GAZETA “BESA” E STAMBOLLIT – TRIBUNË E MENDIMIT KOMBËTAR DHE E ÇËSHTJES SHQIPTARE NË MËRGIM (9)

Prof. Dr. Sabile Keçmezi-Basha

500-vjetori i Skënderbeut

Viti 1968 shënoi një moment të veçantë në kujtesën historike dhe kulturore të shqiptarëve, pasi përkonte me pesëqindvjetorin e vdekjes së Gjergj Kastriotit – Skënderbeut. Ky përvjetor u shndërrua në një ngjarje të rëndësishme përkujtimore, e cila i tejkaloi kufijtë e hapësirave shqiptare dhe mori përmasa ndërkombëtare. Në shumë shtete të botës ku jetonin komunitete shqiptare u organizuan manifestime, akademi përkujtimore, tubime kulturore dhe veprimtari të tjera kushtuar figurës dhe trashëgimisë historike të Heroit Kombëtar.

Për shqiptarët e shpërndarë në vende të ndryshme, përkujtimi i pesë shekujve nga vdekja e Skënderbeut nuk kishte vetëm karakter ceremonial. Ai krijonte një rast të veçantë për të rikthyer vëmendjen te një prej periudhave më të rëndësishme të historisë shqiptare dhe, njëkohësisht, për të forcuar ndjenjën e përkatësisë kombëtare ndërmjet komuniteteve që jetonin larg atdheut. Figura e Skënderbeut shërbente si një pikë e përbashkët referimi, rreth së cilës mund të bashkoheshin shqiptarë me prejardhje nga vise të ndryshme dhe me përvoja të ndryshme politike, shoqërore e kulturore.

Jehona e këtyre manifestimeve u pasqyrua edhe në shtypin shqiptar të kohës. Gazeta “Besa”, që botohej në Stamboll, i kushtoi vëmendje të posaçme kremtimeve të organizuara në Itali, duke njoftuar se “500 Vjetori i Skënderbeut u përkujtua me shkëlqim në Romë”[1]. Vetë mënyra se si përshkruhej kjo ngjarje dëshmonte rëndësinë që i jepej përvjetorit dhe përmasën që kishin marrë aktivitetet përkujtimore.

Manifestimet në Romë nuk u kufizuan në një ceremoni të vetme, por u zhvilluan përgjatë dy deri në tri ditë. Në to morën pjesë shqiptarë të ardhur nga vende dhe treva të ndryshme, duke e shndërruar përkujtimin në një takim të gjerë të diasporës shqiptare. Prania e tyre i jepte ngjarjes një domethënie që shkonte përtej përkujtimit të një figure historike: Roma u bë për disa ditë një hapësirë takimi, komunikimi dhe afirmimi të kujtesës së përbashkët kombëtare.

Zgjedhja e Romës si një nga qendrat e rëndësishme të këtyre manifestimeve kishte gjithashtu një simbolikë të veçantë. Historia e Skënderbeut ishte e lidhur ngushtë me Italinë dhe me marrëdhëniet politike e diplomatike që ai kishte zhvilluar me fuqitë italiane dhe me Selinë e Shenjtë gjatë shekullit XV. Për këtë arsye, përkujtimi i tij në kryeqytetin italian pesë shekuj më vonë krijonte një lidhje simbolike ndërmjet historisë së shekullit XV dhe kujtesës shqiptare të shekullit XX.

Në këtë kuptim, manifestimet e vitit 1968 duhet të shihen jo vetëm si kremtime jubilare, por edhe si një mënyrë përmes së cilës shqiptarët jashtë vendit ruanin dhe artikulonin identitetin e tyre historik. Përmes figurës së Skënderbeut, e kaluara rikthehej në të tashmen si kujtesë, simbol dhe element bashkues. Pesëqindvjetori krijoi kështu një hapësirë të përbashkët për shqiptarët e shpërndarë në vende të ndryshme, duke dëshmuar se figura e Gjergj Kastriotit vazhdonte të kishte një vend qendror në ndërgjegjen dhe kulturën historike shqiptare.

Përkujtimi i 500-vjetorit të vdekjes së Gjergj Kastriotit – Skënderbeut mori një përmasë të gjerë edhe në mesin e mërgatës shqiptare, e cila, përmes organizimeve të ndryshme, dëshmoi lidhjen e fuqishme me historinë dhe kujtesën kombëtare. Një ndër manifestimet më të rëndësishme u zhvillua në Itali, ku shqiptarët që jetonin në mërgim organizuan, nga 24 deri më 26 prill 1968, një varg aktivitetesh përkujtimore në Romë. Për disa ditë me radhë, kryeqyteti italian u bë një nga qendrat ku shqiptarët e diasporës u mblodhën për të nderuar figurën e Skënderbeut dhe për të rikujtuar rëndësinë e tij në historinë kombëtare.

Këto kremtime fitonin një domethënie të veçantë pikërisht në mërgim. Larg trojeve shqiptare, përkujtimi i figurave të mëdha historike shërbente jo vetëm për të nderuar të kaluarën, por edhe për të ruajtur vazhdimësinë e kujtesës kolektive dhe lidhjen shpirtërore me atdheun. Skënderbeu, i cili ndër shekuj kishte zënë një vend qendror në vetëdijen historike shqiptare, ofronte një simbol rreth të cilit mund të bashkoheshin shqiptarë të brezave, krahinave dhe përvojave të ndryshme të mërgimit.

