![\"Adrian](\"http:\/\/www.shkoder.net\/images\/fjala\/adrian_civici.jpg\")
<\/p>\n<\/p>\n
ADRIAN CIVICI<\/strong>, 07.12.2009<\/em><\/p>\n N\u00eb Shqip\u00ebri p\u00ebr etik\u00ebn flitet pak dhe akoma m\u00eb pak, p\u00ebr fenomene e dukuri t\u00eb t\u00eb gjitha fushave e sferave, q\u00eb duhet t\u2019i n\u00ebnshtrohen filtrit apo gjykimit etik. Po t\u00eb diskutosh sot me politikan\u00ebt, vendimmarr\u00ebsit, biznesmen\u00ebt, konsumator\u00ebt apo thjesht me qytetar\u00ebt shqiptar\u00eb, ose nuk e kan\u00eb iden\u00eb se \u00e7far\u00eb \u00ebsht\u00eb etika si koncept dhe norm\u00eb, ose e barazojn\u00eb thjesht me moralin n\u00eb p\u00ebrgjith\u00ebsi dhe buz\u00ebqeshin duke th\u00ebn\u00eb se ajo \u00ebsht\u00eb di\u00e7ka fetare dhe jo t\u00eb gjith\u00eb jan\u00eb prift\u00ebrinj apo hoxhallar\u00eb, ose n\u00eb rastin m\u00eb t\u00eb mir\u00eb shprehin keqardhjen se shoq\u00ebria shqiptare ka v\u00ebrtet shum\u00eb nevoj\u00eb p\u00ebr etik\u00eb n\u00eb gjith\u00eb hallkat e saj. Kjo \u00ebsht\u00eb m\u00ebse e v\u00ebrtet\u00eb dhe n\u00eb aktivitetin ekonomik n\u00eb p\u00ebrgjith\u00ebsi e funksionimin e biznesit n\u00eb ve\u00e7anti. N\u00eb Shqip\u00ebri, ekonomia dhe etika duken si nj\u00eb binom shum\u00eb problematik e mjaft larg nj\u00ebri tjetrit. Etika gjithnj\u00eb e m\u00eb pak \u00ebsht\u00eb pjes\u00eb e programeve shkollore apo curriculum-eve universitare, sidomos atyre n\u00eb fush\u00ebn e ekonomis\u00eb dhe financave. Nd\u00ebrkoh\u00eb, pasojat negative t\u00eb k\u00ebsaj \u201cdistance\u201d t\u00eb gjith\u00eb i ndjejm\u00eb \u00e7do dit\u00eb, dhe p\u00ebr m\u00eb tep\u00ebr ato duket se jan\u00eb n\u00eb vend t\u00eb fundit apo dhe fare jasht\u00eb fokusit t\u00eb aktivitetit t\u00eb p\u00ebrditsh\u00ebm t\u00eb t\u00eb gjitha niveleve.<\/p>\n Kriza aktuale ekonomiko-financiare q\u00eb tronditi gjith\u00eb bot\u00ebn i dedikohet n\u00eb nj\u00eb mas\u00eb t\u00eb konsiderueshme edhe munges\u00ebs apo mosrespektimit t\u00eb normave e standardeve etike. Shum\u00eb \u201carritje apo zhvillime spetakolare t\u00eb tregjeve dhe inovacioneve financiare\u201d q\u00eb gjeneruan kriz\u00ebn financiare u \u201cfrym\u00ebzuan\u201d dhe gjet\u00ebn rrug\u00eb t\u00eb lir\u00eb pik\u00ebrisht nga neglizhimi apo injorimi i standardeve dhe normave etike. N\u00eb thelbin e paketave \u201cantikriz\u00eb\u201d apo strategjive afat-mesme e afat-gjata t\u00eb zhvillimit ekonomik e financiar po gjejn\u00eb vend gjithnj\u00eb e m\u00eb shum\u00eb \u201cpreokupimet p\u00ebr futjen dhe konsolidimin e rregullave etike sa m\u00eb transparente e t\u00eb domosdoshme p\u00ebr t\u2019u zbatuar n\u00eb \u00e7do hallk\u00eb t\u00eb ekonomis\u00eb, financave dhe menaxhimit\u201d. Por, etika del n\u00eb sken\u00eb vet\u00ebm kur b\u00ebhet fjal\u00eb p\u00ebr ekonomin\u00eb, financat dhe tregtin\u00eb nd\u00ebrkomb\u00ebtare. M\u00eb