SHQIPTARËT NË HOLOKAUST PARA HEBRENJVE

Isuf B. Bajrami

Golgotha Shqiptare

Leo Freundlich, hebreu që protestoi kundër zhdukjes masive të shqiptarëve nga serbët në vitet 1912–1913, ishte një nga të parët që denoncoi publikisht atë që ai e quante “Golgotha Shqiptare”. Sipas tij, holokausti mbi shqiptarët u krye nga serbët, të cilët vranë 500,000 njerëz. Libri i tij “Akuza që ulërijnë” përbën dëshminë e parë për shfarosjen kolektive të një populli evropian para atij hebre.¹ Në këtë libër, Freundlich dokumenton masakrat e kryera nga serbët në trojet shqiptare, duke theksuar se mbi 250,000 shqiptarë u masakruan vetëm në veriun etnik të Shqipërisë gjatë vjeshtës së vitit 1912.²

Kopja e vetme e librit të Freundlich “Akuza që ulërijnë”, që përmban protestën ndaj Evropës, e cila nuk reagoi për të mbrojtur shqiptarët gjatë zhdukjes masive, u gjet në bibliotekën e Universitetit të Harvardit në SHBA në vitin 1982 nga studiuesja Safete Juka, e cila jetonte në Amerikë.³

Freundlich, me banim në Vjenë, ishte ndër intelektualët e pakët që mbajtën koleksionin e të gjitha gazetave të mëdha të kohës, të cilat raportonin për shfarosjen e së paku një gjysmë milioni shqiptarëve nga serbët në vitet 1912–1913. I revoltuar, ai ngriti zërin kundër asaj që e quante “Golgotha Shqiptare”, e shoqëruar nga masakra që nuk kishin njohur botën më parë. Ai shkruante: “Unë e dënoj dhunën që ushtrohet padrejtësisht ndaj çdo populli. Ai që nuk e bën këtë sot, të mos çuditet nëse nesër edhe ai vetë do të bëhet viktimë e një Golgothe tjetër.”⁴

Vetëm pas 10 vjetësh, në vitin 1992, ky libër u botua në tri gjuhë, falë ndihmës së jashtëzakonshme të gjermanit Hans Peter Rullmann, me banim në Hamburg. Botimi në anglisht u bë i mundur falë Steve Tomkin, kroat i lindur në Kosovë. Në kroatisht libri u përkthye dhe u botua nga mjeku Dr. S. Leban, i lindur në Bosnje. Ndërkohë që përkthimin në shqip e realizoi Riza Lahi, nën sponsorizimin e Xhaferr Kastratit nga Kosova dhe përkujdesjen e shtypshkronjës “Eurorilindja” në Tiranë.⁵

Konteksti historik: Serbia, “macja që kërkon të bëhet luan”

Pas traktatit të Shën Stefanit mes Perandorisë Osmane (Turqisë) dhe Rusisë, kombi shqiptar u vu në rrezik të jashtëzakonshëm, pasi aleatja ballkanike e Carëve, Serbia, kërkoi të zgjeronte zotërimet e veta për t’u kthyer në një fuqi ballkanike dhe evropiane, megjithëse kishte një popullsi vetëm 900 mijë banorë. Nëse deri në vitin 1911 synimet ruse dhe serbe në Ballkan dështuan, kjo nuk erdhi për meritë të Perandorisë Osmane, por nga fakti se shqiptarët, përmes Lidhjes së Prizrenit më 1878, nuk e lejuan këtë dhe e kundërshtuan me armë.⁶

Që nga viti 1906 deri në 1912, një sërë kryengritjesh për pavarësi të shqiptarëve, kryesisht në veri të trojeve etnike shqiptare, u shtypën me dhunë dhe barbarizëm nga ushtritë turke. Me fillimin e luftës ballkanike, Shqipëria ishte gjysmë e shkretuar dhe trupat serbe, në emër të luftës kundër Perandorisë Osmane, ndërmorën pushtime të shoqëruara me masakra masive kundër një popullsie të paarmatosur. Sipas shtypit evropian, humbën jetën 250 mijë shqiptarë, ndërsa ka të dhëna që shifra mund të jetë edhe një gjysmë milioni.⁷

Nga 180 mijë km² me një popullsi rreth 2 milionë banorë brenda territoreve shqiptare në fund të shekullit XIX, në vitet ’30-të mbetën vetëm 80 mijë km², shumica jashtë shtetit shqiptar.⁸

Sipas historianëve modernë, ekspansioni sllav, i shoqëruar me shpërngulje masive dhe ndryshime demografike, mori territore nga popuj të ndryshëm (germanë, hungarezë, shqiptarë, rumunë, armenë etj.), në një sipërfaqe rreth një milion km², prej të cilave një të dhjetën i takonte territoreve shqiptare. Etnia shqiptare, në prag të shkatërrimit të perandorisë osmane, humbi më shumë se gjysmën e territoreve të veta.⁹

