{"id":657,"date":"2011-12-19T23:44:58","date_gmt":"2011-12-19T22:44:58","guid":{"rendered":"http:\/\/fjala.shkoder.net\/?p=657"},"modified":"2011-12-19T23:44:58","modified_gmt":"2011-12-19T22:44:58","slug":"si-u-shnderruan-kishat-katolike-shqiptare-ne-kisha-ortodokse-serbe%e2%80%8f","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/fjala.info\/2009-2015\/si-u-shnderruan-kishat-katolike-shqiptare-ne-kisha-ortodokse-serbe%e2%80%8f\/","title":{"rendered":"SI U SHND\u00cbRRUAN KISHAT KATOLIKE SHQIPTARE N\u00cb KISHA ORTODOKSE SERBE\u200f?"},"content":{"rendered":"<p>Publikue ne gazeten e r\u00e8: <a href=\"http:\/\/albeuropa.com\/?p=107\">http:\/\/albeuropa.com\/?p=107<\/a><\/p>\n<p><strong><em>P\u00ebrvet\u00ebsimi i trash\u00ebgimis\u00eb shqiptare nga kisha ortodokse serbe!<\/em><\/strong><\/p>\n<p>Shkruan: <strong>Dr. sc. Enver Rexha<\/strong> ( * )<\/p>\n<p><img decoding=\"async\" class=\"alignright size-thumbnail wp-image-7236\" title=\"Manastiri Decanit\" src=\"http:\/\/www.shkoder.net\/images\/fjala\/2011\/manastiri_decanit_shqiptaret_me_plisa.jpg\" alt=\"\" width=\"300\" \/>Duke pasur parasysh se territori i sot\u00ebm i Kosov\u00ebs \u00ebsht\u00eb nj\u00eb vend i banuar qysh nga koh\u00ebt e lashta, q\u00eb nga iliro\u2019arb\u00ebrit \u2013 shqiptar\u00ebt, vend n\u00eb t\u00eb cilin n\u00ebp\u00ebr koh\u00eb jan\u00eb zhvilluar ngjarje t\u00eb r\u00ebnd\u00ebsishme historike, kuptohet vetvetiu se, pothuajse \u00e7do kultur\u00eb e lasht\u00eb q\u00eb ka kaluar n\u00ebp\u00ebr k\u00ebt\u00eb trev\u00eb, p\u00ebrve\u00e7 kultur\u00ebs vend\u00ebse, ka l\u00ebn\u00eb edhe gjurm\u00ebt e saj. Gjat\u00eb rrug\u00ebs s\u00eb tij t\u00eb zhvillimit historik, populli shqiptar ka krijuar monumente t\u00eb shumta dhe t\u00eb q\u00ebndrueshme arkitekturale, artistike, historike, etnografike etj.<\/p>\n<p>Me gjith\u00eb hulumtimet nga ekspert\u00ebt q\u00eb jan\u00eb b\u00ebr\u00eb edhe koh\u00ebve t\u00eb fundit n\u00eb k\u00ebt\u00eb drejtim, t\u00eb cilat dihen dhe n\u00eb mas\u00eb edhe t\u00eb publikuara, mendoj se jan\u00eb t\u00eb pakta dhe ende jo t\u00eb plota. Rezultatet e deritanishme n\u00eb k\u00ebt\u00eb drejtim, njoftojn\u00eb se, nj\u00eb num\u00ebr i monumenteve t\u00eb trash\u00ebgimis\u00eb kulturore t\u00eb Kosov\u00ebs q\u00eb nga koh\u00ebt e lashta t\u00eb ekzistenc\u00ebs s\u00eb tyre q\u00eb jan\u00eb zbuluar nuk do t\u00eb ken\u00eb vet\u00ebm r\u00ebnd\u00ebsi komb\u00ebtare shqiptare, por ato n\u00eb shum\u00eb aspekte i kap\u00ebrcejn\u00eb edhe kufijt\u00eb, me \u00e7\u2019rast hyjn\u00eb n\u00eb historin\u00eb e kultur\u00ebs bot\u00ebrore.<\/p>\n<p>Kosova, sot paraqet nj\u00eb burim t\u00eb begatsh\u00ebm t\u00eb trash\u00ebgimis\u00eb materiale dhe shpirt\u00ebrore t\u00eb periudhave t\u00eb ndryshme historike, duke filluar q\u00eb nga parahistoria e deri n\u00eb dit\u00ebt tona t\u00eb cilat ve\u00e7ohen p\u00ebr nga vlerat, cil\u00ebsit\u00eb dhe r\u00ebnd\u00ebsia historike e tyre. Nj\u00ebherit, ato tregojn\u00eb p\u00ebr rrjedh\u00ebn dhe vazhdim\u00ebsin\u00eb e jet\u00ebs njer\u00ebzore, formacioneve kulturore, qytet\u00ebrimeve etj., t\u00eb popullat\u00ebs s\u00eb k\u00ebtij vendi. N\u00eb fondin e k\u00ebtyre veprave t\u00eb trash\u00ebgimis\u00eb b\u00ebjn\u00eb pjes\u00eb edhe objektet sakrale, t\u00eb kultit, t\u00eb realizuara n\u00ebp\u00ebr periudha kohore.<\/p>\n<p><img decoding=\"async\" class=\"alignright size-thumbnail wp-image-7236\" title=\"Patriarkana Pej\u00ebs\" src=\"http:\/\/www.shkoder.net\/images\/fjala\/2011\/patriarkana_pejes.jpg\" alt=\"\" width=\"300\" \/>Ne n\u00eb k\u00ebt\u00eb punim do t\u00eb fokusohemi kryesisht n\u00eb monumentet e kultit, n\u00eb kishat dhe manastiret katolike e ortodokse, n\u00eb zhvillimin e tyre gjat\u00eb periudh\u00ebs mesjetare dhe m\u00eb pas. Po ashtu, do t\u00eb p\u00ebrqendrohemi kryesisht n\u00eb propagand\u00ebn e Akademis\u00eb s\u00eb Shkencave dhe historiografis\u00eb serbe t\u00eb cilat duke u nisur q\u00eb nga shekulli XIX-XX e n\u00eb vazhdim deri n\u00eb dit\u00ebt e sotme, nuk zgjedhin mjete q\u00eb n\u00eb punimet e tyre \u201cshkencore\u201d t\u00eb shumta t\u00eb paraqesin q\u00ebndrimet, tendencat p\u00ebr p\u00ebrvet\u00ebsimin e monumenteve t\u00eb kultit t\u00eb krishter\u00eb\u2019kishave dhe manastireve \u201cortodokse\u201d q\u00eb ekzistojn\u00eb sot n\u00eb Kosov\u00eb, duke u prononcuar se jan\u00eb t\u00eb tyre.<\/p>\n<p>P\u00ebr m\u00eb tep\u00ebr, q\u00ebndrimet pseudoshkencore e propagandistike t\u00eb historiografis\u00eb serbe paraqiten me tezat se: \u00e7do gj\u00eb n\u00eb aspektin e monumenteve dhe t\u00eb trash\u00ebgimis\u00eb kulturore sot n\u00eb Kosov\u00eb \u00ebsht\u00eb kinse trash\u00ebgimi \u201cserbe\u201d ose \u201ckultur\u00eb serbe\u201d; shqiptar\u00ebt nuk kan\u00eb \u201casnj\u00eb gjurm\u00eb t\u00eb trash\u00ebgimis\u00eb kulturore\u201d, p\u00ebrve\u00e7 Kullave, t\u00eb cilat kinse i nd\u00ebrtuan pas \u201cardhjes\u201d dhe \u201cvendosjes\u201d s\u00eb tyre n\u00eb trevat e Kosov\u00ebs gjat\u00eb shek. XVIII-XIX; shqiptar\u00ebt p\u00ebrjashtohen nga \u00e7do e drejt\u00eb mbi \u201ctok\u00ebn e shenjt\u00eb serbe\u201d t\u00eb Kosov\u00ebs ku gjinden \u201cqindra\u201d monumente \u201cshpirt\u00ebrore\u201d t\u00eb shtetit mesjetar \u201cserb\u201d, e plot q\u00ebndrime t\u00eb af\u00ebrta me k\u00ebto, na shtyn q\u00eb t\u00eb merremi me k\u00ebt\u00eb studim.