shum\u00eb se kaq, etika konsiderohet si element \u00e7el\u00ebs n\u00eb politikat ekonomike nacionale. M\u00ebnyrat e p\u00ebrdorimit t\u00eb buxheteve nacionale, standardet dhe p\u00ebrdorimi i investimeve publike, paketat fiskale, m\u00ebnyrat e funksionimit t\u00eb sistemeve tatimore e doganore, cil\u00ebsia dhe v\u00ebrtet\u00ebsia e aplikimit t\u00eb normave e standardeve antimonopol, mbrojtja e mjedisit, p\u00ebrdorimi apo shp\u00ebrdorimi i territorit n\u00ebp\u00ebrmjet aplikimit t\u00eb ligjit apo klientelizmit, ekzistenca apo mungesa e burs\u00ebs, ekzistenca apo falimentimet e bizneseve, bilancet kontab\u00ebl transparente apo t\u00eb dyfishta, procedurat dhe rregullat e kreditimit, etj., jan\u00eb pjes\u00eb e r\u00ebnd\u00ebsishme e spektrit t\u00eb veprimit t\u00eb normave e standardeve etike q\u00eb implikojn\u00eb \u00e7do \u00e7ast qeverin\u00eb, bizneset, bankat, konsumator\u00ebt, OJF-t\u00eb, etj.<\/p>\n Etika ka p\u00ebr mision t\u2019i p\u00ebrgjigjet pyetjeve t\u00eb tilla si: \u201c\u00c7far\u00eb \u00ebsht\u00eb e mir\u00eb\u201d, \u201c\u00e7far\u00eb \u00ebsht\u00eb e drejt\u00eb\u201d, \u201c\u00e7far\u00eb \u00ebsht\u00eb e arsyeshme\u201d, etj. Thelbi i k\u00ebtij reflektimi dhe pasoja direkte e tij, \u201cmarrja e vendimit\u201d apo \u201cdh\u00ebnia e urdhrit\u201d p\u00ebrcaktohet nga morali i aktor\u00ebve vendimmarr\u00ebs t\u00eb \u00e7do niveli qofshin, kryeminist\u00ebr, minist\u00ebr, drejtor, menaxher, pronar biznesesh, financier, ekspert kontab\u00ebl, kryetar partie, deputet, qytetar, konsumator, etj. Cilat jan\u00eb normat etike me t\u00eb cilat ata jan\u00eb formuar apo jan\u00eb t\u00eb aft\u00eb t\u00eb zbatojn\u00eb n\u00eb aksionet e tyre t\u00eb p\u00ebrditshme? Substanca thelb\u00ebsore e k\u00ebsaj analize e ka zanafill\u00ebn q\u00eb n\u00eb koh\u00ebn e Greqis\u00eb s\u00eb vjet\u00ebr dhe Aristotelit, i cili n\u00eb disa nga veprat e tij m\u00eb t\u00eb r\u00ebnd\u00ebsishme analizon diferenc\u00ebn nd\u00ebrmjet \u201coekonomis\u00eb\u201d dhe \u201c\u201dkrematistik\u00ebs\u201d , ose ndryshe nd\u00ebrmjet \u201cfitimit\u201d si rezultat i pun\u00ebs s\u00eb ndershme dhe \u201cartit t\u00eb pasurimit\u201d ose fitimit t\u00eb pandersh\u00ebm. N\u00eb koh\u00ebn e sotme, ky shqet\u00ebsim mund t\u00eb p\u00ebrkthehet si veprim n\u00eb em\u00ebr t\u00eb interesave t\u00eb ngushta personale, p\u00ebrdorimit t\u00eb forc\u00ebs s\u00eb pushtetit, shfryt\u00ebzimit t\u00eb klientelizmit politik e ekonomik, p\u00ebrdorimit t\u00eb mbules\u00ebs politike si mbrojtje ndaj abuzimeve, p\u00ebrdorimit t\u00eb retorik\u00ebs demokratike dhe liris\u00eb si mbules\u00eb e korrupsionit, etj., me q\u00ebllim t\u00eb vet\u00ebm \u201cfitimin me \u00e7do kusht\u201d.