[ Libra NëLinjë ]
Persiatje: (2)
Nga Safet SADIKU
Kritika që i bëhet deklaratës së Forumit Ndërkombëtar për të Drejtat dhe Liritë e Njeriut, sipas së cilës shqiptarët në Maqedoninë e Veriut, duke iu drejtuar organizatave ndërkombëtare dhe duke folur për shkelje të të drejtave të njeriut, po e legjitimojnë veten si “minoritet” në vendin e tyre autokton, nuk është pa bazë shqetësimi politik, por ajo mbetet e mangët dhe e paplotë nëse nuk vendoset në kontekstin e plotë historik dhe institucional në të cilin veprojnë shqiptarët në Maqedoninë e Veriut.
Deklarata e IGFM-ISHR (Shoqata Ndërkombëtare për të Drejtat e Njeriut), dhe e z. Karl Hafen në media publike, nuk lind si akt politik që synon të përcaktojë statusin shtetformues të shqiptarëve, por si reagim ndaj një realiteti konkret diskriminues, i cili është i dokumentuar historikisht dhe i përjetuar çdo ditë nga qytetarët shqiptarë. Mohimi i arsimit në gjuhën amtare për dekada të tëra, ndalimi i institucionalizimit të Universitetit të Tetovës (për disa vite rresht), proceset e shumta gjyqësore të montuara politikisht, shkeljet e vazhdueshme të së drejtës së pronës dhe mungesa reale e barazisë para ligjit nuk janë interpretime subjektive, por fakte të njohura dhe të regjistruara edhe nga mekanizma ndërkombëtarë.
Në këtë kuptim, ndërkombëtarizimi i çështjes nuk përfaqëson dorëzim politik, por reagim ndaj dështimit të brendshëm të shtetit për të garantuar barazi. Megjithatë, kritika ngre një çështje të rëndësishme, që nuk duhet anashkaluar: trajtimi i vazhdueshëm i çështjes shqiptare vetëm në kornizën e “të drejtave të pakicave” rrezikon ta fshehë problemin më të thellë, i cili nuk lidhet vetëm me shkelje individuale apo kolektive të të drejtave të njeriut, por me faktin se shqiptarët, ndonëse popull autokton dhe faktor demografik i rëndësishëm, nuk janë njohur kurrë si bashkëthemelues të shtetit të Maqedonisë së Veriut. Kjo mospërputhje midis realitetit historik dhe rendit kushtetues është burimi kryesor i diskriminimit strukturor institucional ndaj shqiptarëve.
Ky proces, historik dhe juridik bazuar në gjendjen e administratës aktuale, nuk është plotësisht i përshtatshëm për një krahasim të pozitës juridiko-politike të shqiptarëve në Maqedoninë e Veriut me ndonjë vend më të zhvilluar. Ndonëse, referendumi përfaqëson një instrument juridiko-politik të demokracisë direkte, funksioni, i të cilit është dëshmuar në praktikë si mekanizëm për adresimin e çështjeve politike dhe kushtetuese me ndjeshmëri të lartë. Në mënyrë të ngjashme, marrëveshjet e brendshme në Belgjikë paraqesin një model funksional të rregullimit institucional të marrëdhënieve ndërmjet komuniteteve gjuhësore dhe etnike, të bazuar në parimet e konsensusit, decentralizimit dhe balancimit të pushtetit. Në këtë kuadër, këto modele duhen shqyrtuar dhe krahasuar si alternativa ligjore dhe kushtetuese, të cilat mund të merren në konsideratë si mekanizma parandalues, përpara shfaqjes së masave të eskalimit dhe të tensioneve ndër-etnike ndërmjet komunitetit magedonas dhe atij shqiptar në Maqedoninë e Veriut.
Përvoja e shteteve evropiane shumëkombëshe, si Zvicra, Belgjika etj., tregon se barazia midis popujve nuk është arritur përmes imponimit të vullnetit të shumicës numerike, por përmes njohjes kushtetuese të komuniteteve themeluese dhe ndarjes së qartë të pushtetit mbi baza konsensuale.
