Nga Artan Mullaj, 22 Shkurt 2012
Kujtesa e njeriut është e koduar të regjistrojë dhe të ruajë tërësisht faktin e një realiteti, por jo tërësisht emocionin shoqërues të tij. Ne nuk mund të harrojmë kurrë disa ndodhi të tmerrshme të tranzicionit shqiptar, protagonist i spikatur i të cilit ka qenë Kryeministri Sali Berisha. Por nuk mund të sillemi njëlloj ndaj tyre, ndërsa koha kalon. Emocionet që kemi përjetuar, për shkak të këtyre ndodhive, derivohen në kohë, duke shkuar herët a vonë drejt shuarjes.
(Tragjeditë e emigrantëve në det, viti ‘97, shpërthimi atomik i Gërdecit e shumë të tjera ndodhi me vdekje dhe dhimbje të pastër, duket se do t’i kemi përgjithmonë në memorie, por nuk do t’i përjetojmë njëlloj në çdo kohë, por mbase vetëm në çaste meditimesh të thella…) Si një fuqi e mistershme, vdekja në ndodhi të tilla është nga të paktat perceptime që e shtyjnë imagjinatën e njeriut në kufijtë e një meditimi ekstrem.
Patjetër ka shumë qytetarë që janë përpjekur të hyjnë në kokën e Sali Berishës, për të kuptuar e shpjeguar njëfarësoj vdekjet e shumta e të rënda që kanë ndodhur gjatë qenies së tij në pushtet, për ta justifikuar, apo së paku, nga nevoja për të përjashtuar më fatalen, barbaren, më shkatërruesen gjë. Shqiptarët doemos kanë dashur të përjashtojnë nga opsionet e mundshme atë çka nuk mund të pranohej nga mendja e tyre. Jashtë çdo pasioni, gjithkush do të dëshironte që jetët e humbura kot në vitin ‘97, kasaphana e Gërdecit, vrasjet e 21 janarit, duke qenë të përbindshme, të kishin doemos një shkak, një përligjje çfarëdo, një motivim, por kurrsesi arsyen se Kryeministri i tyre vrau gjakftohtë, se
Kryeministri është një kriminel gjenetik, i lindur, një psikopat barbar si norvegjezi i ishullit tutje, apo më keq se ai, një frelëshuar në pushtet, si Hitleri i dikurshëm.
Kjo është një temë e errët, që kërkon shumë vullnet për të bërë paqe me veten dhe me realitetin, por sidoqoftë, çfarëdo të dyshojnë, supozojnë apo besojnë shqiptarët për Kryeministrin e tyre, ata nuk do të mund ta harrojnë kurrë as Gërdecin, as vitin ‘97! Nuk mund ta harrojnë, por as nuk do të ndiejnë njëlloj për ato, për shkak të harresës, ngrirjes kohore, vit pas viti.
Koha i lehtëson dhimbjet e së shkuarës, po aq sa i shëron veprimi, dhe kjo është arsyeja që në ndërgjegjen e tyre, koha, si nocion, më shumë se çdo gjë, është aleate e pushtetit. (Në këtë rast, e Saliut). Ajo punon për të duke përdorur mekanizmin e harresës. Aq më tepër që shqiptarët, harresën, (për të mos thënë mungesën e kujtesës) e kanë një veçori kombëtare, ashtu si veçori kombëtare kanë varfërinë apo paaftësinë befasuese për të qeverisur veten e tyre.
Për këtë arsye, mendimi se koha, në njëfarë mënyre, është aleate e pushtetit, përbën një parim, i cili në këtë rast shprehet më së miri edhe me fjalën e vjetër: “Çudia më e madhe zgjat vetëm 3 ditë!” Koha ka bërë punën e saj dhe Kryeministri megjithatë dhe me gjithë ato vazhdon të qeverisë Shqipërinë. Megjithatë ka një përjashtim! Ne mund të supozojmë se ekziston një ngjarje e tranzicionit shqiptar, e cila e ka sfiduar fjalën e moçme që përmendëm më lart, parimin. Ekziston një ngjarje e çliruar nga ligjet e kohës dhe ligjet e kujtesës. E futur egër në histori, ajo është një moment, në të cilin koha vërtet ka ndaluar. Ndryshe nga ndodhitë e llojit të saj, kjo ngjarje është e paprekur nga inercia dashamirëse e rrjedhës së kohës, nga koha vetë, që i jep jetë dhe më shumë pushtet, pushtetit.
Edhe pse ka kaluar më shumë se një vit, asgjë nuk ka ndryshuar e ngrirë, dhe dhimbja, ndjesitë, pikëllimi, të gjitha janë po ato të ditës së parë, mish, vuajtje dhe gjak për shumë njerëz. Dihet kush është kjo ngjarje, si një masë e patretshme, që refuzon të hyjë në kujtesën e shqiptarëve si një materie në errësirë. Është 21 janari.