<\/p>\n<p>T\u00eb dh\u00ebnat historike tregojn\u00eb se, trevat ilire (shqiptare) kan\u00eb hyr\u00eb n\u00eb literatur\u00ebn sakrale pik\u00ebrisht q\u00eb nga koha e Apostolit Sh\u00ebn Pali (shek. I), nga i cili kemi d\u00ebshmin\u00eb: \u201cK\u00ebshtu prej Jerusalemit rreth e p\u00ebrqark deri n\u00eb Ilirik e kam kryer plot\u00ebsisht detyr\u00ebn time t\u00eb p\u00ebrhapjes s\u00eb lajmit t\u00eb g\u00ebzuesh\u00ebm mbi Krishtin\u201d. Me zyrtarizmin e krishterimit, sipas Ediktit t\u00eb Milanos m\u00eb 313, kur organizimi kishtar u legalizua edhe n\u00eb trev\u00ebn e Dardanis\u00eb (Kosov\u00ebs, E.R.), kuptojm\u00eb se p\u00ebrmes statusit t\u00eb ve\u00e7ant\u00eb administrativ e juridik, Dardania, do t\u00eb ket\u00eb edhe qendr\u00ebn e Ipeshkvis\u00eb ose Mitropolin\u00eb t\u00eb sanksionuar me Koncilin e Nikes\u00eb t\u00eb vitit 325.<\/p>\n<p>Si\u00e7 dihet, pas ndarjes s\u00eb Perandoris\u00eb romake n\u00eb lindje dhe n\u00eb per\u00ebndim, m\u00eb 395, Iliriku administrativisht b\u00ebn pjes\u00eb n\u00eb Perandorin\u00eb e Lindjes, nd\u00ebrsa n\u00eb pik\u00ebpamje kishtare do t\u00eb mbetet n\u00ebn influenc\u00ebn e Rom\u00ebs. Gjat\u00eb shekullit IV-VI organizimi kishtar n\u00eb Iliri mori hov t\u00eb madh sa q\u00eb dihet se vet\u00ebm n\u00eb Dardani (Kosov\u00eb, E.R.) u ngrit\u00ebn 5 deri n\u00eb 7 ipeshkvi. N\u00eb koh\u00ebn e perandorit Justinian (525-565) fillon nj\u00eb epok\u00eb e re n\u00eb jet\u00ebn e kish\u00ebs Dardane.<\/p>\n<p>Perandori Justinian e riorganizoi kish\u00ebn dhe n\u00eb k\u00ebt\u00eb m\u00ebnyr\u00eb krijoi nj\u00eb provinc\u00eb t\u00eb re t\u00eb pavarur kishtare s\u00eb cil\u00ebs i dha nj\u00eb rol t\u00eb r\u00ebnd\u00ebsish\u00ebm n\u00eb k\u00ebt\u00eb pjes\u00eb t\u00eb Perandoris\u00eb. Perandori Ilir, Justiniani, gjat\u00eb vitit 535 e shpalli novel\u00ebn e XI\u2019t\u00eb, me t\u00eb cil\u00ebn vendin e vet t\u00eb lindjes, Justinian\u00ebn e Par\u00eb, e shnd\u00ebrroi n\u00eb qend\u00ebr t\u00eb madhe kishtare me nj\u00eb hap\u00ebsir\u00eb t\u00eb gjer\u00eb t\u00eb territoreve t\u00eb Perandoris\u00eb ku p\u00ebrfshihen: Dardania, Dacia Mediterania, Dacia Ripensis, Mysia, Prima, Prevalitana, Maqedonia e Panonia Secunda.<\/p>\n<p><img decoding=\"async\" class=\"alignright size-thumbnail wp-image-7236\" title=\"Peshkopi Sava\" src=\"http:\/\/www.shkoder.net\/images\/fjala\/2011\/peshkopi_sava.jpg\" alt=\"\" width=\"300\" \/>N\u00eb kuptimin e sot\u00ebm gjeografik, Justiniana e Par\u00eb n\u00ebn ekzarkatin e saj kishte Serbin\u00eb, Sremin Lindor, Bullgarin\u00eb Per\u00ebndimore, Maqedonin\u00eb Veriore, Kosov\u00ebn dhe Malin e Zi. M\u00eb pas, me invadimin e barbar\u00ebve (sllavo-avar) n\u00eb trevat ballkanike do shihet se asokohe do nd\u00ebrronte edhe harta kishtare e Dardanis\u00eb. Nga kjo koh\u00eb do t\u00eb shohim se kisha e Dardanis\u00eb m\u00eb von\u00eb do t\u00eb b\u00ebhet gjithnj\u00eb element m\u00eb i fort\u00eb krishterizues edhe i ardh\u00ebsve sllav\u00eb n\u00eb Gadishullin Ballkanik q\u00eb nga shek.VII-X\u2019t\u00eb.<\/p>\n<p>Gjat\u00eb k\u00ebsaj periudhe p\u00ebsojn\u00eb d\u00ebme t\u00eb m\u00ebdha selit\u00eb ipeshkvore e arkipeshkvore si\u00e7 jan\u00eb: Justiniana Prima, Shkupi, Justiniana Seconda (Ulpiana, E.R), Nishi e Remesiana. Gjat\u00eb k\u00ebtyre invadimeve do t\u00eb nd\u00ebrpriten lidhjet p\u00ebrkoh\u00ebsisht edhe me Papatin, p\u00ebr t\u2019u shk\u00ebputur p\u00ebr nj\u00eb koh\u00eb t\u00eb gjat\u00eb sidomos n\u00eb shekullin VIII, kur Iliriku Lindor do t\u00eb shohim se do ti bashk\u00ebngjitet Konstantinopoj\u00ebs. Por, do dihet gjithashtu se, jasht\u00eb ndikimit t\u00eb kish\u00ebs bizantine mbeti edhe p\u00ebr nj\u00eb koh\u00eb Ipeshkvia e Shkupit dhe e Prizrenit. K\u00ebtej Justiniana Prima, deri n\u00eb vitin 732, ishte qend\u00ebr kishtare n\u00ebn juridiksionin e Rom\u00ebs. Pas k\u00ebsaj periudhe, n\u00eb koh\u00ebn e perandorit bizantin Leonit III\u2019t\u00eb, ipeshkvit\u00eb e Ilirikut u shk\u00ebput\u00ebn nga vart\u00ebsia e Rom\u00ebs duke iu n\u00ebnshtruar qendr\u00ebs s\u00eb Konstantinopoj\u00ebs.<\/p>\n<p>Ndryshime t\u00eb dukshme n\u00eb vijim do t\u00eb ndodhin edhe gjat\u00eb koh\u00ebs s\u00eb sundimit bullgar (893-971) n\u00eb k\u00ebto treva, kur Ipeshkvia e Prizrenit do t\u00eb gjendet n\u00ebn p\u00ebrb\u00ebrjen e kish\u00ebs bullgare. Pas vitit 971, territori i Ipeshkvis\u00eb s\u00eb Prizrenit do t\u201di takonte Arkipeshkvis\u00eb s\u00eb Bizantit deri n\u00eb vitin 976. Me formimin e Perandoris\u00eb bullgare t\u00eb Samuilit, territori n\u00eb fjal\u00eb, prap\u00eb do t\u00eb gjendet n\u00ebn juridiksion e Mitropolis\u00eb s\u00eb Ohrit, q\u00eb aso kohe, ishte shpallur kish\u00eb e pavarur mitropolite n\u00eb rangun e Patrikan\u00ebs. Pas r\u00ebnies s\u00eb Perandoris\u00eb s\u00eb Samuilit m\u00eb 1018, perandori bizantin Vasili II\u2019t\u00eb, Patrikan\u00ebn e Ohrit e uli n\u00eb rangun e Mitropolisit, por ia la pavar\u00ebsin\u00eb mbi 31 dioqeza.<\/p>\n<p>K\u00ebshtu, n\u00eb bul\u00ebn e Vasilit t\u00eb II\u2019t\u00eb (1020) p\u00ebrmendet edhe Ipeshkvia e Prizrenit, q\u00eb tregon se, asokohe ipeshkvia gjendet n\u00ebn juridiksionin e Arkipeshkvis\u00eb s\u00eb Ohrit. Ipeshkvia e Prizrenit aso kohe, ishte e rangut t\u00eb tret\u00eb dhe p\u00ebrfshinte territore: Hvosnen, Leskovcin, De\u00e7anin, Pej\u00ebn. Selia e Peshkopat\u00ebs s\u00eb Prizrenit ishte kisha e Sh\u00ebn Pren\u00ebs. N\u00eb Kart\u00ebn e Stefan De\u00e7anit (burimi shek. XIV, E.R) thuhet se, kisha e Sh\u00ebn Pren\u00ebs (n\u00eb Prizren) ka ekzistuar q\u00eb nga koh\u00ebrat e \u201cmbret\u00ebrve t\u00eb st\u00ebrlasht\u00eb\u201d. D\u00ebshmia e dyt\u00eb e shkruar e vitit 1204 \u00ebsht\u00eb ajo e cila tregon se, q\u00eb nga koha kur perandori bullgar Kalojani (1197-1207), ripushtoi shum\u00eb territore nga sundimi bizantin, kuptohet edhe territore t\u00eb Kosov\u00ebs, ekzistonin ipeshkvit\u00eb e Shkupit dhe t\u00eb Prizrenit.