BUNKERI I MUSLI DUMOSHIT DHE AZEM BELLAQEVCIT (59)

Prof. Dr. Sabile Keçmezi-Basha

JATAKËT DHE BUNKERËT E LIRISË

Në këtë klimë frike dhe represioni, nga data 8 deri më 10 korrik 1945, Kosova u aneksua zyrtarisht nga Serbia. Ky akt nuk ishte një rezultat i një procesi të lirë e demokratik, por një vendim i imponuar, i mbështetur nga mekanizma represivë dhe i justifikuar përmes procedurave formale, ndërkohë që çdo zë kundërshtues ishte shtypur me dhunë. Në këtë mënyrë, aneksimi i Kosovës nuk përfaqësonte një marrëveshje politike, por një kapitull të dhimbshëm të historisë së saj, ku legjitimiteti u ndërtua mbi heshtjen e detyruar dhe mbi sakrificën e atyre që guxuan të kundërshtonin.

E gjithë kjo që pasoi pas vendimeve të Kuvendit të Prizrenit shkaktoi një reagim të ashpër nga forcat nacionaliste në Kosovë, të cilat e panë qartë karakterin arbitrar të procesit dhe mungesën e çdo legjitimiteti demokratik. Aneksimi i Kosovës nga Serbia nuk u perceptua thjesht si një akt administrativ apo politik, por si një goditje e rëndë ndaj aspiratave kombëtare të shqiptarëve dhe një padrejtësi historike e kryer nën petkun e vendimeve “formale”.

Megjithatë, siç do të dëshmojnë zhvillimet e mëvonshme, ky aneksim përbënte vetëm një segment të një panorame shumë më të gjerë padrejtësish që shqiptarët do të përjetonin brenda Jugosllavisë komuniste. Çështja e Kosovës, megjithëse e dhimbshme dhe qendrore për popullsinë shqiptare të asaj treve, nuk e përmbyllte tërësinë e çështjes kombëtare shqiptare në hapësirën jugosllave.

Shqiptarët, të cilët përbënin popullatë autoktone dhe shumicë dërrmuese në disa rajone të federatës, u gjendën të ndarë në tri republika të ndryshme jugosllave: në Republikën e Serbisë, në atë të Maqedonisë dhe në Mal të Zi. Kosova, e shkëputur nga trungu amë, jo vetëm që u mbajt nën administrimin e Serbisë, por iu hoqën edhe një pjesë të tjera të trojeve të saj natyrore. Këto përfshinin jo vetëm krahinat e banuara kryekëput ose kryesisht me shqiptarë në Maqedoninë veriperëndimore dhe në Mal të Zi, por edhe trevat e Preshevës, Bujanocit dhe Medvegjës – zona ku shqiptarët përbënin shumicën dërrmuese të popullsisë.

Ky copëtim nuk ishte një thjeshtësi gjeografike, por një goditje e qëllimshme ndaj kohezionit kombëtar shqiptar. Ai shërbeu për të krijuar kufij administrativë që ndanin komunitete të tëra, duke i vendosur ato nën juridiksione të ndryshme dhe shpesh armiqësore, me qëllim dobësimin e lidhjeve të tyre politike, kulturore dhe ekonomike. Në këtë mënyrë, padrejtësia territoriale u bë një mjet shtesë i politikës së asimilimit dhe i strategjisë së kontrollit, duke e kthyer çështjen shqiptare në Jugosllavi në një problem të ndërlikuar dhe të shumëfishtë.

Forcat nacionaliste dhe patriotët shqiptarë, të cilët kishin luftuar me vendosmëri gjatë gjithë periudhës së luftës për realizimin e idealit të një Shqipërie etnike, pas ngjarjeve të dhimbshme që pasuan, u gjendën para një realiteti të ri politik e territorial. Përballë këtij realiteti, ata vendosën që të mos e ndalonin përpjekjen e tyre, por ta vazhdonin atë në mënyrë të organizuar – qoftë përmes veprimtarisë legale, qoftë përmes rrjeteve ilegale – me qëllimin e vetëm të bashkimit të trojeve shqiptare të ndara.