Si një përjashtim, ndoshta për shkak se dhimbja publike i kaloi kufijtë e të zakonshmes, apo kushedi për çfarë arsye tjetër, duket se midis tragjedive të tjera të tranzicionit, 21 janari hyri në histori për të mos “ngrirë” kurrë. Do të jetë përjetë një plagë e pambyllur, që do të rrjedhë pa pushim. Janë shumë ata që besojnë se pikëllimi qytetar edhe sot është i njëllojtë me atë që turma ndjeu më 21 janar, kur shteti qëlloi e vrau të pafajshmit në shesh…
Procesi i ëndërruar i ngrirjes së ngjarjes, me sa duket nuk do të ngjasë. Dhimbja për të vrarët nuk do të shuhet, pavarësisht rrjedhjes së pashlyeshme të kohës. Emocioni do të jetë po ai i ditës së krimit, ekstrem, i zi, lotsjellës, sepse më 21 janar, shteti vrau. Nuk ishte një vrasje e zakontë. Shteti vrau pastër, me vetëdije të plotë, mallkueshëm, për hir të pushtetit, duke sjellë një harbutëri anarkie në psikozën kolektive të njerëzve për institucionet. Kjo gjë e veçon 21 janarin nga tragjeditë e tjera.
E bën ngjarjen rrëqethëse përgjithmonë. Në një përgjithësim, shteti nuk vrau, por u vetëvra. Shteti, i krijuar pikërisht për të kundërtën e asaj që ndodhi më 21 janar, nga një marrëveshje e përbashkët për të siguruar jetën, solli vdekjen. Vrau katër shtetas të pafajshëm. Vrau veten e tij. Në njëfarë mënyre, më e saktë do të ishte të thuhej që pushteti, duke qenë shkak, duke qenë edhe një kuptim, ishte në këtë rast vrasësi i katër qytetarëve. Nuk vrau shteti qytetarët, por pushteti vrau shtetin.
Historia njerëzore ka disa ngjarje që kanë sfiduar kohën, ndërsa perceptimi botëror është i tillë që, duke qenë i pranishëm në to gjaku njerëzor, magjia e shndërruar në një simbol, afrohet si një dhimbje e përjetshme, që rrjedh në kohë e nuk rresht. Në Malin e Shenjtë në Greqi, në njërin nga manastiret, gjendet një dorë e prerë shenjtori, që ka jetuar këtu e 2000 vjet më parë. Dora është kockë, mish e lëkurë dhe prerja është ende plagë. Një vizitori besimtar i duhet të puthë dorën e gjallë të shenjtorit të vdekur 20 shekuj më parë, për të shprehur mirënjohjen ndaj mikpritjes së shenjtë të manastirit.
Dhe, të puthësh atë dorë, ku ndihet qartë ulërima e shenjtorit të masakruar barbarisht qyshkur, të shndërruar në simbol të dhimbjes më të frikshme, është një ndjesi e përbindshme, që nuk shuhet kurrë. Njëlloj, në tragjeditë e Shekspirit, ku duart me gjak që nuk lahen kurrë, dhe pushteti si shkak i gjakut të tyre, të shkaktojnë një rezonancë ndjeshmërie, të ngjashme kushedi, me atë të autorit në seancat e krijimit dhe bashkëkohësve të tij.
Ndjesira të ngjashme me sa duket do të prodhojë përgjithmonë 21 janari shqiptar. Sepse kjo ditë ka njëherësh shenjtërinë e pafajësisë dhe madhështi shekspiriane. Edhe këtu, gjakimi makabër bëhet për të qenë më gjatë në pushtet. Madje, realiteti i tragjedisë së 21 janarit shkon më tutje se aq në përfytyrim. Dhimbja, aty ku gjaku rrjedh e zjarri i zemërimit nuk shuhet, rreket të fitojë një përmasë të re. Dhe kjo është e kuptueshme.
Akoma gjak edhe prush, 21 janari, përkundrazi, përdor aq më shumë kohën për ta sfiduar kohën, tek është duke ndodhur e kundërta, jo lehtësimi, jo shërimi, por rëndimi i saj. Fakti se kjo është një histori që ndodh në një vend ku pushteti vret shtetin dhe mungon tërësisht drejtësia, si rrallëkund në planet, e çon ulërimën e dhimbjes në qiell, si një përpjekje të përzotshme që rreket të zgjojë perëndinë, që të paktën perëndia, të vërë dorën e saj në këtë copë të mjerë e të dhimbshme të natyrës që vetë ajo ka krijuar.
