BUNKERËT E HOXHË LIPOVICËS (61)

Prof. Dr. Sabile Keçmezi-Basha

JATAKËT DHE BUNKERËT E LIRISË

Pas përfundimit të Luftës së Dytë Botërore dhe konsolidimit të pushtetit sllavo-komunist në trevat shqiptare, një segment i rëndësishëm i elitës ushtarake dhe politike nacionaliste të Kosovës zgjodhi të mos e braktiste vendin. Në vend të mërgimit, këta individë vendosën t’i qëndronin besnikë programit ideor dhe objektivave politike të Lidhjes së Dytë të Prizrenit, duke e përjetuar këtë qëndrim si një obligim moral, historik dhe politik ndaj çështjes kombëtare.

Ky orientim nuk ishte thjesht një zgjedhje politike, por një akt vetëdijeje dhe përgjegjësie, që nënkuptonte refuzimin e legjitimitetit të rendit të ri shtetëror dhe përballjen e drejtpërdrejtë me mekanizmat e represionit të pushtetit sllavo-komunist. Pranimi i një jete në ilegalitet, i ndjekur nga pasiguria e përhershme, survejimi sistematik dhe rreziku konstant i arrestimit apo likuidimit, u bë pjesë e realitetit të tyre të përditshëm. Në këtë kuptim, qëndrimi në atdhe përfaqësonte jo vetëm një akt rezistence politike, por edhe një formë sakrifice personale, ku mbijetesa fizike dhe morale varej nga solidariteti shoqëror, rrjetet e fshehta të mbështetjes dhe besimi i palëkundur në drejtësinë e kauzës për të cilën vepronin.

Në radhët e këtyre figurave të spikatura bënte pjesë edhe Hoxhë Lipovica, i cili, së bashku me djemtë e tij, Selimin dhe Qazimin, si dhe me një rreth të ngushtë bashkëluftëtarësh, u detyrua të tërhiqej në ilegalitet. Për një periudhë të konsiderueshme, ata vepruan dhe u strehuan në zonat malore të Karadakut, dhe duke shfrytëzuar strehimore dhe bunkerë të ndërtuar posaçërisht për rrethana të tilla, si dhe një rrjet të gjerë mbështetës të përbërë nga miq, jatakë dhe bashkëpunëtorë të besuar.

Megjithatë, është me rëndësi të theksohet një aspekt thelbësor i qëndrimit moral dhe njerëzor të Hoxhë Lipovicës gjatë periudhës së ilegalitetit dhe më pas në fazën e hetuesisë. Edhe pse gjatë qëndrimit në arrati ishte strehuar në familje të ndryshme shqiptare dhe kishte përfituar mbështetje të konsiderueshme nga popullata e kësaj ane, e cila e ndihmoi me ushqim, strehim dhe informacione, ai mori një vendim të vetëdijshëm dhe të qëndrueshëm për të mos i zbuluar emrat e këtyre familjeve—jatakëve—para organeve hetimore.

Në hetuesi, Hoxhë Lipovica u përpoq me çdo kusht t’i mbronte ata që e kishin ndihmuar, duke e marrë mbi vete barrën e përgjegjësisë dhe duke refuzuar të bëhej shkak për vuajtje të mëtejshme të bashkëpunëtorëve të tij. Ky qëndrim nuk ishte thjesht një akt heshtjeje, por një zgjedhje etike e thellë, e rrënjosur në ndjenjën e solidaritetit dhe përgjegjësisë kolektive. Përmes kësaj sjelljeje, ai synonte t’i kursente familjet shqiptare nga represioni, torturat dhe maltretimet që organet e pushtetit ushtronin ndaj çdo individi të dyshuar për bashkëpunim me rezistencën.

Ky veprim dëshmon se për Hoxhë Lipovicën rezistenca nuk kufizohej vetëm në luftën e armatosur, por shtrihej edhe në sferën morale, ku mbrojtja e të pafajshmëve dhe ruajtja e dinjitetit njerëzor përbënin pjesë përbërëse të qëndresës së tij. Në këtë kuptim, qëndrimi i tij në hetuesi përforcon profilin e tij si figurë jo vetëm atdhetare, por edhe me integritet të lartë etik, i gatshëm të sakrifikojë veten për të mos rrezikuar të tjerët.