<\/p>\n<p>M\u00eb pas, gjat\u00eb zgjerimit t\u00eb shtetit nemanjid\u00eb t\u00eb Rashk\u00ebs (Sipas historiografis\u00eb serbe, Rashka \u00ebsht\u00eb b\u00ebrthama e shtetit mesjetar serb) n\u00eb drejtim kah jugu prej fillimit t\u00eb shekullit XIII-XIV, do t\u00eb okupohen dhe territoret e sotme t\u00eb Kosov\u00ebs q\u00eb dihet se do gjinden n\u00ebn sundimin e tyre p\u00ebr nj\u00eb koh\u00eb. N\u00eb k\u00ebt\u00eb drejtim, nemanjid\u00ebt do t\u00eb formojn\u00eb kish\u00ebn ortodokse t\u00eb tyre, e cila si\u00e7 do t\u00eb shohim do t\u00eb pavar\u00ebsohet n\u00eb vitin 1219 prej kryepeshkopat\u00ebs autoqefale t\u00eb Ohrit. Duke u shpallur e pavarur ajo do t\u00eb vendoset me seli n\u00eb Zhi\u00e7\u00eb t\u00eb Rashk\u00ebs. Okupimi i trojeve t\u00eb sotme t\u00eb Kosov\u00ebs asokohe nga nemanjid\u00ebt, q\u00eb pason gjat\u00eb disa decenieve n\u00eb shek.e XIII\u2019t\u00eb, solli padyshim nj\u00eb keq\u00ebsim t\u00eb ndjesh\u00ebm, jo vet\u00ebm fizik, politik e ekonomik, por edhe n\u00eb shkat\u00ebrrimin kulturor e fetar.<\/p>\n<p>K\u00ebtij p\u00ebrkeq\u00ebsimi i kontribuoi edhe m\u00eb tep\u00ebr transferimi i selis\u00eb autoqefale kishtare t\u00eb Rashk\u00ebs nga Zhi\u00e7a n\u00eb Pej\u00eb, pra n\u00eb trevat e Kosov\u00ebs. Kjo ndodhi n\u00eb fund t\u00eb shekullit t\u00eb XIII\u2019t\u00eb, ku pas nj\u00eb sulmi t\u00eb vitit 1290 nga tribut\u00eb tatar\u00eb dhe kuman\u00eb digjet Manastiri i Zhi\u00e7\u00ebs. Kuptohet se, Peja nuk ka qen\u00eb seli e vetme ose e p\u00ebrhershme e Patrikan\u00ebs s\u00eb Rashk\u00ebs qysh pretendohet.<\/p>\n<p>Manastiri i Zhi\u00e7\u00ebs ishte rind\u00ebrtuar e dihet se patriku Spiridon dhe trash\u00ebgimtari Danillo e kan\u00eb pasur selin\u00eb atje. Aso kohe, gjithashtu kuptohet se, kishat m\u00eb t\u00eb hershme \u201cserbe\u201d ishin nd\u00ebrtuar n\u00eb territorin e ngusht\u00eb t\u00eb Rashk\u00ebs: Studenica (af\u00ebr Novi Pazarit), Malisheva (af\u00ebr kufirit t\u00eb Bosnj\u00ebs), Sopo\u00e7ani (Novi Pazar) etj. Kjo shtrirje e kishave p\u00ebrkon me territorin e shtetit mesjetar t\u00eb Rashk\u00ebs, q\u00eb p\u00ebrshkruhet nga autori bizantin i shekullit t\u00eb X\u2019t\u00eb [K. Porfyrogjeneti si dhe burime t\u00eb tjera].<\/p>\n<p>Duke pasur parasysh pushtimin e territoreve shqiptare, gjat\u00eb dy-tre brezave t\u00eb sundimit t\u00eb nemanjid\u00ebve, q\u00eb arrijn\u00eb t\u00eb shtrihen n\u00eb territorin e sot\u00ebm t\u00eb Kosov\u00ebs, do t\u00eb kuptohet se, qendra kishtare e tyre ishte ende jasht\u00eb Kosov\u00ebs. Vet\u00ebm gjat\u00eb shekullit t\u00eb XIV\u2019t\u00eb, t\u00eb dh\u00ebnat tregojn\u00eb se, me rastin e nd\u00ebrtimit t\u00eb Manastirit t\u00eb Gra\u00e7anic\u00ebs, t\u00eb De\u00e7anit dhe t\u00eb Kryeengjujve (Arkangjelit) n\u00eb Prizren, treva e sotme e Kosov\u00ebs mund t\u00eb thuhet se kishte nj\u00ebfar\u00eb r\u00ebnd\u00ebsie si qend\u00ebr e Peshkopis\u00eb s\u00eb Rashk\u00ebs.<\/p>\n<p>Si pasoj\u00eb, me forcimin e m\u00eb tejm\u00eb t\u00eb pushtetit Nemanjid n\u00eb k\u00ebt\u00eb territor, pra duke filluar nga shekulli i XIV\u2019t\u00eb, at\u00ebbot\u00eb zgjerohet edhe kisha ortodokse e Rashk\u00ebs n\u00eb k\u00ebt\u00eb trev\u00eb, me t\u00eb gjitha tiparet q\u00eb i zot\u00ebronte kisha ortodokse bizantine: ligjet bizantine, veprat teologjike, literatura didaktike, artet, zejet, me t\u00eb cilat jeta kishtare pasurohej me objekte t\u00eb domosdoshme nga arkitektura, piktura kishtare e deri tek veshjet e et\u00ebrve.<\/p>\n<p>Pushteti Nemanjid n\u00eb territoret e sotme t\u00eb Kosov\u00ebs, n\u00eb ve\u00e7anti gjat\u00eb shekullit t\u00eb XIV\u2019t\u00eb, do t\u00eb zbatoj\u00eb nj\u00eb politik\u00eb q\u00eb synonte asimilimin e popullsive vend\u00ebse t\u00eb trevave t\u00eb pushtuara. Si m\u00eb t\u00eb efektsh\u00ebm n\u00eb k\u00ebt\u00eb drejtim zgjodh\u00ebn represionin dhe persekutimet n\u00eb l\u00ebmin fetar. Prandaj, edhe sundimtar\u00ebt nga Dinastia e nemanjid\u00ebve mbanin lidhje t\u00eb ngusht\u00eb me kish\u00ebn ortodokse, p\u00ebr t\u00eb cil\u00ebn nd\u00ebrtuan (rind\u00ebrtuan) shum\u00eb kisha e manastire, jo vet\u00ebm n\u00eb territorin e Rashk\u00ebs, por edhe n\u00eb ato ku shtrihej pushteti i tyre. Kuptohet se fshatrat asokohe p\u00ebrfshihen n\u00eb prona kishtare e q\u00eb pjesa m\u00eb e madhe e popullsis\u00eb fshatare t\u00eb Kosov\u00ebs gjat\u00eb shekullit t\u00eb XIV\u2019t\u00eb, ishte e detyruar ta lidhte fatin me kish\u00ebn ortodokse.<\/p>\n<p>P\u00ebrqafimi i ortodoksis\u00eb nga vend\u00ebsit-arb\u00ebrit (shqiptar\u00ebt), d\u00ebshmohet nga listat e banor\u00ebve, ku krahas klerit katolik t\u00eb cil\u00ebsuar me apelativ q\u00eb p\u00ebrdoret edhe sot n\u00eb gjuh\u00ebn shqipe: prift, dom, abat, p\u00ebrmenden edhe klerik\u00ebt ortodoks t\u00eb cil\u00ebsuar si: pop, pope, papas dhe kalluxher. Nd\u00ebrkaq, pjesa e popullat\u00ebs s\u00eb qyteteve, pra jasht\u00eb pronave kishtare p\u00ebrmes kolonist\u00ebve raguzan\u00eb, gjerman\u00eb e italian\u00eb qe e influencuar dhe e lidhur me kish\u00ebn romake.