Kartolinë nga Kosova në vitin 2000

Besnik Fishta

“Më pëlqen të marr kartolina dhe pulla, ato janë histori të vogla të njerëzimit të kapura në kohë.” Albert Einstein

Kartolinat si dhe gjitha objektet e historisë postare, zarfa, pulla, vula, në momente të caktuara historike, nuk janë thjesht mjete komunikimi private. Ato shndërrohen në burime autentike historike, në dëshmi të drejtpërdrejta që regjistrojnë rrjedhën e ngjarjeve me spontanitetin dhe sinqeritetin e përjetimit njerëzor. Ndryshe nga dokumentet zyrtare, historia postare flet me gjuhën e përditshme të individit, duke na lejuar të depërtojmë në atmosferën reale të kohës.

Në këtë kuptim, kartolina me poshte e vitit 2000 nga Kosova, si në përmbajtjen e saj tekstuale ashtu edhe në imazhin që paraqet, është një dokument i çmuar që dëshmon një etapë të vështirë të historisë së pasluftës. Si e tille nuk është një pamje e zakonshme kujtimesh, siç pritet zakonisht nga ky zhanër komunikimi. Ajo flet njëkohësisht përmes imazhit dhe përmes fjalës së shkruar në njërën anë të saj, ku dërguesi, në një ton personal dhe të drejtpërdrejtë, shpreh kënaqësinë për një letër të marrë më herët, duke e vendosur kartolinën në kontekstin intim të komunikimit njerëzor. Kartolina ne fjale, na përball me një realitet të ashpër historik, në një kohë kur lufta kishte përfunduar, por paqja ende nuk ishte arritur. Kjo kartolinë mbart peshën e një dokumenti dhe një dëshmie te një periudhe tranzicioni, ku shpresa dhe pasiguria bashkëjetonin në mënyrë të dhimbshme.

Në qendër të imazhit shfaqet ura mbi lumin Ibër në Mitrovicë, një urë që në çdo qytet tjetër do të simbolizonte lidhjen, qarkullimin dhe afrimin mes njerëzve. Por këtu, në këtë moment historik, ura shndërrohet në simbol të ndarjes. Ajo është e bllokuar nga mjete të blinduara ushtarake dhe e mbikëqyrur nga forca të armatosura, duke e kthyer hapësirën e kalimit në një vijë të fortë ndarëse. Pamja flet qartë, paqja nuk kishte ardhur ende, por ishte e imponuar si siguri. Qyteti përreth vazhdon të qëndrojë, me ndërtesat e tij, rrugët, njerëzit e vegjël në përmasa krahasuar me mjetet ushtarake. Ky kontrast i fortë vizual e bën edhe më të dukshme brishtësinë e jetës civile në një shoqëri të dalë nga lufta.

Njerëzit janë aty, por liria e tyre e lëvizjes është e kufizuar, normaliteti është i dëshiruar, por ende i paarritshëm. Në cepin e djathtë të kartolinës ndodhet pulla postare, një element i vogël në përmasa, por me ngarkesë të madhe simbolike. Në historinë postare, pulla është gjithmonë një shenjë e pushtetit, e autoritetit dhe e rendit politik të një kohe të caktuar, sikurse prania e saj në këtë kartolinë e përforcon karakterin dokumentar të pamjes. Pulla paraqet emblemën e NATO-s, shoqëruar me figurën e një luftëtari me përkrenare dhe shpatë, një figurë alegorike e rendit, mbrojtjes dhe ndërhyrjes ndërkombëtare.

Kjo pullë nuk është thjesht mjet postar si zakonisht e vlersojne koleksionistet, ajo përfaqëson një epokë, një prani dhe një garanci të përkohshme sigurie. Përmes saj, kartolina dëshmon se paqja e asaj kohe ishte e mbikëqyrur, e ruajtur nga faktorë të jashtëm, ndërsa sovraniteti i plotë ende nuk ishte realizuar.