<\/p>\n N\u00eb k\u00ebt\u00eb k\u00ebndv\u00ebshtrim, duket sikur 24 shekuj mbas Aristotelit shoq\u00ebria, politika dhe biznesi shqiptar jan\u00eb partizan\u00eb t\u00eb zjarrt\u00eb t\u00eb \u201ckrematistik\u00ebs\u201d aristoteliane. I zoti, i shkath\u00ebt, i aft\u00eb, \u201ckopil\u201d, \u201ci papar\u00eb\u201d, etj., quhet apo cil\u00ebsohet masivisht \u00e7do individ, biznes, funksionar publik, politikan, etj., q\u00eb arrin t\u00eb fitoj\u00eb maksimalisht n\u00eb \u00e7do nivel, rrethan\u00eb apo stad t\u00eb pushtetit politik, ekonomik apo financiar ku ndodhet e ka mund\u00ebsi ta p\u00ebrdor\u00eb. Duket se merita m\u00eb e madhe \u00ebsht\u00eb \u201caft\u00ebsia p\u00ebr t\u00eb fituar\u201d dhe \u201cfitimi me \u00e7do m\u00ebnyr\u00eb\u201d. N\u00eb \u00e7far\u00eb kushtesh?, me \u00e7far\u00eb niveli transparence?, me \u00e7far\u00eb m\u00ebnyr\u00eb?, me \u00e7far\u00eb pasojash p\u00ebr shoq\u00ebrin\u00eb apo thjesht \u201cp\u00ebr t\u00eb tjer\u00ebt\u201d?, etj., duket sikur jan\u00eb pyetje q\u00eb nuk ja vlejn\u00eb t\u00eb b\u00ebhen. Shoq\u00ebria jon\u00eb n\u00eb shumic\u00ebn d\u00ebrrmuese t\u00eb rasteve \u201cmbyll syt\u00eb\u201d dhe e pranon si normale nj\u00eb sjellje t\u00eb till\u00eb, politika n\u00eb shum\u00eb nga hallkat e saj, si pasoj\u00eb e nevoj\u00ebs p\u00ebr mb\u00ebshtetje apo p\u00ebrfitim ekonomik e p\u00ebrkrah apo e lufton n\u00eb funksion t\u00eb interesave dhe luft\u00ebs politike, biznesi n\u00eb shum\u00eb raste \u201csuksesin\u201d e barazon vet\u00ebm me sasin\u00eb e parave t\u00eb fituara, individ\u00ebt jan\u00eb gati t\u00eb pranojn\u00eb \u00e7do lloj \u201ckompromisi\u201d n\u00eb treg dhe \u00e7mim pa u merakosur p\u00ebr \u201corigjin\u00ebn\u201d e produktit dhe pasojat e tij n\u00eb shkat\u00ebrrimin e konkurrenc\u00ebs, prishjen e mjedisit, kushtet e pun\u00ebs, mir\u00ebqenien e p\u00ebrgjithshme sociale, etj.<\/p>\n N\u00eb kushtet e sotme, ekonomia dhe etika po shihen t\u00eb lidhura ngusht\u00eb edhe n\u00ebn k\u00ebndv\u00ebshtrimin e efektit t\u00eb madh q\u00eb kjo lidhje jep p\u00ebr cil\u00ebsin\u00eb e funksionimit t\u00eb ekonomis\u00eb s\u00eb tregut dhe shtetit t\u00eb s\u00eb drejt\u00ebs. T\u00eb dy k\u00ebta element\u00eb fondamentale e mjaft problematik\u00eb p\u00ebr shoq\u00ebrin\u00eb, ekonomin\u00eb dhe politik\u00ebn shqiptare duhet t\u00eb bazohen n\u00eb koncepte etike n\u00eb kuadrin \u00eb nj\u00eb sistemi t\u00ebr\u00ebsor vlerash. S\u00eb pari, fakti q\u00eb respektimi dhe aplikimi i kontratave t\u00eb \u00e7do lloji (biznesi, politike, sociale, etj) nuk mund t\u00eb mbulohet 100% nga efektet dhe sanksionet e ligjeve. Shum\u00eb veprime me to varen edhe nga etika e atyre q\u00eb i zbatojn\u00eb apo kontrollojn\u00eb, d.m.th., nga objektivat q\u00eb kan\u00eb n\u00eb procesin e zbatimit apo finalizimit t\u00eb tyre. Respektimi i t\u00eb drejtave t\u00eb pron\u00ebsis\u00eb apo p\u00ebrdorimi i tyre si arm\u00eb t\u00eb luft\u00ebs politike e ekonomike, respektimi