Jürgen HABERMAS – Filozofi Jürgen Habermas. © Basso Cannarsa/IMAGO
Nga: Oliver Marquart, Frankfurt Neue Presse, 21 Mars 2026
– Përktheu Arben Çokaj
Jürgen Habermas e quajti veten “fetarisht jomuzikal”. Megjithatë, vështirë se ndonjë filozof bashkëkohor e ka marrë fenë aq seriozisht sa ai. Si u bë kritiku i fesë i Shkollës së Frankfurtit një mendimtar i “shoqërisë post-sekulare”.
“Fetarisht jomuzikal” – Jürgen Habermas e karakterizoi vazhdimisht marrëdhënien e tij me besimin me këtë vetëpërshkrim. Fraza u bë një slogan dhe fillimisht vjen nga fjalori sociologjik i Max Weberit.
Nga vëzhgues i shkëputur në mbrojtës i rëndësisë fetare
Weber e përdori këtë për të përshkruar qëndrimin modern që as nuk ndan dhe as nuk mund t’i kuptojë vërtet përvojat fetare. Është e jashtëzakonshme që Habermas, nga të gjithë njerëzit, e përvetësoi këtë shprehje për veten e tij. Sepse vështirë se ndonjë filozof tjetër bashkëkohor ka fituar aq shumë vëmendje dhe respekt për fenë në diskursin publik sa ai.
Një njeri që, siç thotë vetë, nuk është fetar, u bë mendimtari më me ndikim mbi arsyen pse feja duket e domosdoshme për shoqëritë moderne. Ky tension përshkoi të gjithë veprën e tij. Habermas nuk ishte teolog.
Arsyeja laike si pikënisje – por një mbrojtje e hapur e traditave fetare
Pavarësisht të gjitha ndryshimeve, ai gjithmonë mbeti një mbështetës i një arsyeje plotësisht laike. E megjithatë, ai mbrojti traditat fetare kundër shpërfilljeve të nxituara të mendimtarëve të tjerë – kundër asaj sigurie të progresit, që e shpalli fenë të vjetëruar në modernitet. Rruga drejt këtij pozicioni është ndër proceset më të shquara intelektuale të filozofisë gjermane të pasluftës.
Habermasi i ri ishte produkt i Shkollës së Frankfurtit. Tradita intelektuale e Theodor W. Adorno-s, Max Horkheimer-it dhe përfaqësuesve të tjerë të Teorisë Kritike formësoi pikëpamjen e tij për shoqërinë, pushtetin dhe ideologjinë. Në këtë kontekst, feja fillimisht shfaqet kryesisht si një fenomen historik, si pjesë e një interpretimi paramodern të botës, që humbet gjithnjë e më shumë besueshmërinë me Iluminizmin.
Feja në Habermasin e hershëm – trashëgimi kulturore pa të ardhme?
Feja trajtohet në përputhje me rrethanat në një mënyrë të matur në shkrimet e tij të hershme. Është një sistem kulturor që dikur nxiste integrimin shoqëror, por përmbajtja normative e të cilit po zëvendësohet gjithnjë e më shumë nga arsyeja moderne. Kriteri vendimtar për Habermasin është “racionaliteti komunikues”: Sipas këtij këndvështrimi, normat shoqërore duhet të jenë të justifikueshme në diskursin e hapur midis qytetarëve të lirë dhe të barabartë.
Autoritetet fetare janë të vështira për t’u integruar në këtë model. Ato i bazojnë pretendimet e tyre për vlefshmëri në zbulesë ose traditë, domethënë në burime që nuk mund të ndahen nga të gjithë. Për Habermasin e hershëm, ishte e qartë se forma të tilla të justifikimit humbasin në mënyrë të pashmangshme rëndësinë në një shoqëri të racionalizuar.
Teza e Sekularizimit Klasik – Feja si një Çështje Private në Zvogëlim
Ky këndvështrim korrespondon me tezën klasike të sekularizimit të sociologjisë së pasluftës. Sipas këtij këndvështrimi, shkenca, teknologjia dhe institucionet demokratike fitojnë ndikim, ndërsa botëkuptimet fetare shtyhen prapa. Në këtë perspektivë, feja nuk zhduket plotësisht, por bëhet një çështje private.
Që nga vitet 1990, Habermas filloi të lëvizte përtej këtij nocioni. Shtysa vendimtare erdhi nga vëzhgimi i tij i realitetit empirik: feja nuk zhduket. Përkundrazi, ajo mbetet e pranishme politikisht dhe kulturorisht – madje më shumë sesa presin shumë, duke marrë parasysh kontekstin global.
Pika e Kthimit – Habermas Zbulon “Shoqërinë Post-Sekulare”
Habermas tani fliste për një “shoqëri post-sekulare”. Me këtë term, ai përshkroi një situatë në të cilën shtetet funksionojnë në mënyrë sekulare, por duhet njëkohësisht të pranojnë se feja vazhdon si një forcë shoqërore.
Filozofi argumentoi kundër një narrative të thjeshtë të progresit. Sekularizimi, argumentoi ai, nuk është një lojë me shumë zero midis shkencës dhe fesë. Moderniteti nuk e ka zëvendësuar thjesht fenë.
Feja si një Burim Moral – Intuita që Jetojnë në Diskurs
Traditat fetare përmbajnë intuita morale dhe burime kuptimi, që mund të vazhdojnë të kenë ndikim në diskursin laik nëse përkthehen në një gjuhë përgjithësisht të arritshme. Habermas po mendonte, për shembull, për ide të tilla si dinjiteti njerëzor, barazia dhe përgjegjësia morale. Shumë nga këto koncepte kanë origjinë fetare, siç është ideja biblike e të qenit i krijuar sipas shëmbëlltyrës së Zotit.