Jehona e jubileut të vitit 1968 nuk mbeti vetëm në Evropë. Vetëm pak ditë pas manifestimeve të Romës, më 28 prill 1968, një tjetër tubim i madh përkujtimor u organizua përtej Atlantikut, në hotelin “New Yorker” në New York[2]. Organizimi u ndërmor nga anëtarë të Ballit Kombëtar, duke e vendosur përvjetorin e Skënderbeut edhe në kuadër të veprimtarisë politike, kulturore dhe kombëtare të emigracionit shqiptar në Shtetet e Bashkuara të Amerikës.

Manifestimi në New York mblodhi një numër të madh pjesëmarrësish dhe u karakterizua nga fjalime që trajtonin figurën e Skënderbeut dhe domethënien e trashëgimisë së tij historike. Para të pranishmëve folën deputeti James J. Howard, Dr. George Dimitrov, Prof. Sami Repishti dhe Dr. Nihat Bakalli[3]. Vetë përbërja e folësve dëshmonte për përpjekjen që jubileu të mos mbetej vetëm një çështje e brendshme e komunitetit shqiptar, por të merrte edhe një dimension më të gjerë publik e ndërkombëtar.

Për mërgatën shqiptare në Shtetet e Bashkuara, organizime të tilla kishin rëndësi të shumëfishtë. Ato krijonin mundësinë që historia shqiptare të prezantohej edhe para opinionit të huaj, ndërsa njëkohësisht forconin lidhjet ndërmjet vetë shqiptarëve të diasporës. Në këtë mënyrë, figura e Skënderbeut shndërrohej në një urë ndërmjet së kaluarës historike dhe realitetit të mërgimit, duke bashkuar kujtesën kombëtare me përpjekjet për ta bërë çështjen dhe historinë shqiptare më të njohur në mjediset ku vepronte diaspora.

Manifestimet e zhvilluara në Romë më 24–26 prill dhe në New York më 28 prill 1968 tregojnë se 500-vjetori i vdekjes së Skënderbeut kishte krijuar një mobilizim të dukshëm të mërgatës shqiptare në dy anët e Atlantikut. Përmes ceremonive, tubimeve dhe fjalimeve publike, përvjetori u shndërrua në një moment të afirmimit të kujtesës historike shqiptare dhe të vazhdimësisë së saj përtej kufijve gjeografikë të atdheut.

Sipas njoftimeve të botuara në shtypin e kohës, manifestimi përkujtimor kushtuar 500-vjetorit të vdekjes së Gjergj Kastriotit – Skënderbeut u organizua në një nga hapësirat më të njohura të Nju Jorkut, në hotelin prestigjioz “New Yorker”, përkatësisht në sallën e madhe “Grand Ball Room”[4]. Vetë përzgjedhja e një hapësire të tillë dëshmonte për rëndësinë që organizatorët synonin t’i jepnin kësaj ngjarjeje, duke e shndërruar përvjetorin jo vetëm në një takim të zakonshëm të mërgatës shqiptare, por në një manifestim të gjerë publik, përmes të cilit synohej të afirmohej figura historike e Skënderbeut dhe, njëkohësisht, të dëshmohej lidhja e diasporës me historinë dhe identitetin kombëtar.

Tubimi kishte zgjuar interesim të konsiderueshëm ndër shqiptarët që jetonin në Shtetet e Bashkuara të Amerikës. Përveç bashkatdhetarëve me banim në Nju Jork dhe rrethinë, në manifestim kishin ardhur enkas edhe shqiptarë nga qendra të tjera të rëndësishme të mërgatës, si Çikagoja, Detroiti, Uashingtoni, Filadelfia, Bridgeporti dhe Bostoni^[5]. Prania e tyre nga qytete të ndryshme amerikane i jepte kësaj ngjarjeje një karakter shumë më të gjerë se ai lokal. Ajo dëshmonte se përkujtimi i Skënderbeut kishte arritur të mobilizonte pjesë të ndryshme të komunitetit shqiptar në SHBA, duke krijuar rreth figurës së tij një hapësirë të përbashkët kujtese dhe identifikimi kombëtar.

Rëndësia e manifestimit shtohej edhe nga pjesëmarrja e një numri të konsiderueshëm miqsh të huaj, të cilët, siç theksohej në gazetë, shprehnin respekt jo vetëm për figurën e Skënderbeut, por edhe për shqiptarët dhe historinë e tyre. Në këtë mënyrë, përvjetori fitonte edhe një dimension ndërkombëtar. Për diasporën shqiptare, paraqitja e Skënderbeut para opinionit amerikan dhe përfaqësuesve të komuniteteve të tjera përbënte një mënyrë për ta bërë më të njohur historinë shqiptare dhe për ta vendosur atë në një kontekst më të gjerë evropian e perëndimor. Figura e heroit kombëtar shërbente kështu si një urë ndërmjet kujtesës historike të shqiptarëve dhe përpjekjeve të mërgatës për afirmimin e çështjes shqiptare në vendet ku ajo vepronte.