Këto forca e kuptuan se përballë një pushteti të konsoliduar, i cili synonte asimilimin dhe copëtimin e mëtejshëm të shqiptarëve, ishte e domosdoshme të kërkonin përkrahje dhe bashkëpunim nga forcat demokratike në vendet perëndimore. Ata e panë qartë se vetëm një strategji që përfshinte edhe mbështetje ndërkombëtare mund të ofronte shpresa reale për ndryshim.

Ndërkohë, lëvizja ilegale shqiptare, duke parë se trojet kombëtare po rrëshqisnin gjithnjë e më shumë drejt kontrollit dhe ndikimit sllav, nisi të intensifikojë organizimin e saj për t’iu kundërvënë hapur planeve gllabëruese. Brenda një kohe të shkurtër, u formuan një numër i madh organizatash patriotike, të cilat vepronin me qëllime të qarta politike dhe kombëtare. Këto organizata nisën të manifestonin aktivitetin e tyre veçanërisht pas vitit 1944 dhe në fillim të vitit 1945, duke krijuar rrjete të fshehta komunikimi, grupe veprimi dhe struktura të qëndrueshme rezistence.

Kështu, idealizmi i ushqyer gjatë viteve të luftës u shndërrua në një lëvizje të organizuar dhe të shumëfishtë, e cila synonte jo vetëm mbrojtjen e identitetit kombëtar, por edhe rikthimin e unitetit territorial të trojeve shqiptare, duke e parë këtë si detyrim historik dhe moral ndaj brezave të ardhshëm.

Pas aneksimit të Kosovës nga Serbia, për popullin shqiptar nisi një periudhë e errët dhe e rëndë historike – një kalvar i vërtetë vuajtjesh, dhune dhe shtypjeje. Në vend që fundi i Luftës së Dytë Botërore të sillte paqe dhe shpresë, ai u shndërrua në fillimin e një cikli të ri represioni.

Masakrat masive ndaj popullsisë së pafajshme rifilluan me egërsi të shtuar, duke krijuar një atmosferë frike të përhershme në çdo fshat e qytet shqiptar. Struktura të tëra familjare u shkatërruan, ndërsa dhimbja dhe humbja u bënë pjesë e përditshmërisë.

Një nga synimet kryesore të këtij represioni ishte shfarosja e elitës kombëtare: patriotët dhe intelektualët e paktë që kishin mbetur pas luftës, të cilët përfaqësonin jo vetëm kujtesën historike, por edhe potencialin për një të ardhme të lirë dhe të pavarur. Likuidimi i tyre nuk ishte thjesht një akt hakmarrjeje politike, por një strategji e menduar për të lënë popullin pa udhëheqës, pa zë dhe pa orientim.

Kështu, filloi një etapë ku dhuna institucionale dhe terrori sistematik nuk njihnin kufij, duke e kthyer Kosovën në një hapësirë të nënshtruar, ku çdo përpjekje për të mbrojtur identitetin kombëtar dhe dinjitetin njerëzor paguhej me gjak e sakrifica të mëdha.

Duke qenë i vetëdijshëm se Musliu gjendej ende në male, Selim Obraça mori përsipër nismën për ta bindur që të dorëzohej para pushtetit dhe të kthehej në shtëpi. Për këtë qëllim, ai vendosi të bisedonte me Qeda Topalloviqin, duke e parë atë si njeriun e duhur për të ndërmjetësuar me autoritetet. Topalloviqi pranoi të ndërhynte, por vetëm me një kusht të qartë që Musliu, para se të kthehej, të njihte zyrtarisht pushtetin komunist.

Kur Selimi ia përcolli Musliut këtë kusht, përgjigjja e tij ishte e prerë dhe e pakompromis. Me vendosmëri të palëkundur, ai deklaroi “Ky shtet është i huaj dhe kurrë nuk e pranoj për timin; do ta luftoj deri në fund të jetës.” Në këto fjalë shpalosej qartë jo vetëm qëndrimi i tij politik, por edhe bindja e thellë se pranimi i pushtetit të huaj do të ishte tradhti ndaj kombit dhe idealeve për të cilat kishte luftuar.