<\/p>\n<p>N\u00eb dokumentin e pap\u00ebs Benedikti i XI\u2019t\u00eb t\u00eb vitit 1303 nd\u00ebr pes\u00eb famulli katolike n\u00eb trojet e nemanjid\u00ebve p\u00ebrmenden edhe famullia e Trep\u00e7\u00ebs (de Trepezo) dhe e Gra\u00e7anic\u00ebs (de Grazaniza). N\u00eb nj\u00eb dokument q\u00eb pason nga Papa Kelmenti i VIII-t\u00eb i vitit 1346 kuptojm\u00eb se ipeshkvi i Kotorrit ka pasur t\u00eb drejt\u00eb kujdesi mbi famullin\u00eb e Prizrenit, Novob\u00ebrd\u00ebs, Janjev\u00ebs dhe Trep\u00e7\u00ebs. Po ashtu n\u00eb vitin 1346 p\u00ebr Prizrenin p\u00ebrmenden se kishte dy kisha katolike \u201cS. Marije de Prisren et S. Petri supra Prisren\u201d. Po n\u00eb k\u00ebt\u00eb dokument kuptojm\u00eb se kryepeshkopi i Tivarit kishte kujdesin mbi k\u00ebto.<\/p>\n<p>K\u00ebshtu, Prizreni si qend\u00ebr e ipeshkvis\u00eb katolike sipas dokumenteve, mund t\u00eb ndiqte jet\u00ebn kishtare. K\u00ebtu p\u00ebrmenden kishat e t\u00eb krishtera katolike si kisha e Sh\u00ebn Pjetrit, kisha e Zoj\u00ebs Mari dhe kisha e Sh\u00ebn Kollit. Duhet theksuar se, t\u00eb dh\u00ebnat po ashtu d\u00ebshmojn\u00eb q\u00eb, pushtimi Nemanjid i territoreve, e gjeti pjes\u00ebrisht popullsin\u00eb arb\u00ebrore t\u00eb viseve veriore e verilindore t\u00eb lidhura kishtarisht me ortodoksin\u00eb bizantine (Kosov\u00eb e Maqedoni) e me katolicizmin roman (Diokle \u2013 Zet\u00eb).<\/p>\n<p>Asokohe shum\u00eb kisha vend\u00ebse u uzurpuan ose mbi to u rind\u00ebrtuan manastire ortodokse t\u00eb Rashk\u00ebs, si\u00e7 jan\u00eb t\u00eb njohura faktet p\u00ebr kish\u00ebn e krye\u2019engj\u00ebjve Mihail e Gabriel si dhe kisha e Sh\u00ebn Pren\u00ebs n\u00eb Prizren. K\u00ebto fakte i paraqet letra e Papa Klementit t\u00eb V\u2019t\u00eb, i cili i drejtohet Millutinit (Mbretit t\u00eb Rashk\u00ebs, E.R.) duke k\u00ebrkuar q\u00eb t\u2019i liroj\u00eb kishat latine, t\u00eb cilat i kishte okupuar ai ose t\u00eb tjer\u00ebt. N\u00eb koh\u00ebn e sundimit t\u00eb Uroshit t\u00eb II\u2019t\u00eb \u2013 Millutinit (1282-1321), gjendja e katolik\u00ebve n\u00eb Kosov\u00eb u keq\u00ebsua shum\u00eb.<\/p>\n<p>Ai i ndiqte katolik\u00ebt dhe e kishte ndaluar ritin e tyre. K\u00ebt\u00eb keq\u00ebsim t\u00eb gjendjes s\u00eb t\u00eb krishter\u00ebve katolik\u00eb e v\u00ebrteton shkrimtari anonim, p\u00ebrndryshe i njoftuar mir\u00eb me kushtet dhe vendin q\u00eb p\u00ebr Stefan Uroshin e II\u2019t\u00eb, thot\u00eb: \u201cPo i ndjek shum\u00eb katolik\u00ebt dhe i urren\u201d. Po ashtu ai njofton se: \u201cPo rr\u00ebnon kishat dhe sulmon prelat\u00ebt\u201d, nd\u00ebrsa katolik\u00ebt n\u00eb k\u00ebt\u00eb vend \u201ci dogji deri n\u00eb thua\u201d (Gasper Gjini). P\u00ebr keqtrajtimin e popullat\u00ebs katolike n\u00eb vitin 1319, krer\u00ebt arb\u00ebror\u00eb i d\u00ebrguan p\u00ebrfaq\u00ebsuesit e vet me letra p\u00ebrcjell\u00ebse te Papa Gjoni i XXII-t\u00eb n\u00eb Avinjon, me \u00e7\u2019rast e njoftojn\u00eb at\u00eb me ndjekjet e ashpra n\u00eb vendin e tyre q\u00eb b\u00ebhen nga Uroshi i II\u2019t\u00eb Millutini.<\/p>\n<p>Letr\u00ebn e kishin n\u00ebnshkruar shum\u00eb zot\u00ebrinj arb\u00ebror\u00eb. N\u00eb mesin e k\u00ebtyre zot\u00ebrinjve arb\u00ebror\u00eb si kryengrit\u00ebs \u00ebsht\u00eb i sh\u00ebnuar edhe nj\u00eb nga Prizreni. Ndjekjet dhe persekutimet e popullat\u00ebs katolike do t\u00eb vazhdojn\u00eb m\u00eb fuqish\u00ebm gjat\u00eb periudh\u00ebs s\u00eb Stefan Dushanit (1331-1355). P\u00ebr t\u00eb, thuhet se, ka qen\u00eb \u201cmjaft jo tolerant ndaj katolik\u00ebve\u201d sepse \u201ckatolicizmin n\u00eb popull dhe n\u00eb mas\u00eb nuk e duronte\u201d. Masat e ashpra t\u00eb tij pasqyrohen edhe nga arkipeshkvi i Tivarit G. Adami, n\u00eb nj\u00eb relacion t\u00eb drejtuar Duk\u00ebs s\u00eb Burgonj\u00ebs, Filipit t\u00eb VII\u2019t\u00eb Valua m\u00eb 1332.<\/p>\n<p>Ai thekson se, po shkruan at\u00eb \u201cq\u00eb vet\u00eb e ka par\u00eb dhe p\u00ebrjetuar\u201d. Duke p\u00ebrshkruar gjendjen thekson se: \u201cn\u00eb pjes\u00ebn bregdetare edhe latin\u00ebt dhe arb\u00ebrit gjenden n\u00eb pozit\u00eb jasht\u00ebzakonisht t\u00eb v\u00ebshtir\u00eb sepse populli \u00ebsht\u00eb n\u00ebn pranga, prift\u00ebrinj t\u00eb thyer, t\u00eb shkelur dhe t\u00eb posht\u00ebruar, ipeshkvit\u00eb dhe abat\u00ebt shpeshher\u00eb burgosen\u2026 kishat, si ato katedrale po ashtu edhe t\u00eb tjerat, rr\u00ebnohen dhe u merren t\u00eb gjitha t\u00eb drejtat, zhduken dhe shkat\u00ebrrohen kuvendet\u201d.<\/p>\n<p>Dokumentet e koh\u00ebs d\u00ebshmojn\u00eb se Stefan Dushani, p\u00ebrdori t\u00ebr\u00eb aparatin e forc\u00ebs p\u00ebr zbrazjen e trojeve shqiptare me pretekstin se, po i ndiqte katolik\u00ebt e pad\u00ebgjuesh\u00ebm arb\u00ebror\u00eb. Edhe pse n\u00eb kushte t\u00eb tilla, arb\u00ebrit, i b\u00ebn q\u00ebndres\u00eb t\u00eb vendosur pushtimit dhe shtypjes s\u00eb Nemanjid\u00ebve. Ajo shprehet sidomos me kryengritjen e madhe t\u00eb vitit 1332 q\u00eb p\u00ebrfshiu trevat e lumit Buna (Barbana).<\/p>\n<p>Kryengritjes do t\u2019i bashk\u00ebngjitet edhe bujari Dhimit\u00ebr Suma, e n\u00eb vazhdim n\u00eb vitin 1334 shohim kryengritjen edhe n\u00eb rrethin e Prizrenit. Presioni dhe dhuna e eg\u00ebr q\u00eb ushtrohej n\u00eb trevat arb\u00ebrore do t\u00eb merret vesh edhe n\u00eb zyr\u00ebn e Papatit. K\u00ebtej, Papa Klementi i VI-t\u00eb n\u00eb vitin 1346, i shkruante Stefan Dushanit se: \u201cdisa mbret\u00ebr t\u00eb Rashk\u00ebs, paraardh\u00ebs t\u00eb juaj, kuvendet dhe kishat\u2026 i p\u00ebrvet\u00ebsuan n\u00eb koh\u00ebn e vet e q\u00eb edhe tani ju i mbani t\u00eb pushtuara\u201d.