Belgjika nuk u ndërtua si shtet i një shumice që toleron pakica, por si shtet i komuniteteve të barabarta, ku flamandët dhe valonët, pavarësisht ndryshimeve demografike, gëzojnë status të barabartë shtetformues dhe mekanizma të ndërsjellë bllokues për të parandaluar dominimin e njërës palë mbi tjetrën. Pikërisht ky model dëshmon se stabiliteti politik dhe barazia reale nuk burojnë nga vendimet apo marrëveshjet e njëanshme si akt aritmetik, por nga rikonceptimi i shtetit si bashkësi e popujve që e themelojnë atë, çka do të përbënte një precedent të vlefshëm edhe për Maqedoninë e Veriut, nëse synohet një zgjidhje afatgjatë dhe jo thjesht menaxhim i përkohshëm i krizave ndër-etnike. Nga ana tjetër, është po aq e vërtetë se insistimi i vazhdueshëm vetëm në diskursin e të drejtave të njeriut, pa e artikuluar qartë çështjen e statusit politik dhe kushtetues të shqiptarëve, mund të kontribuojë pa dashje në normalizimin e pozitës së tyre si “pakicë e përhershme”, duke e zhvendosur debatin nga pyetja themelore: kush e ka themeluar këtë shtet dhe mbi çfarë parimesh?
Këtu qëndron rreziku që kritika përpiqet të evidentojë, jo si refuzim i ndërkombëtarizimit, por si thirrje për një diskurs më të plotë dhe më të guximshëm politik. Në këtë prizëm, deklarata e IGFM-ISHR duhet lexuar si çështje e një problemi më të madh dhe jo si zgjidhje përfundimtare. Ajo është e domosdoshme për të dokumentuar shkeljet, për të mbajtur presion ndërkombëtar dhe për të mbrojtur individin dhe komunitetin nga padrejtësitë konkrete, por nuk mund të zëvendësojë debatin politik mbi karakterin e shtetit dhe pozitën e shqiptarëve si popull autokton. Pa këtë dimension, çdo përparim mbetet i pjesshëm dhe i brishtë. Prandaj, thelbi i kundërpërgjigjes nuk duhet të jetë mohimi i rolit të organizatave ndërkombëtare apo relativizimi i shkeljeve të të drejtave të njeriut, por kërkesa që këto shkelje të mos trajtohen si problem i një pakice të huaj në një shtet tjetër, por si pasojë e një ndërtimi shtetëror që ka përjashtuar një nga popujt autoktonë të tij.
Vetëm duke e lidhur luftën për të drejtat e njeriut me kërkesën për njohje politike dhe kushtetuese si bashkëthemelues, shqiptarët mund ta shmangin rrezikun e reduktimit të çështjeve në nivel të të drejtave dhe ta kthejnë diskursin nga mbrojtja minimale në barazi reale. Në këtë kuptim, debati nuk është mes “ndërkombëtarizimit” dhe “referendumit”, por mes një qasjeje që i trajton shqiptarët si subjekt që kërkojnë mbrojtje dhe një qasjeje që i afirmon shqiptarët si subjektivitet politik që kërkon njohje edhe ndërkombëtare. Vetëm bashkimi i këtyre dy dimensioneve mund të prodhojë një vizion të qëndrueshëm për të ardhmen e shqiptarëve në Maqedoninë e Veriut dhe për vetë karakterin demokratik të shtetit. Po, ky paragraf mund të forcohet shumë mirë duke u plotësuar me modelin belg, si shembull evropian i zgjidhjes së një problemi strukturor shtetformues pa u mbështetur në logjikën e thjeshtë të shumicës numerike.
Cili ka qenë roli i Shqipërisë ndaj shqiptarëve të Maqedonisë së Veriut nga vitet 1990–ta e gjer më sot?
1) Që nga fillimi i viteve 1990, Shqipëria u përball me një tranzicion të thellë politik, ekonomik dhe institucional, gjë që e kufizoi ndjeshëm aftësinë e saj për të ndërtuar dhe zbatuar një politikë të jashtme aktive dhe strategjike në raport me shqiptarët jashtë kufijve shtetërorë, përfshirë shqiptarët e Maqedonisë së atëhershme, të cilët në momentin e krijimit të shtetit të ri maqedonas mbetën pa përkrahje të strukturuar nga shteti amë për sigurimin e një statusi kushtetues të barabartë dhe shtetformues.
2) Njohja e hershme dhe pothuajse e pakushtëzuar e Maqedonisë nga ana e Shqipërisë, pa parashtruar kërkesa konkrete për garantimin e të drejtave kolektive të shqiptarëve si popull përbërës i shtetit, përfaqëson një moment kyç ku diplomacia shqiptare humbi një vlerë të rëndësishme politike, duke e reduktuar çështjen shqiptare në Maqedoni në një problem të brendshëm të Shkupit dhe jo në një interes legjitim kombëtar të Shqipërisë.