Një manifestim i këtyre përmasave kërkonte edhe një përgatitje të kujdesshme organizative. Për mbarëvajtjen e tubimit ishte formuar një komision i posaçëm, në të cilin bënin pjesë Ismet Lesko, Luan Gashi, Ramazan Turdiu, Ali Medini dhe Qemal Lepenica^[6]. Në organizim një rol të rëndësishëm kishte edhe Nihat Bakalli, i cili në atë kohë ushtronte detyrën e sekretarit të Ballit Kombëtar për Nju Jorkun dhe Nju Xhersin^[7]. Angazhimi i tyre dëshmonte për përpjekjen që përkujtimi të organizohej në mënyrë sa më dinjitoze dhe të merrte përmasat e një ngjarjeje të rëndësishme politike, kulturore dhe kombëtare të mërgatës shqiptare.

Në një këndvështrim më të gjerë historik, tubime të tilla nuk kishin vetëm funksionin e përkujtimit ceremonial të një figure të së kaluarës. Për shqiptarët në mërgim, sidomos në rrethanat politike të gjysmës së dytë të shekullit XX, përvjetorët kombëtarë shndërroheshin në momente të rëndësishme të ruajtjes së kujtesës kolektive dhe të forcimit të ndjenjës së përkatësisë kombëtare. Skënderbeu, si një nga figurat qendrore të historisë shqiptare, ofronte një simbol rreth të cilit mund të bashkoheshin shqiptarët pavarësisht largësisë nga atdheu. Prandaj, manifestimi i 28 prillit 1968 në Nju Jork duhet parë jo vetëm si homazh ndaj heroit kombëtar në 500-vjetorin e vdekjes së tij, por edhe si dëshmi e mënyrës se si diaspora shqiptare e përdorte kujtesën historike për të ruajtur identitetin, për të krijuar lidhje ndërmjet komuniteteve të shpërndara dhe për ta bërë të pranishme çështjen shqiptare në hapësirën publike amerikane.

Sipas shkrimit kushtuar shënimit të këtij përvjetori të rëndësishëm, tubimin përkujtimor e kishte hapur dhe më pas e kishte drejtuar Prof. Luan Gashi. Atij i ishte besuar jo vetëm fjala hyrëse, por edhe udhëheqja e gjithë rrjedhës së manifestimit, çka dëshmonte për rolin dhe përgjegjësinë që kishte marrë në organizimin e kësaj ngjarjeje. Fjalimin e tij Gashi e kishte mbajtur në gjuhën angleze, duke iu drejtuar në këtë mënyrë jo vetëm bashkatdhetarëve të pranishëm në sallë, por edhe miqve dhe personaliteteve të huaja që kishin ardhur për të nderuar figurën e Gjergj Kastriotit – Skënderbeut.

Shtypi i kohës e veçonte mënyrën e komunikimit të Prof. Luan Gashit, duke theksuar se ai kishte përdorur një gjuhë të zgjedhur, të pasur dhe plot elokuencë. Përmes një ligjërimi të tillë, figura e Skënderbeut ishte paraqitur përtej kufijve të një përkujtimi thjesht ceremonial. Gashi kishte vlerësuar lart jetën, veprën dhe trashëgiminë historike të heroit kombëtar shqiptar, duke e paraqitur atë si një personalitet që kishte lënë gjurmë të thella jo vetëm në historinë e shqiptarëve, por edhe në zhvillimet politike e ushtarake të Evropës së shekullit XV.

Fakti që fjala ishte mbajtur në anglisht kishte një domethënie të veçantë në rrethanat e këtij manifestimi. Në një tubim të organizuar në Nju Jork, ku krahas shqiptarëve merrnin pjesë edhe të ftuar të huaj, përdorimi i gjuhës angleze krijonte mundësinë që mesazhi për Skënderbeun dhe historinë shqiptare të përcillej përtej rrethit të mërgatës. Në këtë mënyrë, përkujtimi merrte edhe karakterin e një prezantimi të historisë kombëtare shqiptare para opinionit amerikan. Figura e Skënderbeut shërbente si pikë referimi për të dëshmuar lashtësinë e traditës historike shqiptare, qëndresën për liri dhe lidhjen e shqiptarëve me historinë politike e kulturore të kontinentit evropian.

Në fjalën e tij, vlerësimi i veprës së Skënderbeut merrte kështu një kuptim më të gjerë se përkujtimi i një udhëheqësi të së kaluarës. Pesë shekuj pas vdekjes së tij, kujtimi i heroit vazhdonte të shërbente si një element bashkues për shqiptarët e shpërndarë në mërgim. Përmes figurës së tij riktheheshin në vëmendje idealet e lirisë, qëndresës dhe ruajtjes së identitetit, të cilat në diskursin e diasporës shqiptare kishin një peshë të veçantë. Prandaj, fjala hyrëse e Prof. Luan Gashit mund të shihet edhe si përpjekje për ta lidhur kujtesën e një epoke të largët historike me realitetin dhe aspiratat e shqiptarëve të shekullit XX.