<\/p>\n<p>Prandaj, Papa k\u00ebrkonte nga Dushani, q\u00eb t\u2019i lejoj\u00eb ipeshkvit t\u00eb Kotorrit p\u00ebr t\u2019i mbledhur kontributet e caktuara kishtare n\u00eb \u2026 famulli (krishtere). Politika diskriminuese e pushtetit t\u00eb Rashk\u00ebs e sidomos e periudh\u00ebs s\u00eb Dushanit ndaj popullsis\u00eb arb\u00ebrore dhe t\u00eb tjer\u00ebve t\u00eb konfesionit katolik mori p\u00ebrmasa t\u00eb gjera, dhe u institucionalizua e u sanksionua edhe me ligj. Konkretisht, nj\u00eb politik\u00eb e till\u00eb u fiksua n\u00eb t\u00eb drejt\u00ebn mesjetare, n\u00eb Kodin e Stefan Dushanit, t\u00eb vitit 1349.<\/p>\n<p>Mjafton t\u00eb shikohen dispozitat e neneve 6, 7, 8 dhe 9, dhe t\u00eb konstatohet diskriminimi drejtuar kund\u00ebr popullatave jo\u2019rashkase. Katolicizmi sipas Kodit n\u00eb fjal\u00eb, \u00ebsht\u00eb \u201cherezi latine\u201d. M\u00eb tej mund t\u00eb lexohet: \u201c\u2026 n\u00eb qoft\u00eb se ndokush nuk d\u00ebgjon t\u00eb konvertohet e t\u00eb kthehet n\u00eb besimin e v\u00ebrtet\u00eb (si\u00e7 e quanin ata ortodoksin\u00eb) ai do t\u00eb d\u00ebnohet me vdekje\u201d.<\/p>\n<p>\u201cKlerik\u00ebt heretik\u00eb (t\u00eb konfesionit katolik) t\u00eb nj\u00eb komuniteti t\u00eb huaj q\u00eb p\u00ebrpiqen t\u00eb b\u00ebjn\u00eb predikimin do t\u00eb kapen, do t\u00eb d\u00ebrgohen n\u00eb miniera ose do t\u00eb d\u00ebbohen\u201d. \u201cKishat heretike (katolike) \u2026 do t\u2019u besohen klerik\u00ebve t\u00eb besimit t\u00eb v\u00ebrtet\u00eb\u2026\u201d. \u201cN\u00eb rast se gjendet nj\u00eb klerik latin q\u00eb p\u00ebrpiqet ta konvertoj\u00eb nj\u00eb t\u00eb krishter\u00eb (ortodoks) n\u00eb besimin latin, ai do t\u00eb d\u00ebnohet me vdekje\u2026\u201d.<\/p>\n<p>\u201cN\u00eb rast se gjendet nj\u00eb besimtar latin q\u00eb \u00ebsht\u00eb martuar fshehurazi me nj\u00eb grua ortodokse, ai duhet t\u00eb pag\u00ebzohet sipas m\u00ebnyr\u00ebs ortodokse, e n\u00eb rast se nuk d\u00ebgjon t\u00eb pag\u00ebzohet, atij do t\u2019i merret gruaja, f\u00ebmij\u00ebt e sht\u00ebpia, do t\u00eb katandiset n\u00eb mjerim e do t\u00eb detyrohet t\u00eb emigroj\u00eb\u2026\u201d (M.Purkoviq). T\u00eb ashtuquajturit \u201cnene antiheretike\u201d t\u00eb k\u00ebtij Kodi, sanksionojn\u00eb q\u00eb t\u00eb gjith\u00eb shtetasit e mbret\u00ebris\u00eb rashkase, an\u00ebtar\u00ebt e komunitetit t\u00eb huaj duhej t\u00eb ripag\u00ebzoheshin n\u00eb kish\u00ebn e tyre.<\/p>\n<p>Veprimtarin\u00eb e till\u00eb antikatolike t\u00eb Dushanit e p\u00ebrshkruan edhe G. de Boulogne, legat i Pap\u00ebs n\u00eb Padov\u00eb, n\u00eb letr\u00ebn e d\u00ebrguar mbretit t\u00eb Hungaris\u00eb dhe t\u00eb Venedikut, ku shkruan: \u201cStefan Dushani me dhun\u00eb i kthen n\u00eb fen\u00eb e vet besimtar\u00ebt e tij katolik\u00eb, se i pag\u00ebzon me kund\u00ebrshtim dhe jasht\u00eb \u00e7\u2019do dispozite dhe ligji t\u00eb kish\u00ebs\u201d (Gasper Gjini).<\/p>\n<p>Por si\u00e7 theksuam dhe m\u00eb lart, edhe p\u00ebrkund\u00ebr t\u00eb gjitha masave nd\u00ebshkuese dhe ndjekjeve t\u00eb shum\u00ebllojta e keqp\u00ebrdorimeve q\u00eb ushtrohen ndaj popullat\u00ebs dhe kish\u00ebs katolike sidomos gjat\u00eb shek. t\u00eb XIV-t\u00eb, ajo do t\u00eb rezistoj\u00eb dhe q\u00ebndroj\u00eb. Autor\u00ebt serb\u00eb M. Joviq, V. Koraq dhe t\u00eb tjer\u00eb na tregojn\u00eb se gjat\u00eb shek. t\u00eb XIV-t\u00eb, n\u00eb territorin e sot\u00ebm t\u00eb Kosov\u00ebs gjinden ose ekzistojn\u00eb komunat katolike dhe qytetet me kishat e tyre.<\/p>\n<p>Komuna katolike num\u00ebrohen: Prizreni (tri kisha katolike), Trep\u00e7a (dy kisha katolike), Novob\u00ebrda (dy kisha katolike), Janjeva (nj\u00eb kish\u00eb katolike). Nd\u00ebrsa vendet q\u00eb kishin kish\u00eb katolike ishin: Gra\u00e7anica, Belasica (Vrh Lab \u2013 sot vendburimi i lumit Llap n\u00eb veri t\u00eb Podjev\u00ebs) dhe Prishtina.<br \/>\nN\u00eb k\u00ebt\u00eb drejtim edhe pas vdekjes s\u00eb Dushanit, ngjarjet nuk rridhnin aspak n\u00eb t\u00eb mir\u00eb p\u00ebr banor\u00ebt e at\u00ebhersh\u00ebm t\u00eb Kosov\u00ebs.<\/p>\n<p>N\u00eb sken\u00ebn politike n\u00eb territoret e Kosov\u00ebs do t\u00eb mbizot\u00ebroj\u00eb p\u00ebr t\u00eb mir\u00eb situata p\u00ebr arb\u00ebrit \u2013 shqiptar\u00ebt, tek kur k\u00ebta do t\u00eb p\u00ebrfshihen n\u00eb shtetin mesjetar arb\u00ebror t\u00eb Balshajve. \u00cbsht\u00eb fakt i njohur n\u00eb literatur\u00ebn historiografike, q\u00eb territori i sot\u00ebm i Kosov\u00ebs njohu sundimin e Balshajve nga viti 1372-1385. Pasi q\u00eb e forcuan pushtetin e tyre, Balshajt n\u00eb vitin 1369 n\u00ebp\u00ebrmjet peshkopit t\u00eb Shasit i k\u00ebrkuan Papa Urbanit t\u00eb V-t\u00eb miratimin p\u00ebr konvertimin e tyre nga feja ortodokse n\u00eb at\u00eb katolike.<\/p>\n<p>Pjesa d\u00ebrmuese e popullsis\u00eb s\u00eb zot\u00ebrimeve t\u00eb tyre q\u00eb shtriheshin n\u00eb trevat e Shqip\u00ebris\u00eb (L. Maltezi) ishte katolike. Me k\u00ebt\u00eb hap, Balshajt, synonin t\u2019i p\u00ebrshtateshin edhe n\u00eb pik\u00ebpamje fetare mjedisit shoq\u00ebror t\u00eb arb\u00ebrve, duke hedhur tej \u00e7do mbeturin\u00eb t\u00eb sundimit t\u00eb nemanjid\u00ebve q\u00eb i largonte nga popullsia vend\u00ebse arb\u00ebrore.