Zona e Tivarit, Hotit, Grudës, Pazarit të Ri, Sanxhakut, Nishit, rrethinat e Manastrit, si dhe humbja e krahinave të Janinës dhe Çamërisë, të shpopulluara ose të asimilura me forcë nga Greqia, përbëjnë fushatën më të egër të ekspansionit sllav kundër popullit më të vjetër në Ballkan. Njëri ndër librat që hedh dritë mbi shpërnguljet masive të shqiptarëve është libri historik i Leo Freundlich “Golgotha shqiptare”.¹⁰

Dëshmitare e krimeve të serbëve në vitin 1912–1913 ka qenë edhe Nënë Tereza, atëherë fëmijë. Ajo pa me sytë e saj sesi serbët i helmuan të atin, ndërkohë që anëtarët e tjerë të familjes shpëtuan duke u arratisur drejt Tiranës.¹¹

Shqiptarët në holokaust para hebrenjve (Shënime të gazetarit gjerman Hans Peter Rullmann)

Më 1913, të dielën e Pashkëve, pak para shpërthimit të Luftës Ballkanike, shkrimtari vjenez, izraeliti Leo Freundlich botoi librin “Akuza që ulërijnë” (Accusation Records). Në të përfshihen dokumenta akuzuese që rrëfejnë barbarizmat masive të bëra nga serbët në krahinat shqiptare të veriut, rreth 80 vite më parë ose rreth 30 vite para Luftës së Dytë Botërore.¹²

Rullmann argumenton se holokausti i parë evropian u planifikua dhe zbatuar nga Serbia kundër popullit shqiptar. Freundlich përshkruan ngjarjet nga mesi i tetorit 1912 deri në mars 1913. Ai shkruan se brenda pak më pak se pesë muajsh, ushtria serbe dhe bandat çetnike “egërsisht dhe në mënyrën më antihumane që ka shfaqur ndonjëherë çizmja e pushtuesit, bënë barbarizma që nuk kanë të përshkruar. Me qindra e mijëra burra të paarmatosur u therën, gra u përdhunuan, pleq u mbytën, qindra gra u dogjën dhe u rrafshuan për tokë.”¹³

Sipas Rullmannit, gjatë luftërave evropiane të shekullit XVIII dhe XIX, nuk ka pasur synime për shfarosjen kolektive të ndonjë kombi. Në rastin më të keq, një vend përpiqej të pushtonte një tjetër. Para luftës serbe kundër shqiptarëve më 1912, askush nuk tentoi të zhdukte një popull të tërë. Në vitin 1912, kur po ndodhte katastrofa, Freundlich kishte një parandjenjë se sundimi serb kundër ekzistencës së një kombi kishte përmasa historike. Ai ishte i vetëdijshëm se ky kthim i papritur kundër qytetërimit dhe shpirtit human nuk do të venitej nëse bota nuk do ta ndëshkonte menjëherë.¹⁴

Freundlich përshkruan masakrat

Mënyra se si ushtria serbe veproi në vitet 1912–1913 ndaj shqiptarëve gjatë luftës ballkanike përbën rastin e parë të një zhdukje masive të një populli nga një tjetër. Megjithëse Mbretëria Serbe u njoftua se Komisioni Ndërkombëtar i Kufijve do të punonte për përcaktimin e kufijve sapo situata të qetësohej, ushtria serbe nuk i njohu paralajmërimet e fuqive të mëdha dhe vazhdoi pushtimin e territoreve jo-serbe. Më 22 tetor 1912, këmbësoria serbe pushtoi qytetin e Prishtinës në Kosovë. Më pas vazhdoi sulmin në dy drejtime: nga Shkupi dhe nga Prizreni për të hyrë në luginën e Drinit të Zi. Pas një muaji, më 20 nëntor 1912, serbët pushtuan gati gjithë Shqipërinë e veriut dhe më 29 nëntor 1912, pararoja e ushtrisë u vendos në Durrës.¹⁵

Lufta e serbëve kundër shqiptarëve nuk kishte karakter pushtues, por karakter të spastrimit etnik, duke synuar që brenda një kohe të shkurtër të tregonte botës se shqiptarët ishin zhdukur nga Ballkani. Pikërisht për këtë arsye, ata i quanin shqiptarët turq dhe me këtë justifikim ose i shpërngulnin ose i masakronin.¹⁶

Freundlich përshkruan masakrat serbe në vjeshtën e vitit 1912–pranverën e 1913 në trojet shqiptare (Kosovë, Maqedoni) kështu:

“Me qindra e mijëra kufoma të masakruara notonin në rrjedhat e lumenjve. Ata që mundën t’i shpëtonin sëmundjeve, urisë, plumbave të pushkëve të këmbësorisë dhe gjyleve të artilerisë serbe, grumbulloheshin në vende të caktuara dhe u jepej nga një plumb kokës. Më zi e pësonin ata që fshiheshin në shtëpitë e tyre. Pas kontrolleve të imta për plaçkitje dhe florinj, gjendeshin lehtë dhe thereshin si derrat. Torturat më të mëdha i pësonin gratë shqiptare, të cilat përdhunoheshin, lidhnin, bëheshin kapicë, mbuloheshin me kashtë dhe digjeshin të gjalla. Në rast se ato ishin shtatzëna, u çahej barku me bajonetë dhe pasu u nxirrte fëmija nga barku, vendosej në majë të bajonetës apo të hunjve. Pas masakrimit, serbët pinin verë, këndonin dhe hidhnin valle. Kishte raste që gjatë therjes mblidhnin gjakun në kupa dhe e hapnin gostinë me të.”¹⁷