Në këtë kuptim, hapja e manifestimit me një ligjërim të përgatitur në gjuhën angleze nuk ishte vetëm zgjedhje protokollare. Ajo i jepte ngjarjes një dimension komunikues dhe përfaqësues më të gjerë, duke e nxjerrë figurën e Skënderbeut nga kufijtë e kujtesës së brendshme të komunitetit shqiptar dhe duke e paraqitur atë para një audience ndërkombëtare. Për mërgatën shqiptare, kjo ishte një mënyrë për të dëshmuar se trashëgimia e Skënderbeut vazhdonte të mbetej e gjallë edhe pesëqind vjet pas vdekjes së tij dhe se kujtesa për të vazhdonte të luante një rol të rëndësishëm në ruajtjen dhe afirmimin e identitetit historik e kombëtar shqiptar.

Në këtë manifestim përkujtimor, rëndësi të veçantë kishte edhe përzgjedhja e personaliteteve që u paraqitën para të pranishmëve. Folësit që morën fjalën ishin figura të njohura dhe të respektuara, të cilat, secila nga pozita dhe veprimtaria e vet, i jepnin tubimit një peshë më të madhe publike dhe përfaqësuese. Prania e tyre dëshmonte se organizatorët kishin synuar që shënimi i 500-vjetorit të vdekjes së Skënderbeut të mos mbetej vetëm brenda rrethit të komunitetit shqiptar në mërgim, por të merrte përmasa më të gjera dhe të tërhiqte vëmendjen edhe të personaliteteve të jetës politike e publike amerikane.

Ndër të ftuarit më të rëndësishëm ishte James J. Howard, deputet në Dhomën e Përfaqësuesve të Kongresit të Shteteve të Bashkuara të Amerikës në Uashington. Në shkrimin e kohës ai paraqitej edhe si një mik i ri i çështjes shqiptare, çka i jepte pjesëmarrjes së tij një domethënie të veçantë për organizatorët dhe për mërgatën shqiptare. Howard kishte ardhur posaçërisht nga kryeqyteti amerikan për të marrë pjesë në këtë manifestim, pavarësisht angazhimeve të shumta politike që e shoqëronin veprimtarinë e tij në atë periudhë. Veçanërisht domethënës konsiderohej fakti se vizita e tij zhvillohej gjatë një viti zgjedhor, kur detyrimet dhe aktivitetet që lidheshin me fushatën politike kërkonin një angazhim të shtuar. Megjithatë, ai kishte zgjedhur të ishte i pranishëm në Nju Jork për të nderuar përvjetorin e Skënderbeut dhe për të marrë pjesë në manifestimin e organizuar nga shqiptarët^[8].

Për komunitetin shqiptar në Shtetet e Bashkuara, pjesëmarrja e një anëtari të Kongresit Amerikan nuk kishte vetëm karakter ceremonial. Ajo mund të shihej edhe në kuadër të përpjekjeve të vazhdueshme të mërgatës për të krijuar lidhje me qarqet politike amerikane dhe për ta bërë më të njohur çështjen shqiptare në institucionet e vendit ku jetonin e vepronin. Në këtë aspekt, manifestimet kombëtare, përvjetorët historikë dhe tubimet përkujtimore krijonin një hapësirë të rëndësishme komunikimi ndërmjet diasporës shqiptare dhe përfaqësuesve të politikës amerikane. Figura e Skënderbeut, me simbolikën e saj historike, ofronte një rast të përshtatshëm për një komunikim të tillë.

James J. Howard gëzonte një pozitë të rëndësishme në qarqet politike amerikane të kohës. Përveç mandatit të tij si përfaqësues në Kongres, ai ishte i angazhuar edhe në punën e një numri komisionesh kongresionale, gjë që ia shtonte peshën institucionale dhe politike. Për këtë arsye, prania e tij në një manifestim të organizuar nga mërgata shqiptare perceptohej si një shenjë vëmendjeje dhe respekti ndaj komunitetit shqiptar dhe trashëgimisë së tij historike. Në të njëjtën kohë, për organizatorët ajo përbënte një mundësi që mesazhet e tubimit të arrinin edhe në qarqe më të gjera të jetës publike amerikane.

Në rrethanat e vitit 1968, një pjesëmarrje e tillë fitonte edhe një dimension më të gjerë historik. Shqiptarët e mërguar në Shtetet e Bashkuara përpiqeshin që, krahas ruajtjes së identitetit dhe kujtesës kombëtare, të ndërtonin marrëdhënie me personalitete të jetës politike të vendit pritës. Përkujtimi i Skënderbeut u krijonte mundësinë që historinë shqiptare ta paraqisnin përmes një figure që në diskursin e tyre mishëronte qëndresën, lirinë dhe orientimin evropian të shqiptarëve. Kështu, një përvjetor historik shndërrohej njëkohësisht në një hapësirë të diplomacisë publike të diasporës, ku e kaluara kombëtare vihej në funksion të prezantimit të çështjes shqiptare para opinionit dhe institucioneve amerikane.

Prandaj, ardhja e posaçme e kongresistit James J. Howard nga Uashingtoni, pavarësisht angazhimeve të tij politike dhe elektorale, u vlerësua nga organizatorët si një dëshmi e rëndësisë që manifestimi kishte arritur të fitonte përtej rrethit të ngushtë të mërgatës. Pjesëmarrja e tij i jepte tubimit një dimension institucional dhe politik, ndërsa për shqiptarët e pranishëm përbënte një tregues se përkujtimi i figurës së Skënderbeut mund të shërbente jo vetëm për ruajtjen e kujtesës historike, por edhe për krijimin e urave të komunikimit me përfaqësues të rëndësishëm të jetës politike amerikane.