Habermas e formuloi këtë tezë veçanërisht qartë në fjalimin e tij të famshëm të pranimit të Çmimit të Paqes, “Besimi dhe Dija”, në vitin 2001, në të cilin ai foli për “potencialin për arsye” të natyrshëm në traditat fetare, mbi të cilat shoqëritë moderne mund të mbështeten ende. Kështu, një filozof jofetar mbrojti fenë si një burim moral i modernitetit.
Një Dialog Historik – Habermas Takon Ratzingerin
Ndoshta momenti më simbolik në këtë zhvillim ndodhi në Mynih në janar 2004. Në Akademinë Katolike të Bavarisë, u takuan dy mendimtarë, që vështirë se mund të kishin qenë më të ndryshëm: filozofi laik Habermas dhe Kardinali i atëhershëm Joseph Ratzinger, më vonë Papa Benedikti XVI.
Biseda titullohej “Dialektika e Sekularizimit”. Ajo që ndodhi atje ishte një shembull i rrallë i një dialogu midis filozofisë laike dhe traditës teologjike që nuk përfundoi në udhëzim të ndërsjellë.
Mësim i Ndërsjellë – Arsyeja Laike dhe Besimi në Shkëmbim
Habermas pranoi se feja mund të ruante njohuritë morale që ishin në rrezik të humbisnin në mendimin laik. Ratzinger, nga ana tjetër, pranoi se traditat fetare duhet të angazhohen me kritikën e arsyes moderne. Të dyja palët theksuan një kapacitet për mësim të ndërsjellë.
Koncepti i Habermasit për “shoqërinë post-sekulare” përpiqet të kuptojë teorikisht këto njohuri. Sipas argumentit të tij, qytetarët fetarë dhe jofetarë jetojnë së bashku në një sferë publike politike në demokracitë moderne. Të dy grupet duhet të jenë në gjendje të komunikojnë me njëri-tjetrin.
Detyrim i Dyfishtë – Liria Fetare dhe Detyra Laike për të Ofruar Arsyet
Kjo çon në një pritje të dyfishtë: Qytetarët fetarë mund të shprehin bindjet e tyre publikisht – madje edhe në gjuhën fetare. Shteti nuk mund t’ua mohojë këtë të drejtë. Një demokraci që përjashton fenë nga diskursi publik do të dëmtonte themelin e saj pluralist.
Megjithatë, një rregull i ndryshëm zbatohet për vendimet politike. Kur miratohen ligje ose jepen vendime, justifikimet duhet të formulohen në një gjuhë që është thelbësisht e kuptueshme për të gjithë qytetarët. Motivimet fetare duhet të përkthehen në gjuhë laike. Kjo ka për qëllim të parandalojë që pretendimet fetare për të vërtetën të jenë të privilegjuara politikisht. Shteti demokratik mbetet rreptësisht laik.
Kritika nga të gjitha anët – shumë fetarë apo jo mjaftueshëm fetarë?
Habermas mori shumë kritika për këtë koncept. Disa filozofë laikë e konsideruan qëndrimin e tij shumë të butë ndaj fesë. Nëse normat demokratike duhet të bazohen në parime laike gjithsesi, ata vunë në dyshim pse gjuha fetare duhet të luajë një rol të veçantë.
Nga ana tjetër, teologët e akuzuan atë për reduktimin e bindjeve fetare në burime morale. Ata argumentuan se nëse deklaratat fetare duhet të përkthehen së pari, ato humbasin kuptimin e tyre të vërtetë, përkatësisht referencën e tyre ndaj Zotit.
Kontradikta e natyrshme – mbrojtja e thellësisë fetare, edhe pa besim
Edhe brenda filozofisë politike, një tension vazhdoi. Ndërsa Habermas e vlerësonte fenë si një burim intuite morale, ai neutralizoi plotësisht pretendimet e saj për të vërtetën në sferën politike. Një paradoks i mëtejshëm qëndronte në qëndrimin e tij personal. Habermas mbrojti traditat fetare kundër shpërfilljeve të nxituara, por vetë mbeti vazhdimisht jashtë sferës së besimit.
Ai madje kritikoi teologët kur ata e hollonin shumë përmbajtjen fetare. Në disa deklarata, ai paralajmëroi kundër një “rrafshimi” të besimeve të krishtera dhe kundër teologjive që braktisin pretendimin e tyre për të vërtetën. Është një rol kurioz: njeriu fetarisht jo-muzikal i këshilloi kishat të mos harronin notat e tyre muzikore.
Trashëgimia e Habermasit – Feja si një Zë i Domosdoshëm në Dialogun Plural
Habermas nuk ishte mbrojtës i fesë në kuptimin klasik. Ai nuk bëri thirrje as për një kthim në besim dhe as për një politikë fetare. Teoria e tij e demokracisë mbetet rreptësisht laike. E megjithatë, si filozof, ai rivendosi një rol për mendimin fetar në vetëkuptimin intelektual të shoqërive moderne.
Jo si një e vërtetë autoritare, por si një partner në një dialog midis shumë të tjerëve. Në një kohë kur feja shpesh politizohet ose banalizohet, ndoshta ky është mesazhi i saj kryesor: Shoqëritë moderne duhet të mësojnë të merren me ndryshimet fetare pa i shtypur dhe as pa i absolutizuar ato.
[ Libra NëLinjë ]