Pas krimeve: Edith Durham nis e urren serbët

Gjatë kohës që shqiptarët masakroheshin në shtëpitë e tyre, anglezja Mary Edith Durham punonte për “Macedonia Relief Organization”. Kur shkeli për herë të parë në Ballkan, historiania dhe antropologia angleze ishte admiratore e popullit serb, si shumë njerëz të tjerë në Perëndim. Por, siç vëren anëtari i Parlamentit anglez, Aubrey Herbert, “ishte vetëm mizoria e serbëve që e ktheu dashurinë e saj në përbuzje.”¹⁸

Pas masakrave të njëpasnjëshme, ajo vendosi të dalë hapur kundër serbo-malazezëve: “E mbështolla medaljen e floririt që ma kishte dhënë Krajl Nikolla, duke e bërë të qartë se nuk mund të pranoja një medalje nga ata që kishin miqësi me Abdul Hamidin dhe merrnin dekoratat dhe paratë e tij.”¹⁹

Ajo i shkroi krajlit malazez se pasuesit e tij “janë shumë më mizorë sesa turqit” dhe se nuk mund të mbante më dekoratat e “përlyera me gjak të pafajshmish”. Vendimin e saj ajo e komunikoi në shtypin anglez dhe austriak, duke njoftuar se do t’i kthente urdhrin e “Shën Savës” në takimin e parë me Mbretin serb Petër.²⁰

Të dhëna mbi shqiptarët, para masakrave serbe (Ami Bue)

Ami Bue, botanist, gjeograf dhe gjeolog francez, i lindur në Hamburg të Gjermanisë në fillim të shekullit XIX, ndërmori një udhëtim në Ballkan në vitet 1836–1837, atëherë pjesë e Perandorisë Osmane. Pas kthimit në Gjermani më 1840, Bue përmbledhi në katër volume, secili me rreth 400 faqe, përshtypjet e udhëtimit në Evropën Juglindore. Saktësia shkencore e tij u vlerësua edhe nga serbët. Akademiku Aleksandër Beliç shkroi se “librat e Buesë janë një enciklopedi e vërtetë, të cilat nuk mund të krahasohen nga saktësia me asnjë botim tjetër të këtij lloji.”²¹

Sipas Buesë, Serbia në gjysmën e parë të shekullit XIX kishte më pak se 900 mijë banorë, ndërsa Shqipëria mbi 1.6 milionë. Në analizat e tij gjeografike, Shqipëria etnikisht e pastër ishte një hapësirë rreth 180 mijë km². Ai vëren se në gadishull kishte shumë më tepër shqiptarë sesa grekë dhe të paktën dy herë më shumë shqiptarë sesa serbë.²²

Kronologjia e krimeve serbe ndaj shqiptarëve

– Pranverë 1912: Rreth 6 mijë familje shqiptare shpërgulen me forcë nga zona e Nishit drejt Turqisë. Në të njëjtën kohë, fillojnë masakrat e malazezëve në Hot dhe Grudë.²³

– 12 nëntor 1912: Daily Chronicle shkruan se 2 mijë shqiptarë në krahinën e Shkupit dhe 5 mijë në afërsi të Prizrenit u therën masivisht.²⁴

– Dhjetor 1912: Gazeta parisiene Humanité raporton se në Drenicë dhe Palikurë u mbytën të gjithë banorët, dhe u zbuluan varre masive me koka njerëzish si gurë varri.²⁵

– 1913: Masakrohen 300 shqiptarë në krahinën e Lumës. Frankfurter Zeitung shkruan se fëmijët u dogjën në kashtë para prindërve, dhe më pas prindërit u masakruan me batare pushkësh dhe bajoneta.²⁶

– Pranverë 1945: Vriten 40 mijë shqiptarë në Kosovë me pretekstin se ishin antikomunistë.²⁷

– 1930: Përfundon asimilimi i shqiptarëve të Sanxhakut.²⁸

– 1949–50: Largohen me forcë rreth 300 mijë shqiptarë nga zonat kufitare të Kosovës Lindore pas marrëveshjes turko-jugosllave.²⁹

– 1989: Helmohen në shkolla fillore mbi 6,000 fëmijë shqiptarë nga ushtria serbe.³⁰

– Mars 1998: Masakrohen 32 banorë të fshatit Raçak.³¹

– Mars–Qershor 1999: Gjatë luftës në Kosovë, përzihen nga shtëpitë rreth 1 milion shqiptarë dhe vriten mbi 12 mijë gra, burra, fëmijë dhe pleq.³²

– 2000: Kosova Lindore (Preshevë, Medvegjë – Bujanoc) mbetet e pushtuar nga Serbia; mbi 300 shqiptarë vriten nga vera e vitit 1999 deri në verën e 2000.³³