Megjithatë, pavarësisht qëndrimit të vendosur të Hoxhë Lipovicës për të mos zbuluar jatakët dhe për t’i mbrojtur ata nga represioni shtetëror, një pjesë e konsiderueshme e këtyre rrjeteve të strehimit u identifikua nga pushteti. Kjo ndodhi jo për shkak të dëshmive të dhëna prej tij, por si rezultat i mekanizmave të shumtë të survejimit, hetimit dhe presionit që autoritetet përdornin në terren. Në rrethana ku aparati shtetëror kishte shtrirë kontrollin e plotë policor dhe informativ, zbulimi i jatakëve ishte pothuajse i pashmangshëm.

Në të njëjtën kohë, u identifikuan dhe u zbuluan edhe bunkerë të shumtë që kishin shërbyer si strehimore të rezistencës ilegale. Numri i tyre nuk ishte i vogël, çka dëshmon për shkallën e organizimit dhe përhapjen e gjerë të veprimtarisë ilegale në këtë anë. Zbulimi i këtyre bunkerëve ishte pjesë e një strategjie më të gjerë të pushtetit për shkatërrimin e infrastrukturës së rezistencës dhe për çrrënjosjen e çdo forme të kundërshtimit të organizuar.

Këto zhvillime tregojnë se, pavarësisht përpjekjeve individuale për mbrojtje morale dhe njerëzore, raporti i forcave dhe mjetet represive të shtetit e bënin të vështirë ruajtjen e plotë të fshehtësisë. Njëkohësisht, ato dëshmojnë për ekzistencën e një rrjeti të gjerë solidariteti dhe rezistence, i cili, edhe pse i goditur rëndë, kishte arritur të funksiononte për një kohë të gjatë në kushte jashtëzakonisht të rrezikshme.

Ky qëndrim në arrati nuk duhet parë thjesht si një përpjekje për mbijetesë fizike apo shmangie të ndjekjes shtetërore, por si një formë e artikuluar dhe e qëndrueshme rezistence politike dhe morale. Nëpërmjet kësaj veprimtarie ilegale, Hoxhë Lipovica dhe bashkëveprimtarët e tij synonin të ruanin vazhdimësinë e idealit të lirisë, të mbanin gjallë ndërgjegjen kombëtare dhe të refuzonin në mënyrë të qartë legjitimitetin e rendit të ri represiv të vendosur pas luftës.

Bazuar në të dhënat të procesit gjyqësor të Hoxhë Lipovicës, rezulton se rrjeti i strehimoreve ilegale përbëhej nga pesë bunkerë të ndërtuar me një nivel të lartë mjeshtërie teknike dhe me një kujdes të veçantë për fshehtësinë dhe funksionalitetin e tyre. Këto struktura ishin të pozicionuara në zonën malore midis fshatrave Lipovicë dhe Pogragjë, konkretisht në Grykën e Llapushnicës, një hapësirë që, për shkak të konfigurimit natyror dhe terrenit të thyer, ofronte kushte të favorshme për fshehje dhe mbrojtje. Vendosja e bunkerëve në distanca relativisht të afërta, rreth dhjetë deri në pesëmbëdhjetë minuta ecje nga njëri-tjetri, nuk ishte rastësore, por dëshmonte për një konceptim të menduar strategjikisht, i cili synonte të siguronte lëvizje të shpejtë, koordinim efikas dhe fleksibilitet operacional në situata rreziku të menjëhershëm.

Megjithatë, dëshmitë memoriale dhe rrëfimet e mbledhura nga historiani Aliriza Selmani, dëshmojnë se shtrirja reale e këtij rrjeti ishte dukshëm më e gjerë sesa ajo që pasqyrohet në të dhënat zyrtare. Sipas këtyre burimeve, strehimoret nuk kufizoheshin vetëm në zonën e përmendur, por përfshinin edhe hapësira të tjera në fshatrat përreth, duke krijuar një rrjet të dendur dhe të ndërlidhur strehimi. Ky fakt tregon për ekzistencën e një sistemi më kompleks dhe më të organizuar, i cili sfidon narrativat zyrtare dhe kërkon një rishikim kritik të mënyrës se si është konceptuar dhe dokumentuar infrastruktura e rezistencës ilegale. Në këtë kuptim, rrjeti i bunkerëve nuk duhet parë thjesht si një seri strukturash fizike të izoluara, por si pjesë e një organizimi hapësinor dhe politik më të gjerë, që reflektonte nivelin e lartë të mobilizimit, solidaritetit dhe vetëdijes strategjike të veprimtarisë ilegale në atë periudhë.