Në mesin e personaliteteve të shquara që morën fjalën në këtë manifestim përkujtimor ishte edhe George Dimitrovi, i cili në shkrimin e kohës paraqitej si një mik i vjetër, i çmuar dhe i dëshmuar i shqiptarëve. Prania e tij në tubim kishte një domethënie të veçantë, jo vetëm për shkak të pozitave që kishte mbajtur në organizata të ndryshme politike e ndërkombëtare, por edhe për shkak të angazhimit të tij të gjatë në mbështetje të idealeve të lirisë, drejtësisë dhe barazisë ndërmjet popujve të Ballkanit. Në një periudhë kur rajoni vazhdonte të ishte i ndikuar fuqishëm nga ndarjet politike dhe ideologjike të pas Luftës së Dytë Botërore, figura të tilla shiheshin nga mërgata politike shqiptare si aleatë të rëndësishëm në përpjekjet për t’i bërë të njohura aspiratat e popujve të Evropës Juglindore.

Dimitrovi përshkruhej si një personalitet që, pavarësisht kalimit të viteve dhe sakrificave të shumta që kishin shoqëruar veprimtarinë e tij politike, nuk ishte zmbrapsur nga bindjet dhe angazhimi i tij. Në shtypin shqiptar të mërgatës ai vlerësohej veçanërisht për qëndrueshmërinë në përpjekjet për liri dhe për kundërshtimin e formave të shtypjes politike në Ballkan. Për këtë arsye, pjesëmarrja e tij në përkujtimin e 500-vjetorit të vdekjes së Skënderbeut nuk paraqitej thjesht si prani e një të ftuari të huaj, por si pjesëmarrje e një personaliteti që prej kohësh kishte krijuar lidhje me qarqet politike të emigracionit shqiptar dhe që konsiderohej mbështetës i kauzave të tyre.

Pesha e tij në këtë manifestim lidhej gjithashtu me funksionet e rëndësishme që ushtronte në organizata të ndryshme. George Dimitrovi ishte Sekretar i Përgjithshëm i Bashkimit Ndërkombëtar Fshatar, Sekretar i Përgjithshëm i Lidhjes Katundare Bullgare, si dhe Kryetar i Komitetit Kombëtar për një Bullgari të Lirë^[9]. Këto funksione e vendosnin veprimtarinë e tij përtej kufijve të çështjes së brendshme bullgare dhe e lidhnin atë me një rrjet më të gjerë organizatash e personalitetesh të emigracionit politik të vendeve të Evropës Lindore dhe Juglindore. Në këtë kuptim, pjesëmarrja e tij në një manifestim shqiptar mund të shihej edhe si shprehje e kontakteve dhe e solidaritetit që ekzistonte ndërmjet qarqeve të ndryshme të emigracionit politik ballkanik.

Edhe Dimitrovi, sikurse kongresisti James J. Howard, kishte ardhur posaçërisht nga Uashingtoni për të marrë pjesë në manifestimin e organizuar në Nju Jork. Vetë ky fakt theksohej në raportimin e kohës, duke i dhënë pranisë së tij një rëndësi të posaçme. Udhëtimi nga kryeqyteti amerikan për të qenë i pranishëm në përkujtimin e Skënderbeut dëshmonte për vëmendjen që ai dhe qarqet me të cilat bashkëpunonte i kushtonin veprimtarive të mërgatës shqiptare. Njëherësh, kjo tregonte se organizatorët kishin arritur ta shndërronin manifestimin në një ngjarje që tërhiqte personalitete edhe jashtë komunitetit shqiptar.

Në planin simbolik, prania e Dimitrovit harmonizohej edhe me mënyrën se si figura e Skënderbeut interpretohej nga mërgata shqiptare. Heroi kombëtar nuk paraqitej vetëm si udhëheqës i shqiptarëve të shekullit XV, por edhe si simbol i qëndresës kundër sundimit të huaj dhe i mbrojtjes së lirisë. Në këtë mënyrë, kujtesa historike e Skënderbeut lidhej me një diskurs bashkëkohor mbi lirinë, drejtësinë dhe të drejtën e popujve për të përcaktuar të ardhmen e tyre. Për një veprimtar politik si Dimitrovi, i cili në shkrimin e kohës paraqitej si përkrahës i këtyre parimeve për popujt ballkanikë, pjesëmarrja në një përvjetor të tillë merrte edhe një kuptim politik e moral.

Në një këndvështrim më të gjerë, prania e tij dëshmonte se manifestimet e diasporës shqiptare në Shtetet e Bashkuara nuk zhvilloheshin të izoluara nga rrjetet e tjera politike të emigracionit evropian. Përkundrazi, ato krijonin hapësira takimi ndërmjet shqiptarëve dhe përfaqësuesve të popujve të tjerë të Evropës Lindore e Ballkanit, të cilët ndanin shqetësime dhe aspirata të caktuara politike. Në këto rrethana, përkujtimi i një figure historike si Skënderbeu mund të merrte edhe funksionin e një platforme për shprehjen e solidaritetit ndërmjet grupeve të ndryshme të mërgatës.

