Nga Ardian Vehbiu
Në korrik të vitit 1990, të rinjtë e arratisur në oborret e ambasadave perëndimore në Tiranë brohorisnin “Liri – Demokraci”. Pak muaj më vonë, lëvizja e dhjetorit u frymëzua edhe nga parulla “E duam Shqipërinë si gjithë Europa”. Askush nuk dyshonte se kolapsi i diktaturës në Shqipëri dhe fundi i regjimit totalitar do të shënjonin edhe orientimin e vendit, tash e tutje, drejt një modeli të ri konstitucional, politik, ekonomik dhe social – atij të ofruar nga Perëndimi.
Që nga ajo kohë, shoqëria dhe shteti shqiptar kanë kërkuar e janë përpjekur jo vetëm t’i shërbehen “lirisë” dhe “demokracisë”, por edhe t’i afrohen këtij modeli duke përshtatur ose imituar ligjet, rregulloret, praktikat administrative dhe sidomos institucionet e vendeve perëndimore. E njëjta gjë ka ndodhur pak a shumë në të gjitha vendet ish-komuniste të Lindjes, pas ndërrimit të epokave. Sot e kemi të qartë edhe se shumë nga problemet dhe plagët e hapura e të qelbëzuara në shoqërinë shqiptare lidhen drejtpërdrejt me mospërputhjet ose mospërkimet midis modelit që kemi zgjedhur dhe karakteristikave konstitutive të shoqërisë dhe të kulturës shqiptare – duke përfshirë këtu edhe traditën politike dhe ekonomike.
Entuziazmin me të cilin i kopjuam – në mënyrë selektive – disa nga praktikat më të skajshme të Perëndimit, mund ta quajmë edhe si një formë sui generis të kultit të kargove, në kuptimin antropologjik të termit. Tani, edhe ata që e pranojnë këtë mënyrë të shtrimit të problemit, priren që zgjidhjen ta lypin, ose të paktën ta dëshirojnë nga modernizimi. Mbizotëron një mendim, sidomos në shoqërinë civile dhe në opinionistët e mediave, se mospërkimet mes nesh dhe modelit perëndimor (kapitalist) i detyrohen, në thelb, prapambetjes sonë së gjithanshme; që këtej edhe zgjidhja kërkohet te progresi, ecja përpara, emancipimi social dhe institucional.
Mirëpo kjo është vetëm një mënyrë e të vështruarit të punëve; legjitime, por jo e vetmja. Nuk është e thënë që Shqipëria të jetë doemos versioni i prapambetur i një vendi perëndimor kapitalist tipik, përkundrazi. Fakti që reformat, e imponuara nga lart, u zbatuan në Shqipëri pa kurrfarë rezistence nga institucionet ose nga ndonjë inerci e traditës, lë të kuptohet se, në disa nga zhvillimet më karakteristike, Shqipëria e sotme mund të mos jetë aspak version i prapambetur i Perëndimit, por përkundrazi, version eksperimental, i patestuar gjetiu.
Nëse reformat, p.sh. privatizimin ose liberalizimin e tregut ose shitjen e pasurive të patundshme ose kthimin e pronave dhe shumë të tjera të ngjashme, i përfytyrojmë si viruse të cilat na i kaloi ose ngjiti Perëndimi, atëherë ka mundësi, ka shumë mundësi, që këto viruse në truallin shqiptar të kenë pësuar mutacione të paparashikuara. Dyshimi se çfarë po ndodh në Shqipëri sot është e tillë, që po e kap Perëndimin të papërgatitur, është shqetësues në vetvete; dhe veçanërisht shqetësues për të gjithë ata që, optimistë pa e ditur as vetë, kanë kujtuar gjithnjë se zgjidhjet ekzistojnë, por mungon vullneti i mirë i njerëzve në krye.
Në vitin 1998, kam qenë i pranishëm në një bisedë për Shqipërinë në një universitet të New York-ut, ku njëri prej profesorëve të pranishëm, një ekonomist me sa mbaj mend, tha si me shaka se, çfarë kish ndodhur në Shqipëri në 1997-ën ishte manifestimi i parë eksplicit i një prirjeje sociale në thelb post-moderne, ku në krye të revoltës e të revolucionit ishin vënë jo proletarët (si në 1917 në Rusi), as studentët (si në 1968 në Paris), por investuesit e mashtruar.
Atë shaka e pata harruar sakaq; por më është kujtuar tani, kur shoh sa e pazonja tregohet Europa, përballë krizës politike të tanishme në Shqipëri; dhe jo ngaqë i mungon dëshira. Përkundrazi. Europës i mungojnë mjetet dhe rutinat e nevojshme për ta kuptuar Shqipërinë. I mungojnë, si të thuash, reagjentët. Eksperimentuesit nuk po e njohin më virusin që dikur e lëshuan vetë në mëhallat e botës; njëlloj si në skenarët e filmave apokaliptikë, e keqja mund të ketë dalë prej laboratorëve top secret dhe të ketë ndërruar pastaj lëkurë, në arrati e sipër.