Refuzimi i tij i hapur për të njohur pushtetin komunist u bë shkak që autoritetet e kohës të reagojnë menjëherë. Pushtetarët, të cilët e konsideronin këtë qëndrim si akt armiqësor dhe sfidë të drejtpërdrejtë ndaj autoritetit të tyre, vendosën ta arrestonin. Kështu, Musliu, duke mos pranuar të heqë dorë nga parimet dhe betimi i tij për t’u përballur me çdo pushtues, u bë viktimë e represionit të shtetit, duke hyrë në një kapitull tjetër të jetës së tij – atë të burgut, ku do të vazhdonte betejën e tij në forma të tjera, por me të njëjtin ideal dhe të njëjtën vendosmëri.

Së bashku me Musliun, në të njëjtin rast u burgos edhe miku i tij besnik, Ajvaz Podvorica. Gjykimi ishte i rëndë dhe i pamëshirshëm. Musliut iu shqip¬tua dënimi kapital – pushkatimi, ndërsa Ajvazi u dënua me pesëmbëdhjetë vjet burg të rëndë. Ky vendim shënonte, për Musliun, një fund tragjik të paracaktuar, por fati – ai mjeshtër i paparashikueshëm dhe shpeshherë i pamposhtur – ndërhyri në momentin më kritik.

Shpëtimi i tij erdhi nga një burim i papritur. Roja i burgut, Avdullah Kutleshi, i cili, duke rrezikuar veten, e ndihmoi Musliun të arratisej. Plani ishte aq i guximshëm sa dhe i rrezikshëm – arratisja u bë nga kulmi i burgut, një veprim që kërkonte jo vetëm vendosmëri, por edhe besim të plotë mes atyre që e realizuan. Falë kësaj ndihme, Musliu i shpëtoi pushkatimit të sigurt, duke fituar një mundësi të re për të vazhduar jetën dhe kauzën e tij.

Pas arratisjes, ai u vendos në fshatin Kaqubek, ku gjeti strehë te nipi i tij. Edhe në këtë situatë të brishtë e të rrezikshme, Musliu nuk humbi lidhjen me familjen, i dërgoi fjalë gruas së tij që t’i sillte rrobat dhe orën – ndoshta si shenja të ruajtjes së dinjitetit dhe identitetit të tij personal në një kohë kur gjithçka tjetër ishte vënë në rrezik. Ky episod, përtej arratisjes fizike, dëshmon edhe për shpirtin e pathyeshëm të një njeriu që nuk e pranoi kurrë dorëzimin para pushtetit të huaj dhe vdekjes së imponuar.

I vetëdijshëm se pas arratisjes policia do të ishte në gjurmët e tij, Musliu vendosi të mos qëndronte gjatë në një vend. Ai u largua nga Kaqubegu dhe u strehua te motra e tij në fshatin Batllavë, në shtëpinë e Sheqë Boshnjakut. Sheqa e priti me gëzim të sinqertë, por vizita e tij nuk ishte thjesht një takim familjar – ajo kishte edhe një qëllim praktik. Musliu iu drejtua Ahmetit, një mik i besuar i shtëpisë, duke e lutur t’i siguronte një pushkë përkohësisht, derisa të arrinte të gjente dhe të blinte armën e vet. Ai premtoi se, sapo të armatosej, pushkën do t’ia kthente. Ahmeti pranoi pa hezitim.

Me pushkën e mikut në dorë, Musliu u kthye në male, aty ku ndjehej më i lirë, por edhe më i ekspozuar ndaj rrezikut. Nuk vonoi shumë dhe ai u përball me një përleshje të armatosur kundër dy ushtarëve të “Mbrojtjes Popullore”. Përplasja përfundoi me vrasjen e të dy ushtarëve dhe marrjen e armatimit të tyre, duke i dhënë mundësinë Musliut të pajisej me armë të vetat.

Pasi u armatos, ai e mbajti fjalën e dhënë, ia ktheu Ahmetit pushkën e huazuar, duke treguar se edhe në rrethana lufte e ndjekjeje, ai respektonte besën dhe marrëveshjen me miqtë. Ky episod nuk ishte vetëm një veprim i thjeshtë luftarak, ai dëshmonte për vendosmërinë e tij për të mbijetuar, për të luftuar dhe për të ruajtur parimet e nderit edhe në kohë kaosi dhe gjakderdhjeje.

