[ Libra NëLinjë ]
Prof. dr. Sabile Keçmezi-Basha
(Pjesa e Katërt)
Roli i Jusuf Gërvallës në këtë drejtim ishte jashtëzakonisht i rëndësishëm. Jo vetëm që ai kontribuoi me ide dhe vizion politik në themelimin e lëvizjes dhe në redaktimin e “Lajmëtarit të Lirisë”, por ai mori pjesë drejtpërdrejt në botimin e katër organeve të ndryshme të shtypit ilegal dhe të diasporës shqiptare, duke dhënë një shembull të rrallë të angazhimit intelektual dhe politik në kushte të jashtëzakonshme. Këto përfshijnë gazetën “Bashkimi”, revistën “Lajmëtari i Lirisë”, gazetën “Liria” (konkretisht numrat 3 dhe 4–5, të botuara në maj dhe korrik-gusht 1981), si dhe gazetën e njohur “Zëri i Kosovës”, me numrat e saj të botuar në nëntor 1981 dhe janar 1982[1].
Ky kontribut i shumëanshëm i Gërvallës dëshmon për rolin qendror që kishin mediat e shtypit ilegal dhe të mërgatës si mjete të luftës politike dhe kombëtare, sidomos në kushtet e mungesës së lirisë së fjalës dhe të shtypit në trojet shqiptare nën Jugosllavi. Përmes fjalës së shkruar, Jusuf Gërvalla dhe bashkëveprimtarët e tij ndërtuan një infrastrukturë ideologjike të qëndresës, që i parapriu shumë zhvillimeve më të mëdha që do të pasonin në vitet ’80 dhe ’90, përfshirë organizimin e lëvizjes gjithëpopullore në Kosovë.
Prandaj, botimi i këtyre gazetave nuk mund të shihet vetëm si një akt komunikimi, por si një formë konkrete e luftës për liri, ku mërgata shqiptare, përmes figurave si Gërvalla e Kelmendi, luajti një rol kyç në artikulimin dhe përhapjen e një ndërgjegjeje të re politike dhe kombëtare. Gazeta “Zëri i Kosovës” përbën një ndër shtyllat më të rëndësishme të publicistikës politike shqiptare në mërgatë, e cila u formësua në funksion të angazhimit të organizuar politik të Lëvizjes Kombëtare për çlirimin dhe vetëvendosjen e shqiptarëve në ish-Jugosllavi.
Fillimisht, ajo u themelua si organ zyrtar i “Lëvizjes Nacionalçlirimtare të Kosovës dhe të Viseve të tjera Shqiptare në Jugosllavi”, duke shërbyer si një platformë programatike për artikulimin e qëllimeve të saj politike dhe për ndërgjegjësimin e mërgatës shqiptare lidhur me padrejtësitë që përjetonin shqiptarët në Kosovë dhe në viset shqiptare nën pushtim.
Pas vrasjes së heroit Jusuf Gërvalla në janar 1982, trashëgimia e tij politike dhe teknike u shndërrua në një bazament për vazhdimin e misionit informativ të gazetës. Në qershor të vitit 1982, në Gjermani, rifilloi botimi i “Zërit të Kosovës” me teknikën e lënë nga Jusufi, një simbolikë e thellë që përfaqësonte vazhdimësinë e luftës së tij me mjete të reja, por me të njëjtin vizion. Skender Durmishi mori drejtimin redaksional të gazetës në këtë fazë, duke vijuar traditën e përhapjes së lajmit të pavarur dhe atdhetar në radhët e mërgatës[2].
Në vitin 1983, selia teknike dhe redaksionale e gazetës u zhvendos në Zvicër, ku ajo njohu një periudhë të konsolidimit të brendshëm. Nga ky vit, drejtimin e gazetës e mori Xhafer Shatri, i cili do të shërbente si redaktor deri në vitin 1985. Kjo periudhë u karakterizua nga një rritje e ndjeshme e cilësisë së botimit dhe nga zgjerimi i përmbajtjes tematike. Në maj 1984, u formua edhe kolegji redaktorial i gazetës, i përbërë nga emra të njohur të lëvizjes ilegale dhe të angazhimit në diasporë: Xhafer Shatri (kryeredaktor), Fazli Veliu, Mustafë Xhemajli, Saime Isufi, Emrush Xhemajli, Agim Hasan Mala, Muhamer Shabani, Hasan Mala, e të tjerë. Ky kolegjium përfaqësonte jo vetëm përvojën organizative të diasporës, por edhe frymën kolektive të përfaqësimit të një ideali të përbashkët kombëtar[3].