i objektivave politik\u00eb apo ekonomik\u00eb n\u00eb qeverisje n\u00eb t\u00eb gjitha nivelet t\u00eb cilat fillimisht kan\u00eb dal\u00eb si premtime elektorale, respektimi i pritshm\u00ebrive t\u00eb ekonomis\u00eb apo financave t\u00eb vendit duke b\u00ebr\u00eb \u00e7do reform\u00eb e konsensus t\u00eb domosdosh\u00ebm n\u00eb em\u00ebr t\u00eb zhvillimit t\u00eb q\u00ebndruesh\u00ebm, krijimi i transparenc\u00ebs s\u00eb nevojshme dhe besimit t\u00eb p\u00ebrgjithsh\u00ebm n\u00eb aplikimin e buxheteve qendrore e lokale jasht\u00eb \u00e7do koniunkture e interesi politik apo personal, kalimi i bizneseve nga informaliteti n\u00eb formalitet, etj., nuk varen vet\u00ebm nga frika e nd\u00ebshkimit nga ligji, por edhe nga nj\u00eb sistem i p\u00ebrbashk\u00ebt vlerash t\u00eb t\u00eb gjith\u00eb shoq\u00ebris\u00eb. Nj\u00eb ekonomi tregu q\u00eb glorifikon vet\u00ebm vlerat e \u201ck\u00ebmbimit t\u00eb lir\u00eb\u201d apo \u201cliris\u00eb absolute individuale\u201d nuk duhet t\u00eb konsiderohet si zgjedhja m\u00eb e mir\u00eb.<\/p>\n S\u00eb dyti, dhe kjo \u00ebsht\u00eb akoma m\u00eb bazike p\u00ebr shoq\u00ebrin\u00eb shqiptare sot, \u00ebsht\u00eb roli dhe pesha e etik\u00ebs profesionale. Pavar\u00ebsisht nxit\u00ebsve apo sanksioneve ligjore, \u00e7dokush q\u00eb ushtron nj\u00eb profesion t\u00eb caktuar duhet t\u00eb ket\u00eb p\u00ebrgjegj\u00ebsi t\u00eb forta etike e morale p\u00ebrball\u00eb shoq\u00ebris\u00eb. \u00c7do profesion, aq m\u00eb tep\u00ebr ato t\u00eb lidhura me ekonomin\u00eb, financat apo ligjin duhet t\u00eb ndjejn\u00eb pesh\u00ebn e etik\u00ebs s\u00eb profesionit t\u00eb tyre, pesh\u00eb q\u00eb n\u00eb shum\u00eb vende t\u00eb zhvilluara t\u00eb bot\u00ebs e ushtrojn\u00eb me shum\u00eb etik\u00eb dhe p\u00ebrgjegj\u00ebsi kolegjet apo organizatat e ndryshme profesionale. N\u00eb Shqip\u00ebri ky lloj roli dhe p\u00ebrgjegj\u00ebsie e shoqatave apo organizatave profesionale mbetet p\u00ebr t\u2019u zhvilluar sa m\u00eb shpejt e cil\u00ebsisht q\u00eb t\u00eb jet\u00eb e mundur.<\/p>\n Historia na d\u00ebshmon se shum\u00eb vende e shoq\u00ebri ja dedikojn\u00eb suksesin n\u00eb zhvillimin ekonomik e social edhe rolit t\u00eb etik\u00ebs n\u00eb sjelljen e individ\u00ebve, bizneseve dhe institucioneve. Thelbi i k\u00ebtij suksesi q\u00ebndron n\u00eb kalimin nga stadi i \u201cetik\u00ebs limituar individuale\u201d n\u00eb stadin e \u201cetik\u00ebs s\u00eb p\u00ebrgjith\u00ebsuar\u201d. Etika e limituar i aplikon vlerat dhe detyrimet e saj vet\u00ebm n\u00eb ambiente t\u00eb ngushta familjare, klanore, politike, sociale apo biznesi. P\u00ebrtej k\u00ebtij mjedisi e lidhjeje, gjith\u00e7ka \u00ebsht\u00eb etikisht dhe moralisht e pranueshme. P\u00ebrkundrazi, etika e p\u00ebrgjith\u00ebsuar n\u00ebnkupton q\u00eb normat e saj t\u00eb b\u00ebhen pjes\u00eb e gjith\u00eb ekonomis\u00eb apo shoq\u00ebris\u00eb dhe \u00e7do politik\u00eb ekonomik\u00eb apo publike, \u00e7do sjellje e kategorive t\u00eb ndryshme profesionale ti p\u00ebrmbaj\u00eb n\u00eb thelb vlerat dhe normat etike.