Presioni i udbashëve në hetuesi ndaj Hoxhë Lipovicës dhe djemve të tij

Pas dorëzimit të tyre më 20 shkurt 1947, Hoxhë Lipovica dhe djemtë e tij u përballën me një proces hetimor të ngarkuar me presion të vazhdueshëm psikologjik dhe institucional, tipik për praktikat represive të jashtëkohës. Në këtë kontekst, dhe me synimin e qartë për të mos ekspozuar apo rënduar përgjegjësinë penale të personave që i kishin strehuar, furnizuar me ushqim ose kishin shërbyer si burime informacioni mbi lëvizjet ushtarake dhe policore, ata ndërtuan një narrativë mbrojtëse gjatë fazës së hetuesisë. Konkretisht, në deklarimet e tyre, ata pohuan se gjatë gjithë periudhës së arratisë kishin qëndruar ekskluzivisht në bunkerët e ndërtuar dhe përdorur prej tyre, duke mohuar çdo formë mbështetjeje të jashtme jashtë rrethit familjar.

Në të njëjtën linjë mbrojtëse, ata deklaruan se furnizimi me ushqim ishte siguruar vetëm nga familja e tyre, kryesisht përmes mullirit, ku siguronin miellin dhe përgatisnin bukën e përditshme, pa ndihmën e banorëve të tjerë apo të një rrjeti më të gjerë bashkëpunëtorësh. Këto pohime, megjithëse formalisht e reduktonin ndjeshëm shkallën e bashkëpunimit me popullatën, nuk duhet interpretuar si pasqyrim i plotë i realitetit faktik, por si pjesë e një strategjie të vetëdijshme mbrojtjeje. Ato duhet të analizohen në dritën e presionit intensiv hetimor dhe të frikës së arsyeshme nga pasojat e rënda që do të binin mbi jatakët, furnizuesit dhe informatorët shqiptar, të cilët kishin luajtur një rol kyç në sigurimin e mbijetesës së tyre gjatë periudhës së ilegalitetit.

Në këtë kuptim, deklarimet e Hoxhë Lipovicës dhe të djemve të tij përbëjnë jo vetëm një akt individual të vetëmbrojtjes juridike, por edhe një shprehje të solidaritetit moral dhe politik ndaj rrjetit të padukshëm të mbështetjes së popullit. Ky rrjet, edhe pse i mohuar zyrtarisht në proceset hetimore, përfaqësonte një shtyllë themelore të rezistencës së armatosur dhe të qëndresës shoqërore, duke dëshmuar se mbijetesa në kushte represioni nuk ishte rezultat i izolimit total, por i një bashkëveprimi të ndërlikuar midis akterëve ilegalë dhe popullatës lokale që i mbështeste.

Në thelb, roli funksional i bunkerëve nuk lidhej me një qëndrim të vazhdueshëm apo afatgjatë brenda tyre, por me përdorimin si strehimore të përkohshme, të destinuara për momente rreziku të shtuar, veçanërisht gjatë operacioneve ushtarake dhe policore të ndërmarra kundër tyre nga strukturat e ushtrisë dhe të milicisë popullore, si edhe pas episodeve të përplasjes së armatosur. Këto hapësira nuk ishin konceptuar si vende jetese të përhershme, por si elemente të një strategjie mbijetese, të ndërtuar mbi parimin e shmangies, fshehjes dhe ruajtjes së forcave njerëzore.