Debati historiografik serb dhe perëndimor

Debati serb

Historiografia zyrtare serbe dhe shumë studime serbe e paraqesin Luftën Ballkanike si një luftë të drejtë për çlirimin nga Perandoria Osmane dhe minimizojnë dhunën kundër shqiptarëve. Në këtë narrativë, raportet e Freundlich dhe Durham shpesh konsiderohen të njëanshme, të motivuara politikisht ose të ekzagjeruara. Dhuna paraqitet si pasojë e luftës, jo si spastrim etnik i planifikuar.³⁴

Debati perëndimor

Historiografia perëndimore, veçanërisht pas vitit 1990, pranon se dhuna ishte masive, por mbetet e kujdesshme për numrat dhe terminologjinë. Ajo kërkon përdorimin e burimeve të shumta dhe triangulim, por përballet me kufizime për shkak të mungesës së dokumenteve. Autorë si Noel Malcolm, Mark Mazower, Norman Naimark dhe Donald Bloxham theksojnë analizën e dhunës si fenomen rajonal dhe metodologjinë e historisë së dhunës.³⁵

Krahasimi i burimeve osmane dhe diplomatike

Burimet osmane përfshijnë dokumente administrative, raporte prefekturale, statistika dhe raportime konsullore. Ato ofrojnë perspektivën e administratës së brendshme, por janë të kufizuara nga mungesa e dokumentacionit, ndikimi politik dhe sfidat e përkthimit. Burimet diplomatike (raporte konsullore dhe ambasadoriale) ofrojnë perspektiva të jashtme dhe shpesh më të paanshme, por janë të kufizuara nga interesat politike të shteteve raportuese, informacioni i dytë dhe mungesa e aksesit në disa zona.³⁶

Metodologjia e historisë së dhunës

Historia e dhunës kërkon një metodologji specifike, pasi burimet janë shpesh të fragmentuara, të politizuara dhe të ndikuara nga trauma. Metodologjia përfshin:

Kritikë e burimeve

– Kush e prodhoi burimin?

– Për çfarë qëllimi?

– Cilat janë interesat e autorit?

– A ka elemente propagande?

Triangulim i burimeve

– Krahasimi i burimeve osmane, diplomatike dhe dëshmive bashkëkohore (raporte mjekësore, misione humanitare, gazetarë).

Analizë demografike

– Përdorimi i statistikave të popullsisë, kur janë të disponueshme, për të vlerësuar humbjet.

– Kujdes, sepse regjistrat shpesh janë të paplotë ose të manipuluar.

Analiza e dhunës si proces

– Identifikimi i mekanizmave të dhunës (masakra, përdhunime, djegie, shpërngulje).

– Analiza e organizimit të dhunës (ushtria, çetat, administrata).

Etika dhe trauma

– Njohja e traumës kolektive dhe ruajtja e dinjitetit të viktimave.

– Shmangia e senzacionalizmit dhe politizimit të dhunës.

Kjo metodologji është thelbësore për të kuptuar se si prodhohet dhe dokumentohet dhuna, veçanërisht kur diskutohen gjenocidi dhe spastrimet etnike.³⁷

Terminologjia: Gjenocid vs. spastrim etnik

Gjenocidi (Konventa e OKB-së 1948)

Konventa e OKB-së për Gjenocidin (1948) e definon gjenocidin si aktet e kryera me qëllim shfarosjen, tërësisht ose pjesërisht, të një grupi kombëtar, etnik, racor ose fetar.³⁸ Gjenocidi kërkon dëshmi të qarta për qëllimin e shfarosjes dhe prova të aktit dhunues të synuar për shkatërrimin e grupit. Në kontekstin e 1912–1913, ka dëshmi për dhunë masive dhe spastrim etnik, por provimi i qëllimit për shfarosje të plotë është i vështirë juridikisht. Megjithatë, disa autorë, përfshirë Shaban Brahan, argumentojnë se dhuna serbe përbën një proces gjenocidal, duke e interpretuar atë si një përpjekje sistematike për të shkatërruar shqiptarët.³⁹

Spastrimi etnik

Spastrimi etnik i referohet përdorimit të dhunës për të ndryshuar përbërjen etnike të një territori. Në këtë kontekst, shpërnguljet me forcë dhe masakrat civile në Kosovë, Maqedoni dhe veri të Shqipërisë janë pjesë e një procesi të qëllimshëm për të ndryshuar demografinë. Ky term është më i përshtatshëm për periudhën, sepse nuk kërkon provë të qëllimit të shkatërrimit të plotë si gjenocidi. Spastrimi etnik lejon analizë më të qartë të proceseve, mekanizmave, shpërnguljeve dhe asimilimit.⁴⁰

Holokausti si term historik dhe metaforik

Termi “Holokaust” historikisht i referohet shfarosjes së hebrenjve nga regjimi nazist. Përdorimi i tij për ngjarjet e 1912–1913 është diskutueshëm, sepse i jep një kuptim juridik dhe historik specifik që nuk i përket asaj periudhe. Në diskursin shqiptar, termi përdoret metaforikisht për të theksuar intensitetin e dhunës dhe traumën kolektive. Për qëllime akademike, është thelbësore të dallohen përdorimi metaforik dhe ai juridik.⁴¹