Në vitin 1985, një transformim i rëndësishëm ndodhi brenda strukturave të organizatës: Lëvizja Revolucionare për Bashkimin e Shqiptarëve në Jugosllavi (LRBSHJ) u riorganizua dhe u shndërrua në Lëvizjen Popullore për Republikën e Kosovës (LPRK). Si rezultat, “Zëri i Kosovës” u bë organ zyrtar i LPRK-së, duke e vazhduar misionin e saj me një frymë më të qartë republikane dhe me një diskurs më të përqendruar në aspiratën për krijimin e Republikës së Kosovës. Në këtë fazë, redaktor i gazetës u zgjodh Mustafë Xhemajli, një figurë me përvojë në fushën e shtypit dhe të angazhimit politik[4].
Përpjekjet për informim dhe rezistencë vazhduan edhe brenda Kosovës, në rrethana shumë më të rënda dhe represive. Në vitin 1989, në Prishtinë, u arrit të botoheshin dy buletine të “Zërit të Kosovës”, një prej të cilëve ishte “Minatori”, nën redaktimin e Hajdin Abazit, ndërsa tjetri ishte “Rruga e Lirisë”, organ i njohur për stilin e tij luftarak dhe përmbajtjen e drejtpërdrejtë, i redaktuar nga Afrim Zhitia dhe Fadil Vata. Këto botime në zemër të Kosovës, në kushte të ilegalitetit të thellë, ishin dëshmi e gjallë e guximit intelektual dhe e gatishmërisë për të sfiduar regjimin serb nëpërmjet fjalës së lirë dhe shpërndarjes së së vërtetës[5].
Kështu, “Zëri i Kosovës” gjatë gjithë zhvillimit të tij historik — nga Gjermania në Zvicër e deri në Prishtinë — nuk ishte thjesht një gazetë, por një institucion i lëvizjes kombëtare, një mjet i qëndresës politike dhe kulturore, që përçoi ide, organizoi mendje dhe frymëzoi breza të tërë në rrugën e gjatë të lirisë.
Në prag të kthesave historike të fundviteve ’90, shtypi politik dhe patriotik shqiptar në mërgatë dhe brenda Kosovës shfaqi një intensifikim të dukshëm në drejtim të koordinimit dhe unifikimit të zërit kombëtar. Një nga momentet më domethënëse në këtë drejtim ndodhi në vitin 1998, kur redaksia e gazetës “Zëri i Kosovës” arriti një marrëveshje bashkëpunimi me redaksinë e gazetës studentore “Bota e Re”, një organ i fuqishëm informimi që drejtohej nga Muhamet Mavraj.
Sipas kësaj marrëveshjeje, të dyja gazetat do të botonin materiale identike, duke synuar një bashkërendim të diskursit politik dhe informativ në një periudhë kur çështja e Kosovës kishte hyrë në një fazë vendimtare të përballjes me regjimin serb dhe të ndërgjegjësimit ndërkombëtar[6]. Ky bashkëpunim pasqyronte tendencën për bashkëveprim ndërmjet rrymave të ndryshme të rezistencës, si në mërgatë, ashtu edhe në Kosovë, dhe përpjekjen për të krijuar një front të përbashkët të komunikimit dhe informacionit për popullatën shqiptare.