Kështu, pjesëmarrja dhe fjala e George Dimitrovit në manifestimin e Nju Jorkut e zgjeronin karakterin e kësaj ngjarjeje përtej një ceremonie të mirëfilltë përkujtimore. Përmes pranisë së tij, përvjetori fitonte edhe një dimension ballkanik dhe ndërkombëtar, ku nderimi i figurës së Skënderbeut ndërthurej me idealet e lirisë, drejtësisë dhe barazisë që artikuloheshin nga qarqet politike të mërgatës së kohës. Në këtë mënyrë, pesë shekuj pas vdekjes së tij, figura e Skënderbeut vazhdonte të shërbente si pikë referimi historike dhe simbolike, rreth së cilës mund të ndërtoheshin jo vetëm ndjenja të përkatësisë kombëtare shqiptare, por edhe lidhje solidariteti me përfaqësues të popujve të tjerë të Ballkanit.

Në mesin e personaliteteve shqiptare që morën fjalën në këtë tubim përkujtimor ishte edhe Prof. Sami Repishti, një figurë e njohur e mërgatës shqiptare në Shtetet e Bashkuara të Amerikës[10]. Në atë kohë ai ishte anëtar i Këshillit të Organizatës Pan-Shqiptare “Vatra”, njërës prej organizatave më të rëndësishme dhe më jetëgjata të diasporës shqiptare në Amerikë, ndërsa veprimtarinë e tij profesionale e zhvillonte në fushën akademike, si profesor i letërsisë frënge në Queens të Nju Jorkut. Prania e tij në këtë manifestim kishte një domethënie të veçantë, sepse në personalitetin e Repishtit ndërthureshin përvoja e intelektualit, veprimtaria kombëtare dhe dëshmia personale e një njeriu që kishte përjetuar drejtpërdrejt represionin e regjimit komunist.

Jeta dhe veprimtaria e Sami Repishtit mbartnin peshën e një përvoje të dhimbshme personale. Para se të vendosej në Shtetet e Bashkuara dhe të ndërtonte atje jetën e tij akademike e intelektuale, ai kishte kaluar nëpër burgjet e regjimit komunist shqiptar, duke përjetuar vuajtje, poshtërime dhe forma të ndryshme të represionit. Në gjuhën e fuqishme të shkrimit të kohës, kjo përvojë përshkruhej si kalim nëpër “rrathët e ferrit”, një metaforë përmes së cilës synohej të përcillej përmasa e vuajtjeve që ai dhe shumë të burgosur të tjerë politikë kishin përjetuar. Kjo e kaluar e bënte fjalën e tij para mërgatës shqiptare jo vetëm një ligjërim përkujtimor, por edhe një dëshmi me ngarkesë të fortë njerëzore dhe politike.

Pavarësisht përvojave të rënda të burgimit dhe përndjekjes, Repishti kishte vazhduar të fliste dhe të shkruante me guxim për atë që kishte përjetuar. Përmes veprimtarisë së tij publike dhe intelektuale, ai përpiqej të nxirrte në dritë torturat, vuajtjet dhe dhunën që, sipas dëshmive të tij dhe diskursit të mërgatës politike shqiptare, kishin karakterizuar sistemin e burgjeve komuniste. Për të, kujtesa e atyre përvojave nuk mbetej vetëm çështje personale. Ajo shndërrohej në një detyrim moral për të dëshmuar edhe në emër të atyre bashkëvuajtësve që nuk kishin pasur mundësi të mbijetonin apo ta tregonin historinë e tyre.

Në shkrimet e mërgatës, burgjet dhe kampet e regjimit komunist përshkruheshin shpesh me një gjuhë të fuqishme simbolike, si vende ku jeta njerëzore humbiste vlerën dhe ku shumë atdhetarë shqiptarë hynin pa ditur nëse do të dilnin ndonjëherë të gjallë. Edhe përshkrimi i “kanaleve të përgjakura”, prej të cilave shumë të burgosur nuk ktheheshin më, i përkiste kësaj mënyre dramatike të rrëfimit të përvojës së represionit. Nëpërmjet një gjuhe të tillë synohej jo vetëm të dëshmohej dhuna e përjetuar, por edhe të ruhej kujtimi i viktimave dhe i atyre që në rrethanat e regjimit kishin humbur lirinë, shëndetin apo jetën.

Pjesëmarrja e Prof. Sami Repishtit në një manifestim kushtuar 500-vjetorit të vdekjes së Skënderbeut merrte, për këtë arsye, një kuptim të veçantë. Figura historike e Skënderbeut, e lidhur në kujtesën kombëtare me qëndresën dhe luftën për liri, vendosej përballë përvojave bashkëkohore të një brezi shqiptarësh që e kishin përjetuar mungesën e lirisë në forma të ndryshme. Në këtë mënyrë, përkujtimi i një heroi të shekullit XV nuk mbetej i shkëputur nga realiteti politik i shekullit XX. Përkundrazi, në ligjërimin e mërgatës krijohej një vijë simbolike vazhdimësie ndërmjet luftës historike për liri dhe përpjekjeve bashkëkohore për të drejtat dhe dinjitetin njerëzor.