I ndërgjegjshëm se rrethi i rrezikut po ngushtohej gjithnjë e më shumë dhe se forcat ndjekëse po i afroheshin, Musliu vendosi t’i propozojë shokëve të tij një zgjidhje të vetme dhe të guximshme: të kalonin në Shqipëri. Ky vendim nuk ishte i lehtë, por ai e dinte se në trojet shqiptare përtej kufirit mund të gjente një strehë më të sigurt dhe mundësinë për të vazhduar veprimtarinë e tij.

Në këtë rrugë të rrezikshme u nisën së bashku me të edhe dy atdhetarë të njohur: Aziz Zhilivoda dhe Sherif Tërstena, të cilët ndanin me të të njëjtin ideal dhe vendosmëri. Udhëtimi drejt kufirit ishte i mbushur me të papritura dhe sfida të rënda. Në një moment, ata u përballën me forcat e OZN-së, duke hyrë në një përleshje të ashpër, ku jeta dhe vdekja u ndanë me një fije peri.

Pasi i shmangën ndjekësit, vazhduan rrugëtimin drejt zonave malore pranë kufirit. Por natyra, po aq sa pushteti, kishte sfidat e saj. Një mjegull e dendur, aq e trashë sa nuk lejonte të shihje as përpara syve, i mbështolli të tre. Të lodhur nga ecja e pandërprerë dhe të çorientuar nga terreni, ata vazhduan të ecnin me bindjen se kishin kaluar kufirin dhe ndodheshin në Shqipëri. Mirëpo, kur mjegulla u shpërnda dhe realiteti u bë i qartë, ata e kuptuan me tronditje se ende ishin në Kosovë, brenda të njëjtit rrezik nga i cili po përpiqeshin të shpëtonin.

Ky episod ishte dëshmi e ashpërsisë së rrugës së tyre – një përzierje e betejës së armatosur, e kurtheve të pushtetit dhe e vështirësive të natyrës, ku çdo hap mund të të çonte drejt shpëtimit ose kthimit në pikën e nisjes.

Pas dështimit për të kaluar kufirin, grupi vendosi të ndahej, secili duke kërkuar një rrugë tjetër për të mbijetuar dhe për të vazhduar rezistencën. Musliu u kthye përsëri në vendlindje, ku iu bashkua Zymeri, i biri i Tafë Shajkovcit, një tjetër bashkëluftëtar me zemër të pathyeshme.

Ndërkohë, Azem Bellaqevci, i cili ishte vënë në shënjestër nga organet e ndjekjes, u detyrua të arratisej në male. Gjatë kësaj kohe, ai mori vesh se Musliu po qëndronte i fshehur në një bunker në fshatin Shajkovc, në shtëpinë e familjes Babatinca, një familje që kishte hapur dyert dhe zemrën për të strehuar luftëtarë të lirisë.

Takimi mes Azemit dhe Musliut në atë bunker shënoi fillimin e një etape të re të rezistencës së tyre. Që nga ai moment, ata u bënë të pandashëm, duke kaluar ditët mes maleve të ashpra dhe përballjes me çdo pengesë që iu dilte përpara. Lufta e tyre nuk ishte vetëm me armë, por edhe me terrenin, urinë, të ftohtin dhe frikën e vazhdueshme të rrethimit.

Gjatë natës, gjenin strehim në bunker, vend që u bë për ta jo vetëm një mbrojtje fizike, por edhe një simbol i qëndresës dhe vendosmërisë për të mos u dorëzuar. Ky partneritet në mal nuk ishte vetëm një aleancë taktike, por një vëllazëri e vërtetë lufte, e ndërtuar mbi besë, sakrificë dhe idealin e përbashkët për lirinë e trojeve shqiptare.

Pushteti, i vetëdijshëm për vendosmërinë dhe aftësitë e Musli Dumoshit dhe Azem Bellaçevcit, i ndiqte hap pas hapi, duke u përpjekur me çdo mjet t’i neutralizonte. Megjithatë, përkundër ndjekjes së vazhdueshme, arrestimi i tyre dukej i pamundur. Përballë kësaj pengese, autoritetet hartuan një plan të pabesë dhe mizor: të godisnin aty ku dhimbja do të ishte më e rëndë – tek familja.