Shaban Braha dhe vlerësimi i gjenocidit

Shaban Braha, autor i njohur për librin e tij mbi gjenocidin, interpreton dhunën serbe si një proces të qëllimshëm dhe sistematik ndaj shqiptarëve që plotëson elementët e gjenocidit sipas Konventës së OKB-së. Braha argumenton se shpërnguljet masive, masakrat dhe asimilimi i detyruar synonin shkatërrimin e një grupi kombëtar, jo si viktima të rastësishme, por si pjesë e një plani për të fshirë identitetin dhe popullsinë shqiptare në disa zona. Kjo interpretim është pjesë e debatit historiografik më të gjerë, ku disa autorë e shohin procesin si gjenocid, ndërsa të tjerë e shohin si spastrim etnik.⁴²

Fusnota

1. Leo Freundlich, Die Albanische Golgatha (Vienna: 1913).
2. Freundlich, Die Albanische Golgatha.
3. Safete Juka, Harvard University Library, 1982 (raporti i gjetjes së kopjes së vetme).
4. Freundlich, Die Albanische Golgatha.
5. Hans Peter Rullmann (botimi gjerman), Steve Tomkin (botimi anglisht), Dr. S. Leban (botimi kroat), Riza Lahi (botimi shqip), 1992.
6. Konteksti historik: Lidhja e Prizrenit (1878) dhe kryengritjet shqiptare; shtypja osmane (1906–1912).
7. Humbjet demografike dhe territoriale të shqiptarëve deri në vitet ’30.
8. Historianët modernë për ekspansionin sllav dhe humbjen territoriale.
9. Freundlich, Die Albanische Golgatha.
10. Freundlich, Die Albanische Golgatha.
11. Dëshmia e Nënë Terezës (raportuar në biografi të ndryshme).
12. Hans Peter Rullmann, shënime mbi botimin e Freundlich në 1913.
13. Rullmann, shënime mbi barbaritë serbe.
14. Rullmann, shënime mbi rëndësinë historike.
15. Freundlich, Die Albanische Golgatha, përshkrimi i avancimit serb.
16. Freundlich, Die Albanische Golgatha, karakterizimi i spastrimit etnik.
17. Freundlich, Die Albanische Golgatha, përshkrimi i masakrave dhe torturave.
18. Aubrey Herbert, citim për Edith Durham.
19. Edith Durham, High Albania (London, 1909).
20. Deklarata e Durham në shtypin anglez dhe austriak.
21. Ami Bue, Reise in den Südslavischen Ländern (Hamburg, 1840).
22. Bue, analizë gjeografike dhe demografike.
23. Shpërngulja e familjeve shqiptare nga Nish (pranverë 1912).
24. Daily Chronicle, 12 nëntor 1912.
25. Humanité, dhjetor 1912.
26. Frankfurter Zeitung, 1913.
27. Vrasjet në Kosovë, pranverë 1945.
28. Asimilimi i shqiptarëve të Sanxhakut, 1930.
29. Shpërnguljet e vitit 1949–50 pas marrëveshjes turko-jugosllave.
30. Helmimi i fëmijëve shqiptarë në 1989.
31. Masakra e Raçakut, mars 1998.
32. Lufta e Kosovës, mars–qershor 1999.
33. Situata e Kosovës Lindore, 2000.
34. Historiografia serbe që minimizon dhunën.
35. Historiografia perëndimore: Noel Malcolm, Mark Mazower, Norman Naimark, Donald Bloxham.
36. Krahasimi i burimeve osmane dhe diplomatike.
37. Metodologjia e historisë së dhunës.
38. Konventa e OKB-së për Gjenocidin (1948); interpretimi i Shaban Braha.
39. Terminologjia e spastrimet etnike.
40. Përdorimi metaforik i termit “Holokaust” në diskursin shqiptar.
41. Shaban Braha, Gjenocidi serb ndaj shqiptarëve (Prishtinë).

Vendi i Lekës; 02.02.2026 

---

ENGLISH

ALBANIANS IN HOLOCAUST BEFORE JEWS

Isuf B. Bajrami

The Albanian Golgotha

Leo Freundlich, a Jew who protested the massive extermination of Albanians by Serbs in 1912–1913, was one of the first to publicly denounce what he called the “Albanian Golgotha.” According to him, the Holocaust against Albanians was committed by the Serbs, who killed 500,000 people. His book “Accusation Records” constitutes the first testimony of the collective destruction of a European people before that of the Jews.¹ In this book, Freundlich documents the massacres committed by the Serbs in Albanian territories, emphasizing that over 250,000 Albanians were massacred in the ethnic north of Albania during autumn 1912.²

The only copy of Freundlich’s book “Accusation Records”, which contains the protest against Europe that did not react to protect Albanians during the massive annihilation, was found in the Harvard University Library in the USA in 1982 by researcher Safete Juka, who lived in America.³

Freundlich, residing in Vienna, was among the few intellectuals who kept collections of all major newspapers of the time, which reported the annihilation of at least half a million Albanians by the Serbs in 1912–1913. Revolted, he raised his voice against what he called the “Albanian Golgotha,” accompanied by massacres that the world had never seen before. He wrote: “I condemn violence exercised unjustly against any people. Whoever does not do this today should not be surprised if tomorrow he becomes the victim of another Golgotha.”⁴