Në Shqipëri (sikurse edhe në Kosovë), Perëndimi nuk arrin dot të përvijojë, bie fjala, një zgjidhje, sado kompromisi, sado taktike, sado të pjesshme, për kapjen e shtetit nga krimi i organizuar, nga klanet, nga tarafet dhe farefisnitë. Çuditërisht, skenari u ngjan disa zhvillimeve politike në Italinë fqinje, e cila gjithashtu është njohur, së paku që prej marshimit mbi Romën e këtej, si laborator i politikës së keqe, anembanë Perëndimit.
Dje martesa e pushtetit politik me kishën katolike (demokristianët) shoqëritë sekrete (P2) dhe mediat (Berlusconi); sot manifestimi i pushtetit politik në trajtat e kundërvënies ndonjëherë ekstreme midis ekzekutivit dhe gjyqësorit dhe shndërrimi i kreut të ekzekutivit në një lloj klouni bon-vivant dhe qejfli. Megjithatë, Italia mund të mbështetet në traditën kulturore, forcën ekonomike, etikën e krishterë, potencialin intelektual dhe mbi të gjitha, imunitetin politik ndaj krizës politike, meqë është mësuar të bashkëjetojë me të që prej Pasluftës. Italia madje sikur ka gjithnjë një përmasë rezervë në shoqërinë civile, që ia siguron një farë thellësie strategjike. Shqipërisë i mungojnë të gjitha këto; dhe mungesat s’i kompenson dot me kafenetë, ku traumat e ditës zbuten duke u ritreguar dhe ripërjetuar në një formë psikanalize spontane, deri në atë shkallë sa ta humbasin kuptimin e të kërkojnë interpretim si ëndrrat.
Në Itali, gjithnjë mbahet gjallë shpresa se prej krizës së sotme mund të dilet thjesht duke u kthyer, bie fjala, në kohën e qeverive Prodi ose Ciampi; ose duke hedhur një hap prapa. Në Shqipëri një hap prapa do të thotë të rrokullisesh në humnerën e 1997-ës, me gjithë ngushëllimin akademik që do të vinte nga universitetet e New York-ut. Po t’i dëgjosh të huajt, ata me vullnet të mirë të paktën, këshillat e tyre priren zakonisht drejt modernizimit si metodë zgjidhjeje; jo aq sepse na konsiderojnë të prapambetur (edhe pse na konsiderojnë, edhe pse jemi), por sepse kujtojnë se do të jenë në gjendje ta kontrollojnë dhe ta kuptojnë një vend që po modernizohet. Shpresë utopike.
Në disa pika, Shqipëria ka dalë tashmë në pararojë të zhvillimeve post-perëndimore; sidomos sa i përket raporteve të politikës dhe të qytetarëve vetë me shtetin ligjor, por edhe në fusha të tjera, p.sh. në ekonomi; ose edhe në kulturë – si vendi i vetëm në Europë, ma merr mendja, që praktikisht i ka mbyllur kinematë, teatrot dhe stadiumet e veta, sepse nuk i duhen më; ose ku, edhe për të ndërtuar një nevojtore publike, thirren të konkurrojnë studio të arkitekturës nga Vjena, Berlini, Stokholmi dhe Brukseli. Në një kohë që think tanks në vende të mëdha, si ShBA, ende vrasin mendjen si t’ua përshtatin ekonominë rrethanave të reja të shekullit XXI, krizës së tregjeve financiare dhe sidomos konkurrencës tregtare me ekonomitë e vendeve të tilla si Kina dhe India, Shqipëria është ndoshta vendi i parë në botë që u është shmangur krizave duke hequr dorë pothuajse krejt nga prodhimi i të mirave materiale, në kuptimin klasik të fjalës.
Mbaj mend që në 1989, në Tiranë, qarkullonte një anekdotë, pas gjase apokrife, sipas së cilës kryeministrja e atëhershme britanike Thatcher paskësh thënë diku që Shqipërinë të mos e prekim, por ta ruajmë kështu siç është, tale quale, si park arkeologjik të stalinizmit doktrinar në mes të Europës. Pak më shumë se njëzet vjet kanë kaluar që atëherë – por mundësia që Shqipëria të jetë shndërruar, nga muze i konservimit të monstrave totalitare dhe i maktheve të Perëndimit, në një laborator ku testohen politikat e së ardhmes nuk është për t’u përjashtuar. Zgjidhja, nëse gjendet ndonjëherë, do të vijë vetëm nga Tirana. Barin çudibërës do ta shpikë vetë i sëmuri.