<\/p>\n<p>Arsyet e tilla, na b\u00ebjn\u00eb t\u00eb mund t\u00eb konstatohet se, p\u00ebr Balshajt, ortodoksia kishte qen\u00eb nj\u00eb fe e imponuar n\u00eb kushtet kur kan\u00eb qen\u00eb n\u00ebn presionin dhe okupimin sllav. Ata vepruan n\u00ebn mask\u00ebn e saj derisa arrit\u00ebn kulmin e fuqis\u00eb s\u00eb tyre politike p\u00ebr t\u00eb shmangur \u00e7do goditje t\u00eb mundshme nga ata dhe kisha e tyre (P. Bogdani). Sundimi i Balshajve n\u00eb Kosov\u00eb pati pasoja t\u00eb drejtp\u00ebrdrejta edhe n\u00eb drejtim t\u00eb kish\u00ebs s\u00eb Rashk\u00ebs.<\/p>\n<p>T\u00eb dh\u00ebnat tregojn\u00eb gjendjen e r\u00ebnd\u00eb t\u00eb kish\u00ebs s\u00eb Rashk\u00ebs, institucion ky ideologjik dhe politik i shtetit n\u00eb fjal\u00eb. Klerik\u00ebt rashkas k\u00ebt\u00eb periudh\u00eb e cil\u00ebsuan si nj\u00eb \u201cfurtun\u00eb\u201d t\u00eb v\u00ebrtet\u00eb, sepse n\u00eb m\u00ebnyr\u00ebn \u201cbanditeske dhe me sulme\u201d u rr\u00ebmbyen pasurit\u00eb e saj deri tek froni i shenjt\u00eb \u201ci patrikut dhe ofiqet apostolike\u201d. Kisha e Rashk\u00ebs gjat\u00eb k\u00ebsaj periudhe ishte e anatemuar (p\u00ebr shkak t\u00eb shpalljes s\u00eb Patrikut t\u00eb Rashk\u00ebs n\u00eb vitin 1346 nga Stefan Dushani n\u00eb m\u00ebnyr\u00eb t\u00eb pa ligjshme, pra pa lejen e Patrikan\u00ebs s\u00eb Bizantit n\u00eb Kostantinopoj\u00eb, E.R.).<\/p>\n<p>P\u00ebr t\u00eb penguar asgj\u00ebsimin q\u00eb i kanosej, kisha e Rashk\u00ebs, u orvat t\u00eb pajtohet me Patrikan\u00ebn Bizantine. Edhe pse si duket u njoh si kish\u00eb e pavarur nga Patrikana Bizantine, \u00e7\u00ebshtje diskutabile p\u00ebr t\u00eb cil\u00ebn flitet se a ishte krejt e pa varur ose jo, pozita e saj n\u00eb trev\u00ebn e Kosov\u00ebs aso kohe ishte e dob\u00ebsuar shum\u00eb. P\u00ebr shum\u00eb arsye Balshajt nuk lejuan q\u00eb qendra e saj t\u00eb mbetet si m\u00eb par\u00eb n\u00eb Pej\u00eb dhe as nuk pranuan q\u00eb kuvendi i kish\u00ebs s\u00eb Rashk\u00ebs t\u00eb mblidhej aty (1375).<\/p>\n<p>Prizreni u konsiderua si qyteti nga ku mund t\u00eb kontrollohej m\u00eb mir\u00eb veprimtaria e saj, ndaj edhe k\u00ebtu u caktua qendra e re. Madje, p\u00ebr her\u00eb t\u00eb par\u00eb n\u00eb historin\u00eb e kish\u00ebs s\u00eb Rashk\u00ebs u v\u00eb n\u00eb postin e udh\u00ebheq\u00ebsit kishtar jo nj\u00eb klerik i tyre pra rashkas, por nj\u00eb klerik bullgar, Jefreni. Masat e tjera radikale q\u00eb lidhen gjat\u00eb sundimit t\u00eb Balshajve n\u00eb pjes\u00eb t\u00eb territorit t\u00eb Kosov\u00ebs b\u00ebn q\u00eb kisha rashkase e dob\u00ebsuar t\u00eb ket\u00eb b\u00ebr\u00eb zhvendosjen e qendr\u00ebs s\u00eb \u201cPatrikan\u00ebs\u201d nga Prizreni n\u00eb Zhi\u00e7\u00eb t\u00eb Rashk\u00ebs. Kjo ka ndodhur sigurisht para Betej\u00ebs s\u00eb Kosov\u00ebs t\u00eb vitit 1389.<\/p>\n<p>Po ashtu dihet se nga fundi i shek. t\u00eb XIV-t\u00eb dhe fillimi i atij t\u00eb XV-t\u00eb, p\u00ebrve\u00e7 familjes Balshaj q\u00eb zot\u00ebronte toka arb\u00ebrore, krahas tyre do fuqizohen dhe familjet arb\u00ebrore t\u00eb Kastriot\u00ebve dhe Dukagjin\u00ebve, t\u00eb cilat do shohim se do zot\u00ebronin territore t\u00eb tyre. K\u00ebto dy familje do shihet q\u00eb do t\u00eb veprojn\u00eb dhe sundojn\u00eb edhe treva arb\u00ebrore t\u00eb territorit t\u00eb sot\u00ebm t\u00eb Kosov\u00ebs (sidomos Rrafshin e Dukagjinit dhe Prizrenin) gjithnj\u00eb deri n\u00ebn r\u00ebnien e gjith\u00eb vendit n\u00ebn Perandorin\u00eb Osmane (1455-1461).<\/p>\n<p>N\u00eb k\u00ebt\u00eb drejtim aspiratat e historiografis\u00eb, Akademis\u00eb s\u00eb Shkencave, Kish\u00ebs Ortodokse dhe Qeveris\u00eb Serbe, edhe n\u00eb dit\u00ebt e sotme, pretendojn\u00eb p\u00ebr p\u00ebrvet\u00ebsimin e monumenteve arkitektonike t\u00eb trash\u00ebgimis\u00eb kulturore t\u00eb Kosov\u00ebs \u2013 objekteve t\u00eb kultit t\u00eb krishter\u00eb kishave dhe manastireve. K\u00ebto objekte i quajn\u00eb t\u00eb tyre, me pretekst se, kinse ato jan\u00eb nd\u00ebrtuar nga mbret\u00ebrit e tyre gjat\u00eb mesjet\u00ebs, kur ata paskan sunduar territoret e sotme t\u00eb Kosov\u00ebs.<\/p>\n<p>Dihet dhe nuk \u00ebsht\u00eb \u00e7\u00ebshtje kontestuese se, q\u00eb nga sundimi nemanjidas, sidomos nga koha mbret\u00ebrve: Millutinit (1282-1321), Stefan De\u00e7anit (1321-1331), Stefan Dushanit (1331-1355), dhe n\u00eb koh\u00ebn e sundimtarit t\u00eb fundit t\u00eb k\u00ebsaj Dinastie Uroshit t\u00eb V\u2019t\u00eb (1355-1371), territori i sot\u00ebm i Kosov\u00ebs do t\u00eb gjendet n\u00ebn pushtimin nemanjid t\u00eb shtetit t\u00eb Rashk\u00eb, pra n\u00ebn pushtetin politik e fetar t\u00eb tyre.<\/p>\n<p>Sundimtar\u00ebt n\u00eb fjal\u00eb duke forcuar pushtetin politik t\u00eb tyre, nj\u00ebkoh\u00ebsisht forcuan edhe at\u00eb kishtar, b\u00ebn\u00eb q\u00eb edhe disa qytete mesjetare t\u00eb Kosov\u00ebs t\u2019i p\u00ebrdorin si seli t\u00eb p\u00ebrhershme t\u00eb tyre. N\u00eb k\u00ebt\u00eb drejtim edhe objektet e kultit, si\u00e7 do t\u00eb shohim, n\u00eb mas\u00eb t\u00eb madhe do t\u2019i adaptojn\u00eb p\u00ebr vete. N\u00eb an\u00ebn tjet\u00ebr, duke punuar n\u00eb k\u00ebt\u00eb drejtim, sidomos duke iu referuar burimeve historike dhe studimeve serioze q\u00eb kan\u00eb t\u00eb b\u00ebjn\u00eb me k\u00ebt\u00eb \u00e7\u00ebshtje, del dhe \u00ebsht\u00eb mir\u00eb e qart\u00eb se, k\u00ebtu kemi t\u00eb b\u00ebjm\u00eb me p\u00ebrvet\u00ebsimin nemanjidas t\u00eb monumenteve t\u00eb kultit t\u00eb krishter\u00eb iliro-arb\u00ebror si dhe ato romake e bizantine.