Të dhënat e evidentuara në dokumentacionin e OZN-ës tregojnë se operacionet e zhvilluara kundër tyre nuk kishin prodhuar viktima njerëzore, fakt që sugjeron se bunkerët nuk ishin të destinuar për përballje të drejtpërdrejtë luftarake. Përkundrazi, mungesa e humbjeve njerëzore dëshmon se këto struktura shërbenin kryesisht si mekanizma mbrojtës dhe preventivë, duke u mundësuar të ndjekurve të shmangnin kontaktin e drejtpërdrejtë me forcat ndëshkuese dhe të reduktonin rrezikun e konfrontimeve fatale. Në këtë kuptim, bunkerët përfaqësonin më tepër një instrument të rezistencës pasive dhe të menaxhimit të rrezikut, sesa një infrastrukturë të menduar për veprimtari luftarake aktive.

Kështu, funksioni i tyre duhet kuptuar brenda një logjike strategjike që privilegjonte ruajtjen e jetës dhe vazhdimësinë e veprimtarisë ilegale, përmes shmangies së dhunës së drejtpërdrejtë, dhe jo përmes eskalimit të saj. Ky dimension mbrojtës dhe parandalues i bunkerëve hedh dritë mbi karakterin e rezistencës së asaj periudhe, e cila, në shumë raste, synonte më tepër mbijetesën dhe qëndrueshmërinë morale e organizative, sesa fitimin e përballjeve të armatosura.

Nga deklaratat e dhëna gjatë hetuesisë del se dimri i ashpër i viteve 1944/45 i gjeti Hoxhë Lipovicën dhe djalin e tij Selimin të strehuar në një hapësirë të fshehtë, të njohur me emrin domethënës “Uji i Bardhë”. Ajo strehimore, e mbuluar nga bora dhe heshtja e maleve, nuk ishte thjesht një vend mbijetese fizike, por një hapësirë pritjeje, ku koha dukej se rridhte më ngadalë dhe ku frika, shpresa dhe vendosmëria bashkëjetonin në një ekuilibër të brishtë. Dimri, me ftohtësinë e tij të pamëshirshme, i mbylli ata në një vetmi të detyruar, por njëkohësisht i përgatiti për një rrugë pa kthim drejt ilegalitetit.

Me kalimin e muajve, kjo strehë e heshtur nisi të mbushej me prani të reja. Pas dezertimit nga Ushtria Popullore Jugosllave, rreth bërthamës fillestare të rezistencës u bashkuan edhe figura të tjera, secila me historinë e vet të rezistencës e guximit. Në muajin shkurt iu bashkua Qazimi, djali tjetër i Hoxhës, duke e kthyer arratinë në një fat familjar të përbashkët. Në prill erdhi Saqip Mehmeti, ndërsa në nëntor të vitit 1945 rrugës së ilegalitetit iu bashkua edhe Zymber Ajvazi. Ky zgjerim i ngadaltë dhe i matur i grupit nuk ishte rastësi, por pasqyrim i një procesi të heshtur, në të cilin individë të ndryshëm, të shtyrë nga rreziku, pasiguria dhe frika nga represioni shtetëror, zgjidhnin të linin jetën e njohur për t’u futur në errësirën e rezistencës.

Kështu, strehimorja “Uji i Bardhë” u shndërrua gradualisht nga një vend i izoluar dimëror në një nyje të vogël të rezistencës, ku rrugët individuale të arratisjes u kryqëzuan në një fat kolektiv. Bashkimi i këtyre njerëzve nuk përfaqësonte vetëm një zgjerim numerik të grupit, por edhe një thellim të përvojës së përbashkët të ilegalitetit, ku secili sillte me vete jo vetëm trupin e vet, por edhe frikën, shpresën dhe vendimin për të qëndruar përballë një pushteti që i kishte shtyrë drejt jetës në hije.

Dokumentacioni arkivor i UDB-së dëshmon qartë se grupi i udhëhequr nga Hoxhë Lipovica ishte i përfshirë në një rrjet të qëndrueshëm dhe të rregullt bashkëpunimi me formacione të tjera të rezistencës shqiptare, si në trevën e Karadakut ashtu edhe në hapësira më të gjera të Kosovës. Këto lidhje pasqyrojnë përpjekjet për koordinim dhe bashkëveprim ndërmjet grupeve ilegale, në funksion të ruajtjes së vazhdimësisë së rezistencës së armatosur dhe politike ndaj pushtetit jugosllav të pasluftës.