Only after 10 years, in 1992, was this book published in three languages, thanks to the extraordinary help of the German Hans Peter Rullmann, living in Hamburg. The English edition was made possible by Steve Tomkin, a Croat born in Kosovo. The Croatian translation and publication was made by Dr. S. Leban, born in Bosnia. Meanwhile, the Albanian translation was realized by Riza Lahi, under the sponsorship of Xhaferr Kastrati from Kosovo and the care of the printing house “Eurorilindja” in Tirana.⁵

Historical Context: Serbia, “the Cat That Wants to Become a Lion”

After the Treaty of San Stefano between the Ottoman Empire and Russia, the Albanian nation was put in extraordinary danger, since Serbia, the Balkan ally of the Tsars, sought to expand its territories to become a Balkan and European power, despite having only 900,000 inhabitants. If the Russian and Serbian plans in the Balkans failed until 1911, it was not due to the Ottoman Empire, but because the Albanians, through the League of Prizren in 1878, did not allow it and resisted with arms.⁶

From 1906 to 1912, a series of uprisings for Albanian independence, mainly in the north of Albanian ethnic lands, were suppressed with violence and barbarism by Turkish troops. With the start of the Balkan War, Albania was half devastated, and Serbian troops, in the name of the war against the Ottoman Empire, carried out conquests accompanied by massive massacres against an unarmed population. According to the European press, 250,000 Albanians lost their lives, while other data suggest the figure could be as high as half a million.⁷

From 180,000 km² with a population of around 2 million at the end of the 19th century, by the 1930s only 80,000 km² remained, most of it outside the Albanian state.⁸

According to modern historians, the Slavic expansion, accompanied by massive displacement and demographic changes, took territories from various peoples (Germans, Hungarians, Albanians, Romanians, Armenians, etc.) over an area of about 1 million km², of which one tenth belonged to Albanian territories. The Albanian ethnicity, on the verge of the collapse of the Ottoman Empire, lost more than half of its territories.⁹

The regions of Tivar, Hoti, Gruda, Pazar i Ri, Sandžak, Niš, the surroundings of Manastir, as well as the loss of the regions of Janina and Chamëria, which were depopulated or forcibly assimilated by Greece, constitute the most brutal campaign of Slavic expansion against the oldest people in the Balkans. One of the books shedding light on the massive displacement of Albanians is Leo Freundlich’s historical book **“Albanian Golgotha.”¹⁰

Witness to Serbian crimes in 1912–1913 was also Mother Teresa, then a child. She saw with her own eyes how the Serbs poisoned her father, while other family members escaped to Tirana.¹¹

Albanians in Holocaust Before Jews (Notes of German Journalist Hans Peter Rullmann)

In 1913, on Easter Sunday, shortly before the outbreak of the Balkan War, the Viennese writer and Israeli Leo Freundlich published the book “Accusation Records.” It includes accusatory documents recounting the massive barbarities committed by the Serbs in the northern Albanian regions, about 80 years earlier or 30 years before World War II.¹²

Rullmann argues that the first European Holocaust was planned and executed by Serbia against the Albanian people. Freundlich describes the events from mid-October 1912 to March 1913. He writes that in less than five months, the Serbian army and Chetnik bands “brutally and in the most inhumane manner that the boot of the occupier has ever shown, committed barbarities beyond description. Hundreds of thousands of unarmed men were slaughtered, women were raped, the elderly were killed, hundreds of women were burned and flattened to the ground.”¹³

According to Rullmann, during the European wars of the 18th and 19th centuries, there were no intentions to collectively destroy any nation. In the worst case, one country tried to conquer another. Before the Serbian war against Albanians in 1912, nobody attempted to eradicate an entire people. In 1912, when the catastrophe was happening, Freundlich had a premonition that Serbian rule against the existence of a nation had historic dimensions. He was aware that this sudden turn against civilization and the human spirit would not fade if the world did not punish it immediately.¹⁴

Freundlich Describes the Massacres

The way the Serbian army acted in 1912–1913 against Albanians during the Balkan War constitutes the first case of mass annihilation of one people by another. Although the Serbian Kingdom was informed that the International Boundary Commission would work to determine borders once the situation calmed down, the Serbian army ignored the warnings of the great powers and continued occupying non-Serbian territories. On October 22, 1912, the Serbian infantry captured the city of Pristina in Kosovo. Then it continued its attack in two directions: from Skopje and from Prizren to enter the Drin Valley. After a month, on November 20, 1912, the Serbs occupied almost all of northern Albania, and on November 29, 1912, the vanguard of the army was positioned in Durrës.¹⁵

The Serbian war against Albanians was not a conquest but a campaign of ethnic cleansing, aiming to show the world that Albanians had disappeared from the Balkans in a short time. For this reason, they called Albanians Turks and used this justification either to expel or massacre them.¹⁶

Freundlich describes the Serbian massacres in autumn 1912–spring 1913 in Albanian territories (Kosovo, Macedonia) as follows:

“Hundreds of thousands of slaughtered bodies floated in river streams. Those who could escape disease, hunger, infantry bullets and artillery shells, were gathered in certain places and shot in the head. The worst fate befell those who hid in their homes. After careful checks for looting and gold, they were easily found and slaughtered like pigs. The greatest torture was inflicted on Albanian women, who were raped, tied, used as decoys, covered with straw and burned alive. If they were pregnant, their bellies were cut with bayonets and the child was pulled out, placed on the tip of the bayonet or the spikes. After the massacre, the Serbs drank wine, sang and danced. There were cases where during the slaughter they collected blood in cups and opened the feast with it.”¹⁷

After the Crimes: Edith Durham Begins to Hate Serbs

While Albanians were being massacred in their homes, the Englishwoman Mary Edith Durham worked for the “Macedonia Relief Organization.” When she first stepped into the Balkans, the English historian and anthropologist admired the Serbian people, like many others in the West. But, as the British Member of Parliament Aubrey Herbert noted, “it was only the cruelty of the Serbs that turned her love into contempt.”¹⁸

After the repeated massacres, she openly opposed the Serbo-Montenegrins: “I wrapped the gold medal given to me by Prince Nicholas, making it clear that I could not accept a medal from those who had friendship with Abdul Hamid and received his decorations and money.”¹⁹

She wrote to the Montenegrin prince that his successors “are much more brutal than the Turks” and that she could no longer keep the “St. Sava” decoration. She communicated her decision in the English and Austrian press, announcing that she would return the order at the first meeting with the Serbian King Peter.²⁰

Data on Albanians Before Serbian Massacres (Ami Bue)

Ami Bue, a botanist, geographer, and geologist from France, born in Hamburg at the beginning of the 19th century, traveled to the Balkans in 1836–1837, then part of the Ottoman Empire. After returning to Germany in 1840, Bue compiled his impressions of travel in four volumes, each about 400 pages. His scientific accuracy was valued even by Serbs. Academician Aleksandar Belić wrote that “Bue’s books are a true encyclopedia, incomparable in accuracy with any other publication of this type.”²¹

According to Bue, Serbia in the first half of the 19th century had less than 900,000 inhabitants, while Albania had over 1.6 million. In his geographical analyses, ethnically pure Albania was an area of about 180,000 km². He notes that there were far more Albanians than Greeks in the peninsula and at least twice as many Albanians as Serbs.²²

Chronology of Serbian Crimes Against Albanians

– Spring 1912: About 6,000 Albanian families are forcibly displaced from the Niš region toward Turkey. At the same time, Montenegrin massacres begin in Hot and Gruda.²³

– 12 November 1912: Daily Chronicle reports that 2,000 Albanians in the Skopje region and 5,000 near Prizren were slaughtered en masse.²⁴

– December 1912: French newspaper Humanité reports that in Drenica and Palikura all residents were killed, and mass graves with human skulls were found like gravestones.²⁵

– 1913: 300 Albanians are massacred in the Luma region. Frankfurter Zeitung reports that children were burned in straw before their parents, and then parents were killed with rifles and bayonets.²⁶

– Spring 1945: 40,000 Albanians in Kosovo are killed under the pretext of being anti-communists.²⁷

– 1930: Assimilation of Albanians in Sandžak is completed.²⁸

– 1949–50: About 300,000 Albanians are forcibly displaced from eastern Kosovo border areas after the Turkish-Yugoslav agreement.²⁹

– 1989: Over 6,000 Albanian children in primary schools are poisoned by the Serbian army.³⁰

– March 1998: 32 residents of the village of Račak are massacred.³¹

– March–June 1999: During the Kosovo War, about 1 million Albanians are expelled from their homes and over 12,000 women, men, children and elderly are killed.³²

– 2000: Eastern Kosovo (Preševo, Medveđa – Bujanovac) remains occupied by Serbia; over 300 Albanians are killed from summer 1999 to summer 2000.³³

Serbian and Western Historiographical Debate

The Serbian Debate

Official Serbian historiography and many Serbian studies present the Balkan War as a justified war of liberation from the Ottoman Empire and minimize the violence against Albanians. In this narrative, the reports of Freundlich and Durham are often considered biased, politically motivated or exaggerated. Violence is presented as a war consequence, not as planned ethnic cleansing.³⁴

The Western Debate

Western historiography, especially after 1990, accepts that the violence was massive but remains cautious about numbers and terminology. It demands the use of multiple sources and triangulation, but faces limitations due to the lack of documents. Authors such as Noel Malcolm, Mark Mazower, Norman Naimark, and Donald Bloxham emphasize analyzing violence as a regional phenomenon and using a methodology of the history of violence.³⁵

Comparison of Ottoman and Diplomatic Sources

Ottoman sources include administrative documents, prefectural reports, statistics and consular reports. They offer the perspective of internal administration, but are limited by the lack of documentation, political influence, and translation challenges. Diplomatic sources (consular and ambassadorial reports) offer external and often more impartial perspectives, but are limited by the political interests of reporting states, second-hand information, and lack of access to some areas.³⁶

Methodology of the History of Violence

The history of violence requires a specific methodology, because sources are often fragmented, politicized, and affected by trauma. The methodology includes:

Source Criticism

– Who produced the source?

– For what purpose?

– What are the author’s interests?

– Are there elements of propaganda?

Triangulation of Sources

– Comparing Ottoman, diplomatic, and contemporary testimonies (medical reports, humanitarian missions, journalists).

