[ Libra NëLinjë ]
FESTIVALI I BUZËQESHJEVE
Vera ia hapi derën
Festivalit
të Buzëqeshjeve të Luleve
Parakalojnë bukuritë
parakalojnë magjitë
si në përrallat ilire
Lule me minifunde
me gjinse petalesh
me fustane puhie
edhe me sandale lule
edhe me këpucë gjethesh
edhe atlete që qeshin
Dhe vjen zambaku
ai princi ilirian
me këmishën e ylberit
në krah
Duartroket dielli
Fluturat në juri sgabojnë
as sdinë të mashtrojnë
buzëqeshja e zambakut yllore
ëmbëlore krejt
zemërimi s’ka vend askund
ikën larg e larg
tej kodrave të qershisë
lulet varg e varg
përqafojnë zambakun
në kopshtin e fantazisë.
Shkruan ZAMIRA SHTYLLA
Poezia e Avdush Canajt, “Festivali i buzëqeshjeve” ,edhe pse e shkruar në kontekst bashkëkohor dhe e orientuar drejt letërsisë për fëmijë, operon dukshëm në rrathët e mitit, duke krijuar një botë të animuar, të shenjtëruar dhe të rikthyer në unitetin e saj fillestar. Brenda kësaj poezie, natyra shfaqet si aktore e ritualit, ndërsa zambaku merr trajtat e një hyu të dritës, një figurë që përngjan me arketipet e kulturës ilire.
Poezia nis me një akt ritualik: “Vera ia hapi derën Festivalit”. Kjo hyrje është tipike për mitet kozmogonike ku një stinë ose element natyror shfaqet si subjekt me vullnet të vet. Hapja e derës sugjeron fillimin e një ceremonie, pra një rit hyjnizues që ngre një festë të natyrës. Në strukturën e poezisë, kjo fazë paraprijet nga parakalimi i luleve—një formë rituale e ngjashme me procesionet kultike të pranverës, të cilat shënonin ringjalljen dhe pjellorinë.
Poezia nuk ndërtohet si rrëfim linear, por si sekuencë imazhesh të ndritshme që përputhen me natyrën ceremoniale të një feste të shenjtë. Kjo mënyrë e ndërtimit është karakteristike e teksteve mitike ku akti ritual mbizotëron mbi narracionin.
Figura qendrore e poezisë, zambaku, paraqitet si “princi ilirian / me këmishën e ylberit”. Ky imazh nuk është thjesht metaforë estetike; ai është një arketip i pastërtisë, i dritës dhe i fisnikërisë, të cilat përbëjnë thelbin e shumë hyjnive të kulturave të lashta, përfshirë ato ilire.
Në mitologjinë paleo-ballkanike, ngjyrat shumëngjyrëshe dhe motivi i ylberit paraqiteshin si ura mes qiellit dhe tokës. Zambaku, i veshur me “këmishën e ylberit”, shfaqet kështu si një ndërmjetës i harmonisë universale, një figurë që mban atributet e hyut ilir të dritës, megjithëse ky hyj nuk ka emër të qartë në burimet e ruajtura. Canaj, me mjeshtëri mitopoetike, e modernizon këtë figurë duke e vendosur në një kornizë poetike të kapshme për fëmijë.
Elementi më i dallueshëm i poetikës mitike në këtë poezi është personifikimi i theksuar i natyrës: lulet vishen, parakalojnë, qeshin; dielli duartroket; fluturat formojnë jurinë e festivalit. Ky antropomorfizim është një element i rëndësishëm i religjionit animist ilir, ku çdo pjesë e natyrës kishte shpirt, zë dhe funksion hyjnor.
Miti i fluturës, për shembull, është i pranishëm në shumë kultura ballkanike dhe lidhet me shpirtin, lirinë dhe komunikimin mes botëve. Në poezinë e Canajt, fluturat si “juri” që “nuk gabojnë” përmbajnë një mbetje të funksionit sakral të tyre: ato janë gjykueset e së vërtetës, të bukurisë dhe të harmonisë.
Struktura e poezisë përputhet me thuajse të gjitha fazat e ritualeve të rinovimit pranveror: thirrja e stinës – hapja e derës nga vera; procesioni sakral – parakalimi i luleve; epifania – shfaqja e zambakut si figurë hyjnore; juria hyjnore – fluturat që vlerësojnë; harmonizimi – largimi i zemërimit; rikthimi i rendit – përqafimi final i luleve.
Kjo strukturë e bën poezinë analoge me ritualet ilire të pranverës, të cilat përgatitnin komunitetin për një cikël të ri pjellorie dhe dritëzimi. Poezia, pra, ndërton një model të “Epokës së Artë” ku nuk ekziston konflikti dhe ku natyra bashkëjeton në harmoni të plotë.
“Zemërimi s’ka vend askund / ikën larg e larg / tej kodrave të qershisë.”
Ky segment pasqyron aktin e pastrimit ritual, të njohur në shumë kultura të lashta. Kaosi largohet përtej kufijve të botës së shenjtë, duke e lejuar harmoninë të sundojë brenda hapësirës së ceremonisë. Edhe ky element është i krahasueshëm me ritualet ilire ku forcat negative simbolikisht shpërnguleshin jashtë vendbanimit.
Në fund të poezisë, natyra bashkohet në një “kopsht të fantazisë”. Kopshti është simbol universal i hapësirës së shenjtë, vendi i origjinës dhe i pastërtisë, një lloj “parajse” arketipale. Kjo hapësirë poetike është e ngjashme me “locus sacer” të kulturave të lashta, ndër to edhe të ilirëve, të cilët kryenin rituale në natyrë, në vende të hapura që konsideroheshin të shenjta.
Poezia “Festivali i buzëqeshjeve” e Avdush Canajt përfaqëson një sintetizim të veçantë të modernitetit poetik me arkaicitetin mitik. Teksti nuk është thjesht lojë imagjinare për fëmijë, por një ringjizje e simboleve, arketipeve dhe ritit të lashtë natyror që i takon brezave më të hershëm të kulturës ilire. Duke përdorur personifikimin, elementet rituale, modelin e epifanisë dhe simbolikën e dritës, Canaj krijon një univers ku miti nuk është histori e kaluar, por energji e gjallë që formëson përvojën estetike dhe edukative të lexuesit.
Kjo poezi është, në thelb, një akt modern i mitndërtimit, ku imagjinata e fëmijëve dhe memoria mitike e kulturës shqiptare gërshetohen në një tekst që ruan njëkohësisht qartësinë formale, pasurinë simbolike dhe qetësinë e një bote të harmonizuar.