Në këtë kuadër organizativ dhe bashkëpunues, Hoxhë Lipovica mori pjesë edhe në Kongresin e Kopilaçës, të mbajtur më 15–16 gusht 1945, i organizuar nga NDSH-ja, ku u diskutuan dhe u harmonizuan drejtimet strategjike të veprimtarisë së rezistencës shqiptare anti-jugosllave. Ky kongres përbënte një moment të rëndësishëm të përpjekjeve për unifikim politik dhe ushtarak të grupeve të ndryshme të rezistencës. Megjithëse në fund të vitit 1945 u shtrua si alternativë ideja e kalimit të forcave të rezistencës në Greqi, Hoxhë Lipovica mbeti i palëkundur në qëndrimin e tij, duke iu përmbajtur thirrjes së Mulla Idrizit për të mos e braktisur Kosovën dhe për të vazhduar qëndresën në vend, si shprehje e përkushtimit ndaj mbrojtjes së trojeve shqiptare.

Në fund të vitit 1946, pushteti jugosllav ndërmori një operacion të gjerë dhe të mirëkoordinuar kundër forcave të rezistencës shqiptare në mbarë Kosovën, duke mobilizuar mekanizmat ushtarakë, policorë dhe të sigurisë shtetërore për asgjësimin e tyre. Ky aksion shënoi fazën më të ashpër të goditjes ndaj strukturave ilegale shqiptare, të cilat deri atëherë vepronin të shpërndara në dhjetëra grupe guerile në zona të ndryshme të vendit.

Metodat e ndryshme të udbashëve për arrestimin e atdhetarëve

Përpjekjet e autoriteteve për arrestimin e Mulla Hoxhë Lipovicës u shoqëruan me përdorimin e një spektri të gjerë metodash, të cilat shkonin nga presioni i drejtpërdrejtë deri te taktikat e tërthorta të manipulimit psikologjik. Megjithatë, në këtë proces u dëshmua se forma më efikase e ndërhyrjes nuk ishte dhuna e hapur, por mashtrimi i institucionalizuar, i ndërtuar mbi shfrytëzimin e besimit dhe të normave morale tradicionale. Në këtë kuadër, shefi i OZN-ës, malazezi Vojo Vojvodiç, iu drejtua Hoxhë Lipovicës me atë që u paraqit si një “besë”, një term me ngarkesë të thellë kulturore dhe etike në shoqërinë shqiptare, duke e shndërruar premtimin shtetëror në një instrument manipulimi.

Sipas këtij premtimi, në rast dorëzimi vullnetar, Hoxhë Lipovica do të përballej vetëm me një dënim me burg, në përputhje me Ligjin mbi amnistinë, dhe jo me dënim kapital. Ky sigurim synonte të krijonte një iluzion sigurie juridike dhe morale, duke dobësuar rezistencën psikologjike të të ndjekurit dhe duke e orientuar atë drejt dorëzimit pa përdorimin e forcës. Në thelb, bëhej fjalë për një strategji të qëllimshme deeskalimi të konfliktit përmes mjeteve jo të dhunshme në dukje, por thellësisht represive në përmbajtje, e cila synonte të neutralizonte figurën e rezistencës pa koston politike dhe njerëzore që do të sillte eliminimi i drejtpërdrejtë.

Kjo qasje tregon se autoritetet, të ballafaquara me dështimin e masave klasike represive, u detyruan të kalojnë në forma më subtile të kontrollit dhe nënshtrimit. Mashtrimi, i maskuar si garanci ligjore dhe morale, u shndërrua kështu në mjetin kryesor për thyerjen e rezistencës, duke dëshmuar se pushteti jo gjithmonë vepron përmes forcës së hapur, por shpesh përmes manipulimit të besimit dhe shpresës. Në këtë kontekst, rasti i Hoxhë Lipovicës shërben si shembull domethënës i mënyrës se si aparati shtetëror përdori diskursin e ligjit dhe premtimin e amnistisë për të arritur qëllime politike, aty ku dhuna e drejtpërdrejtë kishte dështuar.