Edhe përkatësia e Repishtit në Këshillin e Organizatës Pan-Shqiptare “Vatra” i jepte pranisë së tij një dimension më të gjerë kombëtar. “Vatra” kishte luajtur historikisht një rol të rëndësishëm në organizimin e shqiptarëve të Amerikës dhe në mbrojtjen e interesave kombëtare shqiptare. Përmes përfaqësuesve të saj, ajo vazhdonte të ishte e pranishme në jetën kulturore, politike dhe intelektuale të diasporës. Prandaj, pjesëmarrja e një anëtari të Këshillit të saj në këtë përvjetor krijonte një lidhje simbolike edhe me traditën më të hershme të organizimit politik dhe kulturor të shqiptarëve në Shtetet e Bashkuara.

Në të njëjtën kohë, profili akademik i Sami Repishtit e dallonte atë si përfaqësues të një brezi intelektualësh shqiptarë që, pasi ishin larguar nga vendi për shkak të rrethanave politike, kishin arritur të integroheshin në jetën akademike dhe kulturore amerikane pa e ndërprerë lidhjen me çështjet shqiptare. Nga kjo pozitë, fjala dhe shkrimi bëheshin mjete të rëndësishme për të dëshmuar, për të informuar dhe për ta mbajtur të gjallë kujtesën historike. Përvoja personale e burgimit, e kombinuar me formimin intelektual dhe angazhimin në diasporë, i jepte zërit të Repishtit një peshë të veçantë në mesin e shqiptarëve të mërguar.

Kështu, fjala e Prof. Sami Repishtit në tubimin e Nju Jorkut duhet parë në një kontekst më të gjerë sesa ai i një ceremonie përkujtimore. Ajo përfaqësonte ndërthurjen e kujtesës së largët historike me përvojën e afërt të represionit politik. Nëpërmjet figurës së Skënderbeut evokohej ideali historik i lirisë, ndërsa përmes dëshmisë së Repishtit ky ideal lidhej me fatin e shqiptarëve që kishin përjetuar burgosjen, përndjekjen dhe dhunën politike në shekullin XX. Në këtë ndërthurje ndërmjet historisë, kujtesës dhe dëshmisë personale, manifestimi merrte një kuptim më të thellë: ai bëhej jo vetëm akt nderimi ndaj së kaluarës kombëtare, por edhe një hapësirë për të artikuluar përvojat, vuajtjet dhe aspiratat e shqiptarëve të kohës.

Fjala e Dr. Nihat Bakallit

Një ndër fjalimet që tërhoqi vëmendjen dhe zgjoi interesim të veçantë tek të pranishmit në këtë manifestim ishte ai i Dr. Nihat Bakallit, një prej veprimtarëve të njohur të mërgatës politike shqiptare në Shtetet e Bashkuara të Amerikës. Në atë kohë, Bakalli kishte një përvojë të gjatë organizative në radhët e Ballit Kombëtar, duke ushtruar prej vitesh detyrën e sekretarit të Komitetit Krahinor të kësaj organizate për Nju Jorkun dhe Nju Xhersin. Përmes kësaj veprimtarie, ai ishte bërë një nga zërat aktivë të nacionalizmit shqiptar në diasporë dhe një pjesëmarrës i vazhdueshëm në nismat politike e kombëtare të mërgatës.

Veprimtaria e Dr. Nihat Bakallit nuk kufizohej vetëm në strukturat organizative të Ballit Kombëtar. Një pjesë e rëndësishme e angazhimit të tij lidhej me radion “Zëri i Shqiptarëve të Lirë”, të cilën e drejtonte në Nju Jork dhe e cila shërbente si një nga mjetet e komunikimit të Ballit Kombëtar me shqiptarët në diasporë[11]. Përmes valëve të radios përcilleshin qëndrime politike, komente mbi zhvillimet në Shqipëri dhe në viset shqiptare, si dhe mesazhe që synonin të mbanin të gjallë lidhjen e mërgimtarëve me çështjen kombëtare. Burime të mëvonshme për veprimtarinë e Bakallit dëshmojnë se ai e drejtoi dhe ishte folës i kësaj radioje për një periudhë të gjatë, duke filluar nga mesi i viteve 1960.

Në këtë kuptim, radioja përbënte shumë më tepër sesa një mjet të zakonshëm informimi. Në kushtet e Luftës së Ftohtë, kur Shqipëria ishte e izoluar dhe komunikimi ndërmjet vendit dhe diasporës ishte jashtëzakonisht i kufizuar, radiot dhe shtypi i mërgimit u shndërruan në hapësira të rëndësishme të debatit politik, të ruajtjes së kujtesës dhe të artikulimit të qëndrimeve të emigracionit politik shqiptar. “Zëri i Shqiptarëve të Lirë” ishte pjesë e kësaj veprimtarie mediatike të diasporës, ndërsa Nihat Bakalli një prej figurave që lidhi veprimtarinë politike me atë publicistike. Edhe në burime të tjera të mërgatës ai identifikohet si drejtues i kësaj radioje dhe si pjesëmarrës në tubime të rëndësishme të organizatave shqiptare në SHBA.

Dr. Bakalli dallohej veçanërisht për qëndrimet e tij të vazhdueshme kundër regjimit komunist në Shqipëri. Në shkrimet, komentet dhe paraqitjet e tij publike, ai artikulonte kritika ndaj sistemit politik të vendosur pas Luftës së Dytë Botërore, ndërsa njëkohësisht mbronte pikëpamjet politike dhe kombëtare të qarqeve ku vepronte. Në këtë mënyrë, veprimtaria e tij përfshinte njëkohësisht dimensionin antikomunist dhe atë kombëtar. Këto qëndrime shfaqeshin si në emisionet radiofonike, ashtu edhe në shkrimet e botuara në periodikët e mërgatës shqiptare. Burimet biografike përmendin bashkëpunimin e tij me fletoret “Flamuri” dhe “Besa”, si dhe me revista të tjera të diasporës.