<\/p>\n<p>Monumentet kryesore t\u00eb kultit t\u00eb krishter\u00eb n\u00eb Kosov\u00eb, t\u00eb cilat sot konsiderohen kisha ose manastire ortodokse nemanjidase \u201cserbe\u201d, si\u00e7 pretendohet pothuajse n\u00eb t\u00eb gjitha shkrimet e historiografis\u00eb serbe, si\u00e7 \u00ebsht\u00eb: Manastiri i De\u00e7anit, Gra\u00e7anic\u00ebs, Kisha e Shenjtor\u00ebve Mihail e Gabriel dhe kisha e Zoj\u00ebs Prene n\u00eb Prizren, Patrikana e Pej\u00ebs, Kisha e Shtjefnit n\u00eb Banj\u00eb t\u00eb Mitrovic\u00ebs, del t\u00eb jen\u00eb monumente t\u00eb mo\u00e7me iliro-arb\u00ebrore. Duke pasur parasysh k\u00ebt\u00eb q\u00eb u tha, nga studiues serioz\u00eb, askush nuk e mohon faktin se kishat dhe manastiret n\u00eb fjal\u00eb jan\u00eb nd\u00ebrtuar, rind\u00ebrtuar ose meremetuar mbi themelet e monumenteve t\u00eb mo\u00e7me t\u00eb periudh\u00ebs romake e bizantine.<\/p>\n<p>Nga e gjith\u00eb kjo q\u00eb u tha, dhe p\u00ebr m\u00eb tep\u00ebr duhet t\u00eb dihet edhe se, monumenti i par\u00eb kishtar\u00eb i rind\u00ebrtuar nga nemanj\u00ebt e Rashk\u00ebs n\u00eb territoret e sotme t\u00eb Kosov\u00ebs \u00ebsht\u00eb kisha e Pej\u00ebs. N\u00eb gjysm\u00ebn e shekullit t\u00eb XIII\u2019t\u00eb, thuhet se, u nd\u00ebrtua kisha e apostujve n\u00eb Pej\u00eb.<\/p>\n<p>Kjo kish\u00eb sot gjendet n\u00eb kuad\u00ebr t\u00eb kompleksit t\u00eb Patrikan\u00ebs s\u00eb Pej\u00ebs. Edhe kjo kish\u00eb si\u00e7 do shohim m\u00eb posht\u00eb, del t\u00eb jet\u00eb rikonstruktuar n\u00eb nd\u00ebrtim t\u00eb vjet\u00ebr, s\u00eb cil\u00ebs iu dha forma e ndonj\u00eb kishe t\u00eb koh\u00ebs. N\u00eb fasadat e k\u00ebsaj kishe shihet m\u00ebnyra romanike e punimit, me gur\u00eb t\u00eb imt\u00eb e t\u00eb gdhendur, elemente k\u00ebto t\u00eb stilit per\u00ebndimor romanik, stili romaniko-gotik, q\u00eb mund t\u00eb themi se stili n\u00eb fjal\u00eb do t\u00eb paraqitet edhe tek t\u00eb gjitha objektet e karakterit sakral t\u00eb nd\u00ebrtuara n\u00eb Kosov\u00eb gjat\u00eb mesjet\u00ebs s\u00eb zhvilluar.<\/p>\n<p>P\u00ebr nd\u00ebrtimin e kish\u00ebs s\u00eb Shenjtor\u00ebve t\u00eb Apostolit n\u00eb Pej\u00eb, e cila nd\u00ebrtohet diku n\u00eb gjysm\u00ebn e shekullit t\u00eb XIII\u2019t\u00eb, t\u00eb dh\u00ebnat tregojn\u00eb se me t\u00eb nd\u00ebrtuar, n\u00eb t\u00eb v\u00ebrtet\u00eb, vazhdohet nj\u00eb kish\u00eb e vjet\u00ebr dhe e ruajtur mir\u00eb e tipit t\u00eb ashtuquajtur bazilik\u00eb trekishtare, q\u00eb koha e ekzistimit t\u00eb saj nuk dihet. Nd\u00ebrtuesit e punojn\u00eb at\u00eb sipas programit t\u00eb kishave t\u00eb Rashk\u00ebs. Q\u00eb kisha n\u00eb fjal\u00eb u rind\u00ebrtua njoftojn\u00eb k\u00ebta autor\u00eb: Gj. Boshkoviq, M. Qanak\u2019Mediq, B. J. Gjuriq, S. Qirkoviq, V. Koraq dhe Gj. Jankoviq.<\/p>\n<p>T\u00eb dh\u00ebnat tregojn\u00eb edhe se, Manastiri i Gra\u00e7anic\u00ebs, sipas njoftimeve burimore historike dhe gjetjeve arkeologjike gjat\u00eb viteve 1957, 1963 dhe 1964 t\u00eb zhvilluara nga ekspert\u00eb serb\u00eb, \u00ebsht\u00eb nj\u00eb bazilik\u00eb e nd\u00ebrtuar midis shekullit t\u00eb VI-t\u00eb dhe XI-t\u00eb. Kjo bazilik\u00eb ishte qend\u00ebr e ipeshkvis\u00eb s\u00eb Ulpian\u00ebs Dardane. Pas rr\u00ebnimit t\u00eb saj, mbi themelet e Anijat\u00ebs s\u00eb Mesme u rind\u00ebrtua nj\u00eb kish\u00eb kushtuar zoj\u00ebs s\u00eb bekuar t\u00eb Gra\u00e7anic\u00ebs.<\/p>\n<p>Ka t\u00eb ngjar\u00eb se po kjo kish\u00eb t\u00eb p\u00ebrmendet n\u00eb letr\u00ebn e Papa Benediktit t\u00eb XI\u2019t\u00eb, t\u00eb vitit 1303, si kish\u00eb famullitare katolike. Mbi k\u00ebt\u00eb kish\u00eb, kuptohet se mbreti nemanjid Millutini, rind\u00ebrtoi Manastirin e Gra\u00e7anic\u00ebs rreth vitit 1316. Se kjo kish\u00eb u nd\u00ebrtua n\u00eb themelet e vjetra t\u00eb nj\u00eb bazilike bizantine, q\u00eb themelet e saja nuk jan\u00eb shfryt\u00ebzuar t\u00ebr\u00ebsisht, na njofton studiuesi serb\u00eb V. Kora\u00e7. Njoftime se kjo kish\u00eb ishte rind\u00ebrtuar gjejm\u00eb edhe tek punime t\u00eb autor\u00ebve t\u00eb tjer\u00eb si: V. Vuliq, P. Mijoviq, D. Bogdanoviq, V. Markoviq, M. Kashanin dhe Gj. Jankoviq.<\/p>\n<p>Gjithashtu edhe p\u00ebr Manastirin e shenjtor\u00ebve Mihail dhe Gabriel t\u00eb Prizrenit, gjejm\u00eb d\u00ebshmi nga autori S. Nenadoviq dhe nga libri i botuar prej grup autor\u00ebsh \u201cKosovo nekad i danas\u201d, se ai \u00ebsht\u00eb nd\u00ebrtuar mbi nj\u00eb kish\u00eb t\u00eb mo\u00e7me Dardane t\u00eb periudh\u00ebs s\u00eb antikitetit t\u00eb von\u00eb. Rind\u00ebrtimi \u00ebsht\u00eb b\u00ebr\u00eb rreth vitit 1348-1352.<\/p>\n<p>N\u00eb kompleksin e Manastirit gjendet K\u00ebshtjella e Ep\u00ebrme, Kisha e Sh\u00ebn Kollit dhe Kisha e Shenjtor\u00ebve. S\u2019do mend se k\u00ebt\u00eb kompleks t\u00eb kultit e shfryt\u00ebzuan banor\u00ebt e ritit ortodoks, si arb\u00ebrit ashtu edhe \u201cserb\u00ebt\u201d. Arkeolog\u00ebt n\u00eb rr\u00ebnojat e k\u00ebtij Manastiri kan\u00eb zbuluar fragmente interesante t\u00eb artit bizantin, romak\u00eb dhe gotik\u00eb (F. Dran\u00e7olli). Ajo q\u00eb t\u00ebrheq m\u00eb tep\u00ebr v\u00ebmendjen \u00ebsht\u00eb mozaiku, q\u00eb nuk ka ndonj\u00eb paralele me ndonj\u00eb mozaik n\u00eb Serbi, ve\u00e7se m\u00eb shum\u00eb i ngjan mozaikut n\u00eb pag\u00ebzoren e Katedrales Santa Maria t\u00eb Firenc\u00ebs (J. Dran\u00e7olli).