Aparati i sigurisë shtetërore, i njohur për praktikat e tij represive, aplikoi ndaj Hoxhë Lipovicës të njëjtat mekanizma presioni që kishte përdorur më herët edhe kundër familjarëve të atdhetarëve të tjerë. Këto metoda konsistonin në arrestimin dhe keqtrajtimin sistematik të njerëzve më të afërt të të ndjekurve, duke e zhvendosur barrën e dhunës nga individi në rrethin e tij familjar dhe shoqëror. Torturat e ushtruara ndaj familjarëve dhe miqve, ndjekja e pandërprerë dhe komprometimi i jatakëve, si dhe operacionet e vazhdueshme policore dhe ushtarake, krijuan një klimë të rëndë frike, pasigurie dhe presioni të vazhdueshëm psikologjik, e cila minonte jo vetëm kapacitetin e rezistencës fizike, por edhe atë morale.

Në këtë kontekst, rezistenca ilegale u përball me një kufi të pakapërcyeshëm. Intensifikimi i represionit dhe zgjerimi i tij ndaj personave të pafajshëm e shndërruan qëndrimin në ilegalitet në një barrë kolektive, me pasoja gjithnjë e më të rënda për popullatën përreth. Hoxhë Lipovica, i vetëdijshëm se hapësirat për vazhdimin e rezistencës së armatosur ishin mbyllur pothuajse tërësisht dhe se çdo përpjekje e mëtejme do të prodhonte vuajtje shtesë për familjarët dhe mbështetësit e tij, u gjend përballë një vendimi tragjik, por të pashmangshëm.

Pas më shumë se dy vjetë jetë në arrati, të shënuar nga fshehja, përndjekja dhe pasiguria e vazhdueshme, ai vendosi të dorëzohej, jo si akt dorëheqjeje morale, por si përpjekje për të ndalur zinxhirin e dhunës që po rëndonte mbi të tjerët. Kështu, më 20 shkurt 1947, në Uglar, Hoxhë Lipovica u dorëzua së bashku me dy djemtë e tij, Selimin dhe Qazimin. Ky akt shënoi përfundimin e fazës së rezistencës së tij ilegale dhe njëkohësisht hapjen e një kapitulli të ri dhe të errët, atë të përballjes së drejtpërdrejtë me aparatin represiv shtetëror, ku rezistenca do të merrte forma të tjera, tashmë brenda kornizës së dhunës institucionale dhe ndëshkimit politik. Po në të njëjtën ditë u dorëzua edhe anëtari i katërt i grupit, Saqip Mehmeti, ndërsa anëtari i pestë kishte rënë në duart e autoriteteve që në dhjetor të vitit 1946.

Procesi gjyqësor i Hoxhë Lipovicës

Pas dorëzimit më 20 shkurt 1947, Hoxhë Lipovica dhe djemtë e tij, Selimi dhe Qazimi, u vunë menjëherë nën arrest dhe u transferuan fillimisht në burgun e Ferizajt. Më pas, procedurat hetimore u vazhduan në burgun e OZN-ës në Gjilan, ku ndaj tyre u zhvillua një proces i gjatë dhe i ngarkuar politikisht. Ndjekja penale u iniciua mbi bazën e Ligjit për vepra penale kundër popullit dhe shtetit, një instrument juridik i përdorur gjerësisht nga pushteti i pasluftës për të ndëshkuar kundërshtarët politikë dhe pjesëtarët e rezistencës shqiptare.

Akuzat kryesore kishin të bënin me pjesëmarrjen e drejtpërdrejtë në luftime kundër forcave partizane dhe me organizimin e përleshjeve të armatosura gjatë viteve të luftës dhe të pasluftës. Nga shqyrtimi i materialit gjyqësor rezulton se aktakuza u mbështet kryesisht në dëshmitë e familjeve serbe nga fshatrat përreth, të cilat paraqiteshin si palë e dëmtuar gjatë ngjarjeve të caktuara. Në të kundërt, dëshmitë e banorëve shqiptarë, të cilët në disa raste e përjashtonin Hoxhë Lipovicën nga përgjegjësia për ngjarje të caktuara apo ofronin alibi konkrete për mungesën e tij në vendngjarje, nuk u morën parasysh nga organet hetuese dhe gjyqësore. Kjo qasje selektive në vlerësimin e provave dëshmon për karakterin e njëanshëm dhe politik të procesit gjyqësor, i cili parapriu dënimin dhe, në fund, ekzekutimin e Hoxhë Lipovicës.