Në të njëjtën frymë angazhimi, në mërgatën shqiptare vepronte edhe një tjetër organizatë me profil kombëtar: “Votra Kosovare – Nacional Demokratike Shqiptare”, e cila shprehte vizionin e saj politik dhe patriotik përmes gazetës “Besa Shqiptare”. Kjo gazetë, që doli në disa numra të rregullt, u drejtua dhe botohej nga atdhetari Emin Fazlia, i njohur edhe me emrin Emil Kastrioti. “Besa Shqiptare” shërbente si organ i mendimit nacional-demokratik shqiptar, dhe përmes fjalës së shkruar përçonte mesazhe uniteti, rezistence dhe lirie, duke theksuar domosdoshmërinë e çlirimit të Kosovës dhe të bashkimit kombëtar[7]. Ajo kishte një funksion të dyfishtë: nga njëra anë, ajo informonte dhe organizonte mërgatën, nga ana tjetër synonte të mbante të gjallë ndërgjegjen kombëtare në radhët e opinionit ndërkombëtar.
Brenda Kosovës, një kontribut tejet të rëndësishëm në jetën ilegale politike dhe informuese dha edhe Lëvizja Kombëtare për Çlirimin e Kosovës (LKÇK), një organizatë me orientim të qartë për çlirim kombëtar dhe për vetëvendosje të plotë të shqiptarëve. Organ zyrtar i saj ishte gazeta “Çlirimi”, e drejtuar nga Avni Klinaku, një ndër figurat më të njohura të rezistencës ilegale shqiptare. Gazeta “Çlirimi” përfaqësonte zërin ideologjik dhe praktik të qëndresës, dhe përmes saj shpërndaheshin jo vetëm analizat politike mbi situatën në Kosovë, por edhe thirrjet për mobilizim, rezistencë dhe organizim popullor[8]. Ajo funksiononte në kushte të jashtëzakonshme, nën trysninë e represionit shtetëror, dhe megjithatë, arrinte të depërtonte në shtresat më të gjera të shoqërisë shqiptare, duke luajtur një rol të pazëvendësueshëm në formësimin e ndërgjegjes kolektive për liri dhe dinjitet.
Në tërësi, këto gazeta – “Zëri i Kosovës”, “Bota e Re”, “Besa Shqiptare” dhe “Çlirimi” – nuk ishin vetëm organe informimi, ato përfaqësonin strukturat e decentralizuara të luftës për liri, ku mendimi politik, vizioni strategjik dhe ndjenja e përkatësisë kombëtare gërshetoheshin në një përpjekje të përbashkët për t’i dhënë zë një populli të shtypur dhe për t’i ofruar botës një narrativë autentike të realitetit shqiptar në prag të çlirimit.
Në pasqyrën e gjerë të shtypit politik e atdhetar të mërgatës shqiptare gjatë shekullit XX, një vend të veçantë zënë edhe një sërë gazetash të tjera, të cilat, ndonëse mund të kenë pasur një shtrirje më të kufizuar kohore ose gjeografike, dhanë një kontribut të rëndësishëm në artikullimin e kauzës kombëtare shqiptare, në mobilizimin e diasporës dhe në ndërgjegjësimin ndërkombëtar për çështjen e Kosovës dhe të trojeve të tjera shqiptare nën pushtim. Këto gazeta, të botuara në kushte të ndryshme politike e organizative, përfaqësojnë një mozaik të pasur të angazhimit intelektual dhe politik të shqiptarëve në mërgim.
Ndër to veçohet gazeta “Rruga Jonë”, e udhëhequr nga Xhevat Bislimi, e cila shërbente si një platformë për trajtimin e temave kombëtare me theks në çështjen e Kosovës dhe përpjekjet për çlirim dhe vetëvendosje. Po ashtu, gazeta “Bota Shqiptare”, e redaktuar nga Kujtim Gjoni dhe Sabile Keçmezi-Basha, përbënte një forum intelektual të mendimit politik dhe kulturor shqiptar, duke u angazhuar në një diskurs të thelluar për të drejtat e shqiptarëve dhe për domosdoshmërinë e një zgjimi kombëtar në diasporë dhe në atdhe[9].
Ndër botimet me karakter më të spikatur kombëtar e historik përmenden edhe gazetat “Kosova”, “Dardania”, “Zani i Shqipënisë Etnike”, “Lidhja e Prizrenit-Kosova”, si dhe “Shqipënia Etnike”, të cilat përpiqeshin të afirmonin identitetin historik të shqiptarëve dhe të mbanin të gjallë idealin e bashkimit të trojeve etnike shqiptare. Këto botime shpesh ishin të lidhura me organizata apo individë që ruanin traditat e Lidhjes së Prizrenit dhe të qëndresës historike kundër pushtuesve dhe ndarjes së kombit shqiptar në kufij artificialë[10].