<\/p>\n \u201cEtika e p\u00ebrgjith\u00ebsuar\u201d krijon shum\u00eb m\u00eb tep\u00ebr besim reciprok nd\u00ebrmjet aktor\u00ebve kryesor\u00eb t\u00eb nj\u00eb ekonomie apo shoq\u00ebrie duke b\u00ebr\u00eb q\u00eb ekonomia e tregut t\u00eb funksionoj\u00eb m\u00eb cil\u00ebsisht. Shum\u00eb studime n\u00eb fush\u00ebn ekonomike e politike d\u00ebshmojn\u00eb e sugjerojn\u00eb se adoptimi nga shoq\u00ebri t\u00eb ndryshme i normave etike t\u00eb p\u00ebrgjith\u00ebsuara ka qen\u00eb dhe mbetet nj\u00eb element qendror q\u00eb shpjegon zhvillimin e tyre ekonomik si dhe cil\u00ebsin\u00eb e funksionimit t\u00eb institucioneve t\u00eb tyre. Edhe Amartya Sen, \u00e7mimi \u201cNobel\u201d i ekonomis\u00eb, n\u00eb librin e fundit t\u00eb tij t\u00eb titulluar \u201c Etika dhe ekonomia\u201d n\u00ebnvizon se \u201cshum\u00eb nga mosfunksionimet e ekonomive n\u00eb vende t\u00eb ndryshme t\u00eb bot\u00ebs mund t\u00eb shpjegohen edhe si pasoj\u00eb e munges\u00ebs s\u00eb etik\u00ebs dhe normave t\u00eb saj n\u00eb procesin e funksionimit dhe administrimit t\u00eb tyre…neglizhimi i etik\u00ebs prodhon vazhdimisht konflikte dhe cenon r\u00ebnd\u00eb efecienc\u00ebn e \u00e7do ekonomie\u201d.<\/p>\n K\u00ebto vende e kan\u00eb \u201cmbjell\u00eb\u201d etik\u00ebn e p\u00ebrgjith\u00ebsuar n\u00eb t\u00eb gjitha format dhe m\u00ebnyrat e mundshme q\u00eb fillojn\u00eb me edukimin shkollor e universitar, me rolin e masmediave n\u00eb shp\u00ebrndarjen e normave m\u00eb t\u00eb mira etike, me sjelljen e mbajtjen e p\u00ebrgjegj\u00ebsin\u00eb publike t\u00eb vendimmarr\u00ebsve, me ushtrimin e \u201cpresionit etik\u201d nga e gjith\u00eb shoq\u00ebria ndaj \u00e7do kategorie vendimmarr\u00ebsish apo drejtuesish publik\u00eb, etj. Me nj\u00eb fjal\u00eb, e gjith\u00eb shoq\u00ebria dhe institucionet e saj kan\u00eb b\u00ebr\u00eb nj\u00eb hap t\u00eb madh p\u00ebrpara n\u00eb kuptimin dhe zbatimin e saj n\u00eb \u00e7do hallk\u00eb.<\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":" ADRIAN CIVICI, 07.12.2009 N\u00eb Shqip\u00ebri p\u00ebr etik\u00ebn flitet pak dhe akoma m\u00eb pak, p\u00ebr fenomene e dukuri t\u00eb t\u00eb gjitha fushave e sferave, q\u00eb duhet t\u2019i n\u00ebnshtrohen filtrit apo gjykimit etik. Po t\u00eb diskutosh sot me politikan\u00ebt, vendimmarr\u00ebsit, biznesmen\u00ebt, konsumator\u00ebt apo thjesht me qytetar\u00ebt shqiptar\u00eb, ose nuk e kan\u00eb iden\u00eb se \u00e7far\u00eb \u00ebsht\u00eb etika si […]<\/p>\n","protected":false},"author":1,"featured_media":0,"comment_status":"open","ping_status":"closed","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"footnotes":""},"categories":[2],"tags":[],"yoast_head":"\n