Gjykimi i parë ndaj Hoxhë Lipovicës dhe djemve të tij u zhvillua më 5 maj 1947 në Gjykatën e Qarkut në Gjilan, në një atmosferë të rënduar politike dhe me një procedurë të karakterizuar nga mungesa e standardeve elementare të paanshmërisë. Me aktvendimin e datës 22 maj 1947, gjykata e shkallës së parë e shpalli Hoxhë Lipovicën fajtor dhe e dënoi me dënimin kapital – pushkatim, ndërsa djemtë e tij, Selimi dhe Qazimi, u dënuan përkatësisht me 15 dhe 12 vjet heqje lirie.

Megjithatë, pas shqyrtimit të ankesave, Gjykata Supreme e Serbisë konstatoi se vendimi i shkallës së parë ishte mbështetur në dëshmi të paqëndrueshme dhe shpesh kontradiktore, duke e vlerësuar procesin si juridikisht të cenueshëm. Si rrjedhojë, ajo e anuloi aktgjykimin dhe urdhëroi rigjykimin e çështjes. Në procesin e rishqyrtuar gjyqësor, i zhvilluar në dhjetor të vitit 1947, u vu re një zbutje relative e dënimeve: Hoxhë Lipovica u dënua me 20 vjet burg, ndërsa Selimi dhe Qazimi u dënuan me nga 16 vjet heqje lirie. Këto ndryshime pasqyrojnë jo vetëm paqëndrueshmërinë e bazës provuese, por edhe karakterin tërësisht politik dhe të luhatshëm të drejtësisë së kohës.

Nën ndikimin e drejtpërdrejtë të presionit të organizuar nga qarqet serbe lokale dhe strukturat e pushtetit komunist, Gjykata Supreme e Serbisë ndërhyri sërish në proces, duke e anuluar edhe vendimin e dytë dhe duke urdhëruar një rigjykim të ri. Këtë herë, rigjykimi u shoqërua me kërkesa eksplicite për sigurimin e të dhënave shtesë nga organet e UDB-së, me synimin e qartë për të penguar zbatimin e dispozitave të amnistisë që parashikonin lehtësime për personat e dorëzuar vullnetarisht.

Në rigjykimin e tretë, të mbajtur më 23 prill 1948, procesi u zhvillua me një përbërje të re të trupit gjykues dhe me një aktakuzë të zgjeruar, e cila përfshinte akuza shtesë të ndërtuara mbi baza të dyshimta. Në përfundim të këtij procesi, Hoxhë Lipovica u dënua përsëri me dënimin maksimal – vdekje me pushkatim. Ndërkohë, djemtë e tij, Selimi dhe Qazimi, u dënuan përkatësisht me 17 dhe 14 vjet burg të rëndë, të shoqëruara edhe me humbjen e të drejtave qytetare. Ky vendim i fundit e vulosi përfundimisht karakterin represiv dhe politik të procesit gjyqësor, duke e shndërruar drejtësinë në instrument ndëshkimi ndaj një figure simbolike të rezistencës shqiptare.

Pas një procesi gjyqësor të zgjatur për rreth shtatëmbëdhjetë muaj, i shoqëruar me anulime të njëpasnjëshme dhe rigjykime të përsëritura, dënimi kapital ndaj Hoxhë Lipovicës u bë përfundimisht i formës së prerë. Më 11 qershor 1948, Gjykata Supreme e Serbisë e konfirmoi vendimin për dënim me vdekje, duke mbyllur kështu rrugët juridike për rishqyrtim. Në vijim, Presidiumi i Kuvendit të Republikës Federative Popullore të Jugosllavisë refuzoi kërkesën për falje, dhe më 17 korrik 1948 dha urdhrin për ekzekutimin e dënimit.