Në një aksion të befasishëm, ata arrestuan të gjithë anëtarët e familjes së Musliut, pa bërë dallim mes burrave, grave, fëmijëve dhe të moshuarve. Të gjithë u mblodhën dhe u mbajtën në shtëpinë e Ramadan Podvoricës, e cila përkohësisht u shndërrua në një vend internimi. Burrat u izoluan në odë, ku iu nënshtruan torturave çnjerëzore nga ushtria dhe policia nën komandën e Milija Kovaqeviqit, një kriminel serb i njohur për egërsinë dhe brutalitetin e tij ndaj shqiptarëve.

Ky i fundit, duke shfrytëzuar dhunën si mjet presioni, detyroi Sejdi Podvoricën – vëllain e Musliut – të shkonte deri te bunkeri ku fshiheshin Musliu dhe Azemi. Porosia ishte e qartë dhe kërcënuese: ata duhej të dorëzoheshin menjëherë para organeve të pushtetit.

Ky veprim, përveçse tregonte pamundësinë e pushtetit për t’i kapur drejtpërdrejt dy luftëtarët, zbulonte edhe natyrën e tij represive dhe të pamëshirshme, ku goditja ndaj familjeve të pafajshme përdorej si armë për të thyer shpirtin e rezistencës. Por historia do të tregonte se as dhuna më e egër dhe as shantazhi mbi të dashurit nuk mjaftonin për të thyer vendosmërinë e atyre që jetonin e luftonin për lirinë e kombit.

Musliu dhe Azemi, edhe pse ishin plotësisht të vetëdijshëm për torturat dhe maltretimet që po u bëheshin familjarëve të tyre, nuk e lejuan kurrë që kjo dhimbje t’i detyronte të dorëzoheshin. Vendosmëria e tyre për të mos u nënshtruar pushtetit mbeti e pathyeshme, pavarësisht çmimit të rëndë që po paguanin të afërmit e tyre. Megjithatë, presioni dhe rrethanat në terren po bëheshin gjithnjë e më të vështira.

Ndërsa dhuna ndaj familjeve të tyre vazhdonte, ata arritën në përfundimin se qëndrimi në Shajkovc nuk mund të zgjaste më. Pushteti ishte gjithnjë më afër, dhe rreziku i zbulimit ishte i pashmangshëm. Në këtë situatë, Musliu propozoi që të strehoheshin te një mik i tij i besuar në Prapashticë – Maliq Kallapaku. Ky vendim u mor si një hap i domosdoshëm për të ruajtur jetën dhe për të vijuar rezistencën.

Mirëpo, brenda këtij plani të ri u fsheh një tradhti e hidhur. Vëllai i Maliqit, R. K., ishte aktivist i SKOJ-it (Rinisë Komuniste Jugosllave), dhe sapo Musliu dhe Azemi u vendosën në shtëpinë e familjes Kallapaku, ai e njoftoi menjëherë OZN-në për praninë e tyre. Ky veprim vulosi një kapitull tjetër të dhimbshëm në historinë e rezistencës së tyre, duke treguar se rreziku nuk vinte vetëm nga armiku i deklaruar, por shpesh edhe nga njerëz që, nën ndikimin e ideologjisë së pushtetit, ishin të gatshëm të sakrifikonin besën dhe miqësinë për interesat e regjimit.

Musli Dumoshi-Podvorica dhe Azem Bellaçevci-Jashanica, të rritur e të ushqyer me kodin e lashtë të nderit shqiptar, besonin thellësisht se besa ishte një nga virtytet më të shenjta të popullit tonë – një ligj i pashkruar, por i patjetërsueshëm, mbi të cilin ndërtohej besimi dhe mikpritja. Kjo bindje, e rrënjosur në shpirtin e tyre, bëri që para se të uleshin për të ngrënë bukë në sofër, të lironin armët, duke iu dorëzuar sigurisë që u ofronte strehuesi.

Megjithatë, OZN-a, e informuar për praninë e tyre, kishte hartuar tashmë një plan tinëzar: kapjen e tyre me tradhti. “Miku” i shtëpisë, duke ndjekur skenarin e përgatitur, iu ofroi një mikpritje të ngrohtë në dukje. Siç e kërkonte zakoni, iu shtrua sofrën me ushqime dhe, për t’i bindur plotësisht, iu tha se aty ishin të sigurt, ndërsa pushkët iu larguan nga duart nën arsyetimin e besës dhe miqësisë.