Demographic Analysis

– Use of population statistics, when available, to assess losses.

– Caution is needed because records are often incomplete or manipulated.

Analysis of Violence as a Process

-Identifying mechanisms of violence (massacres, rape, burning, displacement).

– Analyzing the organization of violence (army, militias, administration).

Ethics and Trauma

– Recognizing collective trauma and preserving victims’ dignity.

– Avoiding sensationalism and politicization of violence.

This methodology is essential to understand how violence is produced and documented, especially when discussing genocide and ethnic cleansing.³⁷

Terminology: Genocide vs. Ethnic Cleansing

Genocide (UN Convention 1948)

The UN Convention on Genocide (1948) defines genocide as acts committed with intent to destroy, in whole or in part, a national, ethnic, racial or religious group.³⁸ Genocide requires clear evidence of intent to destroy and proof of violent acts aimed at destroying the group. In the context of 1912–1913, there is evidence of massive violence and ethnic cleansing, but proving the intent of complete destruction is legally difficult. However, some authors, including Shaban Braha, argue that Serbian violence constitutes a genocidal process, interpreting it as a systematic attempt to destroy Albanians.³⁹

Ethnic Cleansing

Ethnic cleansing refers to the use of violence to change the ethnic composition of a territory. In this context, forced displacements and civilian massacres in Kosovo, Macedonia and northern Albania are part of a deliberate process to change demographics. This term is more suitable for the period, as it does not require proof of intent to completely destroy, unlike genocide. Ethnic cleansing allows a clearer analysis of processes, mechanisms, displacement and assimilation.⁴⁰

Holocaust as a Historical and Metaphorical Term

The term “Holocaust” historically refers to the extermination of Jews by the Nazi regime. Its use for the events of 1912–1913 is debatable because it gives a specific legal and historical meaning that does not belong to that period. In Albanian discourse, the term is used metaphorically to emphasize the intensity of violence and collective trauma. For academic purposes, it is essential to distinguish between metaphorical and legal usage.⁴¹

Shaban Braha and the Evaluation of Genocide

Shaban Braha, known for his book on genocide, interprets Serbian violence as a deliberate and systematic process against Albanians that meets the elements of genocide under the UN Convention. Braha argues that mass displacement, massacres, and forced assimilation aimed to destroy a national group, not as random victims, but as part of a plan to erase the identity and population of Albanians in certain areas. This interpretation is part of a wider historiographical debate, where some authors see the process as genocide, while others see it as ethnic cleansing.⁴²

Footnotes

1. Leo Freundlich, Die Albanische Golgatha (Vienna: 1913).
2. Freundlich, Die Albanische Golgatha.
3. Safete Juka, Harvard University Library, 1982 (report on the discovery of the only copy).
4. Freundlich, Die Albanische Golgatha.
5. Hans Peter Rullmann (German edition), Steve Tomkin (English edition), Dr. S. Leban (Croatian edition), Riza Lahi (Albanian edition), 1992.
6. Historical context: League of Prizren (1878) and Albanian uprisings; Ottoman repression (1906–1912).
7. Demographic and territorial losses of Albanians until the 1930s.
8. Modern historians on Slavic expansion and territorial loss.
9. Freundlich, Die Albanische Golgatha.
10. Freundlich, Die Albanische Golgatha.
11. Testimony of Mother Teresa (reported in various biographies).
12. Hans Peter Rullmann, notes on Freundlich’s 1913 publication.
13. Rullmann, notes on Serbian barbarities.
14. Rullmann, notes on historical significance.
15. Freundlich, Die Albanische Golgatha, description of Serbian advance.
16. Freundlich, Die Albanische Golgatha, characterization of ethnic cleansing.
17. Freundlich, Die Albanische Golgatha, description of massacres and torture.
18. Aubrey Herbert, quote about Edith Durham.
19. Edith Durham, High Albania (London, 1909).
20. Durham’s statement in English and Austrian press.
21. Ami Bue, Reise in den Südslavischen Ländern (Hamburg, 1840).
22. Bue, geographic and demographic analysis.
23. Forced displacement of Albanian families from Niš (spring 1912).
24. Daily Chronicle, 12 November 1912.
25. Humanité, December 1912.
26. Frankfurter Zeitung, 1913.
27. Killings in Kosovo, spring 1945.
28. Assimilation of Albanians in Sandžak, 1930.
29. Displacements of 1949–50 after the Turkish-Yugoslav agreement.
30. Poisoning of Albanian children in 1989.
31. Račak massacre, March 1998.
32. Kosovo War, March–June 1999.
33. Eastern Kosovo situation, 2000.
34. Serbian historiography minimizing violence.
35. Western historiography: Noel Malcolm, Mark Mazower, Norman Naimark, Donald Bloxham.
36. Comparison of Ottoman and diplomatic sources.
37. Methodology of the history of violence.
38. UN Convention on Genocide (1948); Shaban Braha’s interpretation.
39. Terminology of ethnic cleansing.
40. Metaphorical use of the term “Holocaust” in Albanian discourse.
41. Shaban Braha, Gjenocidi serb ndaj shqiptarëve (Pristina).

The Land of Leka; 02.02.2026