Sipas dëshmive të mbledhura më vonë, Hoxhë Lipovica e përballoi ekzekutimin me qetësi dhe qëndrim sfidues, duke mos pranuar t’i mbylleshin sytë dhe duke deklaruar se kishte luftuar për atdheun dhe se ishte i gatshëm të flijohej për këtë ideal. Ky akt i fundit u përjetësua në kujtesën kolektive si shprehje e qëndresës morale dhe bindjes së palëkundur në drejtësinë e kauzës së tij. Vendi i varrimit të tij nuk u bë kurrë publik zyrtarisht; megjithatë, sipas gojëdhënave dhe kujtimeve të të moshuarve të Anamoravës, ai besohet se është varrosur në zonën e Gllamës, ku zakonisht i ekzekutonin shqiptarët e kësaj ane, në afërsi të qytetit të Gjilanit, duke mbetur kështu edhe në vdekje i rrethuar nga heshtja e imponuar e pushtetit të kohës.

Pas përfundimit të procesit gjyqësor dhe ekzekutimit të Hoxhë Lipovicës, djemtë e tij u dërguan për vuajtjen e dënimeve të shqiptuara në institucione të ndryshme ndëshkuese të Jugosllavisë. Selimi u transferua në burgun e Mitrovicës së Sremit, ndërsa Qazimi u dërgua në burgun e Nishit, ku të dy e vuajtën dënimin në tërësi, pa përfituar asnjë ditë lehtësimi apo faljeje. Kjo rrethanë dëshmon për qëndrimin e ashpër dhe të pamëshirshëm të pushtetit ndaj familjeve të identifikuara si kundërshtare politike.

Pas përfundimit të vuajtjes së dënimit, Selimi dhe Qazimi u kthyen në vendlindjen e tyre, në fshatin Lipovicë. Megjithatë, rikthimi nuk shënoi as fillimin e një jete normale dhe as rehabilitimin shoqëror. Përkundrazi, ata u përballën me një realitet të rëndë social dhe ekonomik, pasi, në bazë të Ligjit mbi të ashtuquajturat “krime lufte” dhe dispozitave për konfiskimin e pasurisë, pronat e familjes së tyre ishin djegur dhe konfiskuar nga pushteti sllavo-komunist. Kështu, djemtë e Hoxhë Lipovicës u detyruan të jetonin në kushte skajshmërisht të vështira, duke mbartur jo vetëm pasojat e dënimit penal, por edhe barrën e ndëshkimit kolektiv që iu imponua familjes së tyre në periudhën e pasluftës.

Në përmbyllje të këtij rrugëtimi hulumtues dhe interpretues, nuk mbetet tjetër veçse t’i qasemi figurës së Mulla Hoxhë Lipovicës me ndjenjë të thellë pietetit dhe respekti të merituar. Jeta dhe veprimtaria e tij, të shënuara nga përkushtimi ndaj idealit kombëtar, sakrifica personale dhe qëndresa përballë represionit shtetëror, përbëjnë një dëshmi të fuqishme të rezistencës morale dhe politike të shqiptarëve të Kosovës në një nga periudhat më të errëta të historisë së tyre.

Kujtimi i Mulla Hoxhë Lipovicës nuk duhet reduktuar në një akt formal përkujtimi, por të shndërrohet në një reflektim të qëndrueshëm mbi vlerat që ai përfaqësoi dhe mbi çmimin e lartë që u pagua për ruajtjen e dinjitetit njerëzor dhe kombëtar. Vendosja e figurës së tij në kujtesën kolektive është një detyrim moral dhe shkencor njëkohësisht, sepse përmes tij rikujtohet jo vetëm fati i një individi, por edhe drama e një brezi të tërë që u përball me dhunën institucionale për shkak të bindjeve dhe idealeve të veta.

Prandaj, nderimi i veprës dhe jetës së Mulla Hoxhë Lipovicës, me pietet dhe lavdi, përfaqëson jo vetëm një akt respekti ndaj së kaluarës, por edhe një thirrje për përgjegjësi ndaj së ardhmes. Ai mbetet një figurë emblematike e rezistencës dhe e qëndresës shqiptare, simbol i sakrificës së heshtur, i guximit moral dhe i besnikërisë ndaj lirisë, vlera këto që vazhdojnë të mbeten themelore për ndërtimin e një kujtese historike të drejtë dhe të qëndrueshme.

31 dhjetor 2025
( Vijon )