Po ashtu, gazetat si “Mbrojtja e Shqipënisë Etnike”, “Mbrojtja Kombëtare”, “Komiteti i Kosovës”, “Sherbestari i Shqipërisë”, dhe “Besa”, pasqyronin përpjekjet për të ndërkombëtarizuar çështjen shqiptare dhe për të përçuar një mesazh të qartë politik: se çlirimi kombëtar nuk mund të arrihet pa një angazhim të përbashkët, të koordinuar dhe të ndërgjegjshëm të mbarë shqiptarëve, kudo që ndodheshin. Këto organe u bënë zëdhënëse të shqiptarëve të përndjekur, të shtypur dhe të shpërngulur, duke shërbyer si kanale alternative të së vërtetës në një kohë kur mediat ndërkombëtare shpesh injoronin dramën shqiptare[11].
Një rëndësi të veçantë në këtë panoramë kishte edhe gazeta “Demokracia Autentike”, e lidhur me vizionin politik të Ukshin Hotit, një ndër mendimtarët më të thellë të çështjes shqiptare në fund të shekullit XX. Kjo gazetë reflektonte idetë për një demokraci të bazuar në vlerat kombëtare dhe sovranitetin popullor, duke ofruar një alternativë të qartë teorike dhe praktike ndaj sistemit të imponuar nga pushteti serb në Kosovë[12].
Në tërësi, botimi i këtyre gazetave nuk përfaqësonte vetëm një pluralitet zërash, por një pasuri të jashtëzakonshme të mendimit politik shqiptar në mërgatë, që u shndërrua në një arkiv të gjallë të qëndresës kombëtare dhe një urë lidhëse ndërmjet diasporës dhe përpjekjeve brenda vendit për çlirim dhe pavarësi.
Përfundim
Në përfundim, mund të konstatohet se gjatë periudhës 1945–1999, shtypi ilegal shqiptar, me një spektër të gjerë gazetash dhe botimesh të shpërndara si në Kosovë ashtu edhe në mërgatë, ka luajtur një rol thelbësor në zhvillimin e jetës politike shqiptare, sidomos në rrethanat e represionit të vazhdueshëm politik, mohimit të të drejtave themelore dhe mungesës së fjalës së lirë në Kosovën e pushtuar[13]. Këto gazeta nuk ishin thjesht kanale informimi, por mjete të organizimit politik, instrumente të rezistencës kombëtare, dhe platforma të vetëdijesimit shoqëror, përmes të cilave u ndërtua dhe u mbajt gjallë identiteti kombëtar në një periudhë të errët të historisë moderne shqiptare[14].
Shtypi ilegal, veçanërisht në diasporë, nuk u kufizua vetëm në komunikimin me komunitetin shqiptar jashtë atdheut, por shënjoi një angazhim të drejtpërdrejtë në arenën ndërkombëtare, duke synuar të ndërgjegjësojë opinionin publik botëror për padrejtësitë që iu bënë shqiptarëve, veçanërisht në Kosovë. Përmes përkthimeve në gjuhë të huaja, shpërndarjes strategjike të artikujve dhe organizimit të rrjeteve të informacionit në vendet perëndimore, gazetat ilegale shqiptare kontribuuan në ndërkombëtarizimin e çështjes shqiptare, shumë kohë përpara se ajo të zinte vend në agjendën diplomatike ndërkombëtare[15].
Në këtë kuptim, ato zënë një vend të merituar në historinë e shtypit shqiptar, duke përfaqësuar një formë të veçantë dhe të guximshme të gazetarisë rezistente. Brenda historisë më të gjerë të shtypit të emigracionit shqiptar, këto gazeta përbëjnë dëshmi të gjalla të një përpjekjeje kolektive për të ruajtur të vërtetën, për të mbrojtur të drejtat kombëtare dhe për të projektuar një të ardhme të lirë e sovrane për shqiptarët në trojet e tyre etnike[16].