Në kontekstin e manifestimit kushtuar 500-vjetorit të vdekjes së Gjergj Kastriotit – Skënderbeut, fjala e Bakallit merrte një domethënie të veçantë. Ai nuk paraqitej vetëm si një folës i rastit, por si përfaqësues i një veprimtarie të organizuar politike dhe publicistike që përpiqej ta mbante çështjen shqiptare të pranishme në jetën e diasporës. Për një veprimtar me profilin e tij, përkujtimi i Skënderbeut krijonte mundësinë që historia kombëtare të lidhej me problematikat politike të kohës. Figura e heroit kombëtar, e rrënjosur thellë në kujtesën historike shqiptare, shndërrohej kështu në pikë referimi për të folur për lirinë, qëndresën, identitetin dhe të ardhmen kombëtare.

Një veçori që e dallonte paraqitjen e Dr. Nihat Bakallit nga ato të folësve të tjerë ishte gjuha në të cilën ai iu drejtua të pranishmëve. Ndërsa personalitetet e tjera që kishin marrë fjalën në këtë manifestim i kishin mbajtur fjalimet e tyre në gjuhën angleze, Bakalli kishte zgjedhur të fliste në gjuhën shqipe. Kjo zgjedhje i jepte fjalës së tij një karakter të veçantë dhe një lidhje më të drejtpërdrejtë me publikun shqiptar të mbledhur në sallë. Në një manifestim ku anglishtja shërbente për t’ia prezantuar figurën e Skënderbeut edhe miqve të huaj dhe opinionit amerikan, përdorimi i shqipes nga Bakalli sillte në qendër vetë komunitetin e mërgimtarëve dhe gjuhën si një nga elementet themelore të identitetit të tyre.

Përdorimi i gjuhës shqipe kishte edhe një domethënie simbolike. Për komunitetet e diasporës, gjuha nuk ishte vetëm mjet komunikimi, por edhe një nga mënyrat kryesore për ruajtjen e përkatësisë kombëtare. Në një mjedis larg atdheut, të flisje shqip në një manifestim kushtuar Skënderbeut nënkuptonte njëkohësisht të afirmoje vazhdimësinë kulturore dhe historike të komunitetit. Në këtë aspekt, fjala e Bakallit plotësonte fjalimet në anglisht: ndërsa këto të fundit e projektonin historinë shqiptare drejt publikut amerikan dhe ndërkombëtar, fjala shqipe i drejtohej drejtpërdrejt kujtesës dhe ndjenjës kombëtare të vetë mërgatës.

Në planin më të gjerë historik, veprimtaria e Nihat Bakallit është një shembull i mënyrës se si një pjesë e emigracionit politik shqiptar e përdori shtypin, radion dhe tubimet publike si instrumente të veprimtarisë politike gjatë Luftës së Ftohtë. Larg Shqipërisë, këto mjete krijonin një hapësirë alternative komunikimi, në të cilën diskutoheshin zhvillimet politike, kultivohej kujtesa historike dhe artikuloheshin pikëpamjet e organizatave të mërgatës. Bakalli, përmes angazhimit të tij në Ballin Kombëtar, në radio dhe në shtypin e diasporës, ishte pjesë aktive e këtij realiteti.

Prandaj, fjala e tij në përkujtimin e Skënderbeut duhet parë jo vetëm si një fjalim ceremonial, por edhe si shprehje e një kulture politike të mërgatës shqiptare, në të cilën historia dhe aktualiteti ndërthureshin vazhdimisht. Në figurën e Skënderbeut kërkohej modeli historik i qëndresës dhe i lirisë, ndërsa përmes fjalës së Bakallit këto nocione silleshin në kontekstin politik të shekullit XX. Fakti që ai foli në shqip e përforconte edhe më shumë këtë lidhje, duke e shndërruar fjalimin e tij në një komunikim të drejtpërdrejtë me bashkatdhetarët dhe në një afirmim të gjuhës, kujtesës dhe identitetit kombëtar në mërgim.

Vijon

[1] Balli Kombëtar përkujtoi 500 vjetorin e vdekjes së Skënderbeut me 28 prill në hotelin “New York”, në New York, gazeta “Besa”, Stamboll, nr. 171–174, 1968.
[2] Po aty.
[3] Po aty.
[4] Po aty.
[5] Balli Kombëtar përkujtoi 500 vjetorin e vdekjes së Skënderbeut me 28 prill në hotelin “New York”, në New York, gazeta “Besa”, Stamboll, nr. 171–174, 1968.
[6] Po aty.
[7] Po aty.
[8] Po aty, f. 4.
[9] Po aty.
[10] Po aty, f. 4
[11] Fjala e Dr. Nihat Bakallit, Balli Kombëtar përkujtoi 500 vjetorin e vdekjes së Skënderbeut me 28 prill në hotelin “New York”, në New York, gazeta “Besa”, Stamboll, nr. 171–174, 1968.