Por, sapo ata filluan darkën, skena ndryshoi rrënjësisht. Në një akt tradhtie të ftohtë, ata u lidhën dhe iu dorëzuan punëtorëve të OZN-së, të cilët, pa humbur kohë, kryen ekzekutimin e tyre. Me disa rafalë të shkurtër, ranë të pushkatuar dy nga trimat e mëdhenj të atdheut – Musli Dumoshi dhe Azem Bellaçevci.

Kështu, jeta e tyre u shua jo në një betejë të hapur, por në një kurth të ulët, ku mikpritja u përdor si maskë për tradhtinë. Vdekja e tyre mbeti si një plagë e thellë në kujtesën kolektive, një dëshmi e dhimbshme se edhe virtytet më të shenjta mund të përdoren nga pushteti për të thyer zemrat më të forta.

Pas pushkatimit të kryer më 21 mars 1948, trupi i pajetë i Musli Dumoshit ra në duart e oznashëve, të cilët ndoqën praktikën makabre të kohës: përdorimin e kufomës si mjet frike dhe nënshtrimi. Ata e morën trupin e tij dhe e ekspozuan publikisht në Podujevë, në mënyrë që çdo shqiptar të detyrohej ta shihte të vrarë, të përgjakur dhe të dërmuar nga plumbat e shumtë.

Ky akt nuk ishte thjesht një shfaqje mizorie, por një strategji e menduar për të thyer shpirtin e rezistencës, për të dërguar mesazhin se çdo kundërshtar i pushtetit do të përfundonte po njësoj. Pamja e trupit të tij të vrarë, para syve të bashkëvendësve, synonte të mbillte terror dhe dëshpërim në zemrat e njerëzve.

Pas këtij akti demonstrues, pushtetarët dhanë urdhër që kufoma e Musliut të dërgohej diku larg, në një vend të panjohur, me qëllim që të humbiste çdo gjurmë e varrit të tij. Kështu, jo vetëm që iu mohua e drejta për një varrim dinjitoz, por edhe kujtimi i tij u përpoq të fshihej nga hapësira publike. Megjithatë, ndërsa trupi i tij u zhduk, emri dhe kujtimi i Musli Dumoshit mbetën të gjallë në ndërgjegjen e popullit, si simbol i pathyeshmërisë dhe sakrificës për lirinë.

Megjithatë, Rashit Hoxha, së bashku me Hetem Podvoricën, Shahin Podvoricën dhe Behë Hysenin – nip nga Batllava – nuk lejuan që trupi i Musli Dumoshit të zhdukej pa gjurmë, ashtu siç kishte urdhëruar pushteti. Me guxim dhe vendosmëri, ata ndoqën fshehurazi oznashët që po e transportonin kufomën e tij. Pasi autoritetet u larguan, ata e morën trupin e Musliut dhe, në fshehtësi të plotë, e varrosën në një fushë të Obrançës.

Për ta ruajtur kujtesën e tij nga shkatërrimi dhe harresa, miqtë dhe të afërmit vendosën gurë rreth varrit, duke krijuar një shenjë të thjeshtë, por të qëndrueshme, që vitet të mos mund ta zhduknin. Ky veprim ishte një akt i heshtur rezistence dhe nderimi, një mënyrë për ta mbrojtur figurën e tij nga fshirja e qëllimshme historike.

Pas gjashtë dekadash, djali i tij, Osman Dumoshi, ndërmori hapin e madh për ta kthyer trupin e babait në vendlindje. Ai e zhvarrosi Musliun dhe e rivarrosi me nderime në fshatin ku kishte lindur – në Dumoshin e dashur të Podujevës. Kështu, pas shumë vitesh mërgimi të detyruar edhe në vdekje, trupi i tij u kthye në tokën që e kishte dashur dhe mbrojtur, duke prehur aty ku rrënjët e tij kishin marrë jetë. Ky rikthim simbolizonte jo vetëm kthimin e një trupi, por edhe triumfin e kujtesës mbi përpjekjet për ta zhdukur atë.

( Vijon )