonin, ai hodhi në letër vizionin e tij më të madh: projektin e “Serbisë së Madhe”—një plan që nuk ishte vetëm një ëndërr nacionaliste, por një manifest i një spastrim etnik, një hartë që vizatonte kufijtë e një shteti të përkufizuar me shfarosje dhe dhunë. Nuk ishte thjesht një traktat politik; ishte një projekt për shndërrimin e një realiteti historik me mjete të pamëshirshme.
Në gusht të po atij viti, ideologjia e tij mori një peshë më të madhe kur ai u zgjodh anëtar i Komitetit Qendror Kombëtar, një post që nuk i dha vetëm pushtet politik, por edhe një platformë për të ushtruar idetë e tij. Në prill të vitit 1942, ai zbarkoi në Serbi me një qëllim të qartë, për të takuar njeriun që do të bëhej bashkëpunëtori i tij në këtë udhëtim të përgjakur: Drazha Mihailoviçin. Ata u takuan për herë të parë në maj, në Zlatar, mes maleve të trazuara nga lufta, ku gërshetoheshin planet për një të ardhme që synonte të ndryshonte gjeografinë dhe demografinë e rajonit.
Por udhëtimi i tij nuk përfundoi këtu. Në tetor të 1942, ai udhëtoi në Mal të Zi, në Komandën Supreme të Ushtrisë Jugosllave në Atdhe (JVuO), duke sjellë me vete një valixhe plot me plane, strategji dhe urrejtje të institucionalizuar. Me kthimin e tij në Serbi, ai nuk ishte më vetëm një ideolog, por një figurë qendrore në mekanizmat e çetnikëve. Në verën e vitit 1943, ai u kthye sërish me Mihailoviçin, duke u përgatitur për atë që do të ishte një nga kapitujt më të errët të historisë ballkanike.
Historia nuk i kujton vetëm ushtarët e fushëbetejave, por edhe ata që i shkruajnë ato me mendje të ftohtë dhe duar të padukshme. Ai nuk qëllonte me armë, por idetë e tij ishin më vdekjeprurëse se çdo plumb. Një arkitekt në sfond, një mendje që nuk luftonte drejtpërdrejt, por që frymëzonte ata që do ta bënin luftën për të. E në hijet e luftës, ai vazhdoi të endet, duke ndjekur rrugët që ai vetë i kishte trasuar me gjak, derisa historia të vendoste ta gjykonte.
Në rrjedhën e historisë, ku emrat e ideologëve dhe luftëtarëve ngrihen si valë të egra dhe shuhen në qelitë e heshtura të burgjeve, ai ishte një nga ata që thuri vizione në errësirë dhe u përpoq t’i ngulisë ato në themelet e një shteti që luhatej mes kaosit dhe një ëndrre shoviniste. Redaktor i “Ravna Gora”, ai nuk ishte thjesht një njeri i fjalës, por një mendje që përdorte shtypin si një armë për të përhapur idetë e tij, për të shtrirë hijet e nacionalizmit mbi ata që ende dyshonin mbi rrugën që duhej të ndiqnin.
Në një epokë ku Kongreset nuk ishin thjesht tubime intelektualësh, por tronditje të themeleve politike, ai ishte një nga iniciatorët e Kongresit të Svetosavës, një mbledhje ku nuk u hartuan vetëm rezoluta, por u skalitën vendime që do të formësonin të ardhmen e një lëvizjeje që ndërlidhej ngushtë me të kaluarën e përgjakshme të rajonit. Nuk ishte një delegat i zakonshëm; ai ishte një nga krijuesit e rezolutës, një gur themeli për politikën që do të ndiqej, një tekst që nuk përmbante vetëm fjalë, por plane të detajuara për një të ardhme që kërkonte shfarosje dhe spastrim.
Pas Kongresit, nuk mbeti në hije. Zgjidhet në një bord prej tre anëtarësh dhe më pas kryetar i Bordit Ekzekutiv të Komitetit Qendror Kombëtare (CNK-së) të Mbretërisë së Jugosllavisë. Kjo nuk ishte një detyrë burokratike, por një pozicion ku ideologjia e tij merrte formë politike, ku vizionet e hartuara në letër nisën të implementoheshin në realitet. Ishte një këshilltar i besuar i Drazha Mihailoviqit, një strateg në sfond, duke ndërtuar rrugën që duhej të ndiqej, një arkitekt që nuk ndërtonte qytete, por kufij të rinj të një Serbie të zgjeruar.
Por historia është një lojë e pamëshirshme. Ai që dikur shkruante rezoluta dhe jepte këshilla, papritur e gjen veten në arrati. Largohet nga Serbia dhe kërkon strehim në Bosnje, një udhëtim që nuk ishte i zgjedhur me dëshirë, por i detyruar nga rrjedha e ngjarjeve që nuk po i shkonin më në favor. Dhe kur një ideolog fillon të lëvizë nga frika, ai nuk është më udhëheqës, por një i arratisur.
Në mars të vitit 1945, ai dorëzohet jo vetëm nga forcat e kohës, por edhe nga vetë fati i tij. Jep dorëheqje, një akt që nuk ishte një lëvizje politike por një pranim se rruga që kishte ndjekur kishte arritur fundin e saj. Por historia nuk fal as ata që dorë hiqen. Kapet nga Ushtria Jugosllave në afërsi të Krajinës së Bosnjës, një moment ku ideologu kthehet në një i burgosur, ku njeriu që dikur vizatonte kufij mbi harta tani nuk mund të kalonte as pragun e një qelie.
Në vitin 1946, në Beograd, ai u vu përballë historisë së tij. Gjyqi i Drazha Mihailoviqit nuk ishte vetëm një proces ligjor, por një akt i gjerë simbolik, një moment ku ata që kishin krijuar një makineri të dhunës u gjykoheshin nga po ajo forcë që e kishte mbijetuar kohën. Dënimi: 20 vjet burg. Një çmim që ndoshta nuk ishte aq i rëndë sa ai që kishin paguar viktimat e politikave që ai kishte ndihmuar të formësoheshin.
Vitet e burgut nuk ishin thjesht vite të humbura, por një reflektim i zymtë mbi ëndrrat që nuk u realizuan, mbi vizionet që u thyen nën peshën e historisë. Dhe kështu, më 15 nëntor 1959, në burgun e Sremska Mitrovicës, ai e mbylli kapitullin e tij të fundit. Nuk kishte më fjalime, nuk kishte më strategji, nuk kishte më plane për një Serbi homogjene—vetëm muret e ftohta të një qelie dhe heshtja e pashmangshme e historisë që tashmë e kishte gjykuar.
( Vijon )