Në retrospektivë, veprimtaria e tyre nuk duhet parë vetëm si pjesë e trashëgimisë publicistike, por edhe si komponent kyç i luftës për liri, ku fjala e shkruar bëhej armë ideologjike dhe morali përballë dhunës sistematike të aparatit shtetëror jugosllav dhe heshtjes ndërkombëtare[17]. Rëndësia e tyre qëndron jo vetëm në përmbajtjen që transmetuan, por edhe në rolin që luajtën në formësimin e vetëdijes historike dhe politike të një brezi të tërë shqiptarësh, si brenda Kosovës, ashtu edhe në diasporë.
[1] Kontributi i Jusuf Gërvallës në gazetat “Bashkimi”, “Liria” (nr. 3 dhe 4–5, 1981) dhe “Zëri i Kosovës” (nëntor 1981 dhe janar 1982), sipas dokumentacionit të ruajtur në arkivat e mërgatës shqiptare dhe dëshmive të bashkëkohësve.
[2] Jusuf Gërvalla, hero kombëtar, i cili u likuidua nga spiunët jugosllavë më 17 janar 1982 në Gjermani.
[3] Dokumente organizative të redaksisë së vitit 1984, përbërja e kolegjiumit redaktorial.
[4] Raportet dhe botimet e LPRK-së, me “Zërin e Kosovës” si organ zyrtar pas vitit 1985.
[5] Buletinet “Minatori” dhe “Rruga e Lirisë” të vitit 1989, arkiva e rezistencës ilegale në Prishtinë.
[6] Marrëveshja e vitit 1998 ndërmjet “Zërit të Kosovës” dhe “Bota e Re”, arkivat e shtypit të rezistencës studentore dhe mërgimtare.
[7] Numrat e gazetës “Besa Shqiptare”, botuar nga “Votra Kosovare – Nacional Demokratike Shqiptare”, redaktuar nga Emin Fazlia (Emil Kastrioti).
[8] Botimet e gazetës “Çlirimi”, organ zyrtar i LKÇK-së, nën drejtimin e Avni Klinakut, shpërndarë ilegalisht në Kosovë gjatë viteve të fundit të pushtimit serb.
[9] Numrat arkivorë të gazetës “Bota Shqiptare” dhe kontributet e Kujtim Xhonit dhe Sabile Keçmezi-Bashës në publicistikën e diasporës.
[10] Botimet e gazetave “Kosova”, “Dardania” dhe “Zani i Shqipënisë Etnike”, të ruajtura në arkivat e mërgatës në Zvicër, SHBA dhe Gjermani.
[11] Analizat dhe qëndrimet politike të publikuara në gazetat “Mbrojtja e Shqipënisë Etnike”, “Komiteti i Kosovës” dhe “Besa”, mbi ndërkombëtarizimin e çështjes shqiptare.
[12] Artikujt e Ukshin Hotit dhe editorialet e gazetës “Demokracia Autentike” mbi demokracinë dhe çlirimin kombëtar.
[13] Shih arkivat e “Zërit të Kosovës”, “Lirisë” dhe “Lajmëtarit të Lirisë” për rolin e tyre në informimin dhe organizimin politik gjatë periudhës 1945–1999.
[14] Numrat e gazetave “Bashkimi”, “Çlirimi” dhe “Demokracia Autentike” përmbajnë analiza të thella për organizimin ilegal dhe qëndresën ideologjike.
[15] Përkthimet në anglisht, frëngjisht, gjermanisht dhe turqisht të artikujve nga “Besa”, “Besa Shqiptare” dhe “Zani i Shqipërisë Etnike” dëshmojnë për synimin ndërkombëtarizues të shtypit të mërgatës.
[16] Literatura mbi diasporën shqiptare dhe botimet e organizatave si LKÇK, LPRK dhe “Votra Kosovare” theksojnë rolin historik të këtyre gazetave si platforma kombëtare.
[17] Shkrimet e Ukshin Hotit, Jusuf Gërvallës dhe Avni Klinakut në shtypin ilegal tregojnë për përdorimin strategjik të fjalës si mjet rezistence në kohë lufte dhe shtypjeje.