Megjithatë, kjo prani ndërkombëtare nuk duhet parë vetëm si kufizim. Në tekstin e kartolinës, dërguesi thekson se “për momentin, situata është e tensionuar” dhe se “misioni është mjaft i ndërlikuar mes shqiptarëve dhe serbëve”, një formulim i drejtpërdrejtë që e përmbledh gjendjen e Kosovës së pasluftës me qartësi dhe pa retorikë politike. Ajo pasqyrohet edhe në tekstin e kartolinës, ku dërguesi, një individ i zakonshëm, jo aktor politik, flet për një realitet të tensionuar, për misione të ndërlikuara dhe për një hapësirë ku bashkëjetesa ende nuk ishte stabilizuar. Kjo përmbajtje tekstuale, e shkruar thjesht dhe pa retorikë, e plotëson imazhin vizual dhe e bën kartolinën një dëshmi të dyfishtë, pamore dhe narrative. Ajo ishte edhe një fazë e domosdoshme e tranzicionit, një hap i ndërmjetëm drejt stabilitetit. Në këtë kuptim, kartolina fiton një dimension tjetër, ajo nuk flet vetëm për ndarje dhe tension, por edhe për mbijetesë dhe rindërtim.

Në sfondin e kësaj pamjeje të autentike, nuk mund të mos kujtohet edhe qëndresa dhe sakrifica e Ushtrisë Çlirimtare të Kosovës dhe e popullit kosovar. Ndërkohë që dërguesi i kartolinës njofton kthimin e tij të afërt në Francë, planet familjare dhe dëshirën për t’u shkëputur nga angazhimet e rënda profesionale, populli i Kosovës vazhdonte rrugëtimin e vet drejt normalitetit dhe vetëqeverisjes, të hapur nga lufta çlirimtare. Vete përmbajtja e kartolinës, e cila flet për misione, tensione dhe përkohshmëri, dëshmon se kjo ishte një periudhë e ndërmjetme, ku historia po shkruhej ende dhe ku rezultatet e luftës çlirimtare po përktheheshin gradualisht në realitet politik dhe institucional. Lufta çlirimtare kishte hapur rrugën për liri, edhe pse rruga drejt paqes së qëndrueshme do të ishte e gjatë dhe e mbushur me sfida. Kjo kartoline e vitit 2000 është dëshmi e kësaj faze të ndërmjetme, kur armët kishin pushuar, por pasojat e luftës ishin ende të pranishme në çdo hap.

Edhe pse nën administrimin e UNMIK-ut, Kosova kishte hyrë në një proces të ri politik dhe institucional. Ishte një kohë e ndonese e veshtire, por kerkonte durim, ne te cilen shpresa për vetëqeverisje ushqehej çdo ditë nga përpjekjet për ndërtimin e institucioneve vendore. Me kalimin e viteve, ky tranzicion do të merrte formë konkrete. Nga administrimi ndërkombëtar, pushteti gradualisht do të kalonte në duart e institucioneve vendore, duke kulmuar me shpalljen e Kushtetutës së Republikës së Kosovës. Ky akt themelor shënoi jo vetëm një hap juridik, por edhe një fitore morale dhe politike për popullin kosovar, dëshmi se rrugëtimi drejt paqes dhe shtetndërtimit, sado i vështirë, kishte qenë i suksesshëm.

Në këtë dritë, kartolina e vitit 2000 nuk mbetet vetëm një imazh trondites, por shndërrohet në pikënisje të një ardhmeje më të gjerë, ku errësira e pasluftës gradualisht i lë vend dritës së shpresës. Ura e bllokuar e Mitrovicës, edhe pse atëherë simbol i ndarjes, sot mund të lexohet si një urë në pritje, një hapësirë që kërkonte kohë për t’u shndërruar sërish në lidhje. Kjo kartolinë e vitit 2000 na kujton se paqja nuk është një akt i menjëhershëm, por një proces i ndërtuar mbi sakrifica, durim dhe vullnet kolektiv. Ajo është një homazh i heshtur për ata që luftuan për liri, për popullin që duroi sakrificat dhe për besimin se, edhe në momentet më të vështira, rruga drejt paqes mbetet e hapur. Sot, e parë nga distanca e kohës, kjo pamje na meson të kuptojmë se sa i çmuar është normaliteti i fituar me aq shumë mund.