3) Gjatë gjysmës së dytë të viteve 1990-ta, kur shqiptarët në Maqedoni përballeshin me shtypje sistematike në fushën e arsimit, përdorimit të gjuhës dhe përfaqësimit institucional, Shqipëria mbajti një qëndrim kryesisht të heshtur dhe deklarativ, duke privilegjuar diskursin e stabilitetit rajonal mbi mbrojtjen aktive të të drejtave politike të shqiptarëve, çka e thelloi perceptimin e mungesës së vullnetit për përballje diplomatike me autoritetet maqedonase.
4) Edhe gjatë konfliktit të armatosur të vitit 2001, kur çështja shqiptare në Maqedoni u ndërkombëtarizua për shkak të ndërhyrjes së faktorëve euroatlantikë, Shqipëria nuk arriti të shndërrohej në aktor politik negociues me peshë, por mbeti kryesisht në rolin e vëzhguesit pasiv, ndërsa Marrëveshja e Ohrit u hartua dhe u imponua nga Shtetet e Bashkuara dhe Bashkimi Evropian, pa një kontribut të drejtpërdrejtë strategjik nga Tirana.
5) Pas vitit 2001, megjithëse Shqipëria e përkrahu publikisht Marrëveshjen e Ohrit si një kornizë për stabilitet afatgjatë, ajo nuk ndërmori hapa diplomatikë për ta avancuar më tej statusin politik të shqiptarëve drejt një barazie reale kushtetuese, duke pranuar de facto një model shtetëror ku shqiptarët mbetën faktor i rëndësishëm numerik, por jo subjekt sovran në ndarjen e pushtetit.
6) Në periudhën e integrimeve euroatlantike të Maqedonisë së Veriut, veçanërisht gjatë anëtarësimit në NATO dhe hapjes së negociatave me Bashkimin Evropian, Shqipëria nuk e shfrytëzoi pozitën e saj si vend anëtar i NATO-s dhe kandidat për BE për të kushtëzuar mbështetjen e saj me përparime substanciale në drejtim të njohjes së shqiptarëve si element shtetformues, duke pranuar kështu një proces ku kërkesat e palëve të treta, si Bullgaria, fituan prioritet mbi barazinë e brendshme etnike.
7) Kjo qasje e kujdesshme, shpesh e justifikuar me frikën e etiketimit si nacionaliste apo destabilizuese, dhe kjo logjikë e shndërroi politikën e jashtme të Shqipërisë në një instrument më shumë simbolik sesa transformues, duke dështuar të ndërtojë një doktrinë të qëndrueshme kombëtare për mbrojtjen e interesave politike dhe kolektive të shqiptarëve jashtë kufijve të saj shtetërorë.
8) Si pasojë e këtij procesi politik, shqiptarët e Maqedonisë së Veriut u detyruan të mbështeten pothuajse ekskluzivisht në kapacitetet e tyre politike të brendshme, pa pasur një shtet amë që vepron si garantues diplomatik dhe strategjik i të drejtave të tyre, çka ka kontribuar në ruajtjen e një gjendjeje të zgjatur pabarazie dhe pasigurie politike.
9) Në një vlerësim përfundimtar, roli i Shqipërisë në mbështetje të shqiptarëve të Maqedonisë së Veriut që nga vitet 1990-ta e këndej mund të karakterizohet si shumë i zbehtë, reaktiv dhe i munguar në aspektin strategjik, duke e bërë atë jo vetëm një zë të padëgjuar në arenën ndërkombëtare, por shpeshherë edhe një aktor që ka hequr dorë vetë nga ushtrimi i ndikimit të tij politik.
Sqarim: Sa i përket emërtimit të emrit “Maqedoni”, është e domosdoshme një sqarim historik, pasi ky emër nuk mund të trajtohet thjesht si konstrukt i identitetit sllav modern, por ai lidhet me një hapësirë dhe me një trashëgimi shumë më të hershme, se sa fjala „ballkanike“, ku elemente iliro-epirote dhe arbërore përbëjnë një shtresë autoktone themelore, ndërsa prania sllave është historikisht e vonshme, e vendosur disa shekuj pas formësimit të identiteteve të lashta të rajonit. Në këtë kuptim, interpretimi i emrit Maqedoni si pjesë e trashëgimisë ekskluzivisht sllavo-magedonase përbën një anakronizëm historik, pasi një pjesë e konsiderueshme e popullsisë së kësaj hapësire, si në antikitet ashtu edhe në mesjetë e më tej, i përkiste trungut iliro-arbëror, gjë që e bën të papranueshme përvetësimin e emrit dhe simbolikës së Maqedonisë pa njohur rolin dhe vazhdimësinë historike të elementit shqiptar në këtë territor.