<\/p>\n<p>N\u00eb kish\u00ebn e k\u00ebtij Manastiri dihet se ruhet edhe varri i kryezot\u00ebriut arb\u00ebror, Strazimir Balsha nga viti 1372 (G. Tomoviq dhe R. Grujiq). Edhe me nd\u00ebrtimin e manastirit t\u00eb Kryeengjujve (Arkangjelit) af\u00ebr Prizrenit, q\u00eb do t\u00eb ngrihet nga mbreti Stefan Dushani (1331-1355), t\u00eb dh\u00ebnat tregojn\u00eb se, aty ekzistonte nj\u00eb objekt fetar i vjet\u00ebr dhe se n\u00eb rr\u00ebnojat e tij u ngrit manastiri i ri. Pra, manastiri ekzistonte edhe para se Dushani ta rind\u00ebrtonte. Mb\u00ebshtetje p\u00ebr k\u00ebt\u00eb dhan\u00eb: revista e sip\u00ebr theksuar \u201cPravoslavlje\u201d, S. Novakoviq dhe Vl. \u00c7oroviq.<\/p>\n<p>N\u00eb k\u00ebt\u00eb drejtim, \u00ebsht\u00eb e njohur se mbreti Millutin n\u00eb vitin 1307 p\u00ebrvet\u00ebsoi edhe kish\u00ebn katedrale Zoja Prene n\u00eb Prizren. Sipas hulumtimeve arkeologjike e historike t\u00eb materialit relevant, supozohet se kisha e Sh\u00ebn Pren\u00ebs n\u00eb Prizren kishte kat\u00ebr faza t\u00eb zhvillimit. Hulumtimet e para u b\u00ebn\u00eb nga S. Nenadoviq, i cili konstaton rip\u00ebrt\u00ebritjen e bazilik\u00ebs s\u00eb vjet\u00ebr e cila ngrihet n\u00eb themelet e nj\u00eb kishe bizantine t\u00eb shekullit t\u00eb IX\u2019t\u00eb ose X-t\u00eb.<\/p>\n<p>Ai ka konstatuar dy faza t\u00eb nd\u00ebrtimeve para koh\u00ebs s\u00eb rind\u00ebrtimit t\u00eb shekullit t\u00eb XIV\u2019t\u00eb dhe faz\u00ebn e rind\u00ebrtimit t\u00eb vitit 1306-1307. Se kjo, ishte nd\u00ebrtuar mbi themelet e objektit t\u00eb vjet\u00ebr njofton edhe autori Gj. Jankoviq. Edhe n\u00eb Kart\u00ebn e Stefan De\u00e7anit (burim mesjetar serb i shek. t\u00eb XIV-t\u00eb) thuhet se: \u201cKisha e Sh\u00ebn Pren\u00ebs ka ekzistuar q\u00eb nga koh\u00ebrat e mbret\u00ebrve t\u00eb st\u00ebrlasht\u00eb\u201d.<\/p>\n<p>Hulumtuesi S. Nenadoviq q\u00eb udh\u00ebhoqi pun\u00ebt rreth restaurimit dhe konservimit t\u00eb saj (1950-1952) thekson prezenc\u00ebn e fragmenteve m\u00eb t\u00eb vjetra dhe t\u00eb monumenteve t\u00eb krishterimit t\u00eb hersh\u00ebm: \u201c\u2026 duhet t\u00eb parashohim se kjo kish\u00eb ndoshta \u00ebsht\u00eb nd\u00ebrtuar mbi nj\u00eb tempull edhe m\u00eb t\u00eb vjet\u00ebr, sepse nuk jan\u00eb zhvilluar hulumtimet n\u00eb at\u00eb mas\u00eb q\u00eb t\u00eb jemi t\u00eb sigurt se n\u00ebn k\u00ebt\u00eb kish\u00eb t\u00eb vjet\u00ebr nuk ekzistojn\u00eb themele edhe m\u00eb t\u00eb vjetra\u201d.<\/p>\n<p>Po ashtu edhe J. Jastrebov, konfirmon faktin se, ky manastir \u00ebsht\u00eb i koh\u00ebs para \u201cserbe\u201d. P\u00ebr rind\u00ebrtimin e kish\u00ebs s\u00eb Pren\u00ebs mbi themelet e nj\u00eb tempulli pagan duhet cekur se, kryepeshkopi Danillo (jetoi n\u00eb shek. e XIV\u2019t\u00eb) e quan mbretin Millutin \u201cnd\u00ebrtimtar dhe rip\u00ebrt\u00ebrir\u00ebs t\u00eb tempujve t\u00eb rr\u00ebzuar dhe t\u00eb rr\u00ebnuar\u201d. Fakti mbi ekzistimin e kish\u00ebs s\u00eb m\u00ebhershme, tregohet nga mbishkrimi i vendosur aty \u201c\u2026e rip\u00ebrt\u00ebriu q\u00eb nga themelet mbreti Stefan Uroshi\u2026\u201d (S. Nenadoviq).<\/p>\n<p>Ndikimet e stilit t\u00eb nd\u00ebrtimit per\u00ebndimor do t\u00eb shihen m\u00eb s\u00eb miri edhe n\u00eb Kish\u00ebn e Manastirit t\u00eb De\u00e7anit ose si\u00e7 edhe quhet Pandakratori, e rind\u00ebrtuar ose nd\u00ebrtuar gjat\u00eb sundimit t\u00eb Stefan De\u00e7anit dhe Dushanit (1327-1335). Karakteristika kryesore e k\u00ebtij objekti \u00ebsht\u00eb stili romanik i nd\u00ebrtimit q\u00eb tregon A. Stefanoviq. Sipas t\u00eb dh\u00ebnave, Manastirin e De\u00e7anit e nd\u00ebrtoi arkitekti shqiptar At Vita Ku\u00e7i \u2013 Cuci me 18 skulptor\u00eb e gurskalit\u00ebs. Manastiri i Sh\u00ebn Stefanit ose Bajska q\u00eb gjendet n\u00eb Banj\u00eb t\u00eb Mitrovic\u00ebs, u rind\u00ebrtua nga mbreti Millutin. Murimi i tij u realizua gjat\u00eb viteve 1312-1317.<\/p>\n<p>Sipas autorit D. Bogdanoviq, \u00ebsht\u00eb e mundur q\u00eb k\u00ebtu edhe m\u00eb her\u00ebt t\u00eb kishte ekzistuar nj\u00eb manastir. Se ky objekt ishte rind\u00ebrtuar mbi themelet e nj\u00eb tempulli t\u00eb vjet\u00ebr mb\u00ebshtetet dhe nga autor\u00ebt V. Markoviq, A. Stefanoviq e po ashtu dhe nga revista e Patrikan\u00ebs Serbe \u201cPravoslavlje\u201d q\u00eb botohet n\u00eb Beograd. Po ashtu, kemi t\u00eb dh\u00ebnat q\u00eb tregojn\u00eb edhe p\u00ebr nj\u00eb num\u00ebr mjesht\u00ebrish \u2013 skulptor\u00ebsh t\u00eb shquar shqiptar\u00eb t\u00eb nd\u00ebrtimit t\u00eb kishave q\u00eb ve\u00e7oheshin asaj kohe, si\u00e7 jan\u00eb: Miho (Mikel) Tivarasi i shekullit t\u00eb XIV\u2019t\u00eb, Gjin Aleksi dhe Mark Nikoll\u00eb Gega etj.<\/p>\n<p>Mb\u00ebshtetje p\u00ebr q\u00ebndrimet tona q\u00eb paraqiten gjat\u00eb gjith\u00eb k\u00ebtij punimi, se kishat dhe manastiret ortodokse u rind\u00ebrtuan ose m\u00eb mir\u00eb t\u00eb themi, u adaptuan me nd\u00ebrhyrje gjat\u00eb ri-nd\u00ebrtimeve p\u00ebr t\u2019u transformuar nga stili katolik n\u00eb at ortodoks, si\u00e7 kuptohet nga shumica e rasteve t\u00eb sip\u00ebrtheksuara, do t\u00eb gjejm\u00eb edhe tek disa studiues serb\u00eb q\u00eb shquhen me punimet e tyre p\u00ebr k\u00ebto \u00e7\u00ebshtje. Gj. Sljep\u00e7eviq, tregon se: nemanjid\u00ebt, sundimtar t\u00eb Rashk\u00ebs nuk pat\u00ebn dije p\u00ebr nd\u00ebrtime as t\u00eb kishave e as t\u00eb manastireve, ata vet\u00ebm i shfryt\u00ebzuan objektet dhe kultur\u00ebn bizantine duke qen\u00eb nj\u00eb her\u00ebt kopjues dhe imitues t\u00eb tyre.<\/p>\n<p>Kjo, sipas autorit, tregohet edhe me selit (rezidencat) e p\u00ebrkohshme t\u00eb mbret\u00ebrve t\u00eb tyre q\u00eb do t\u00eb l\u00ebvizin gjat\u00eb gjith\u00eb periudh\u00ebs s\u00eb sundimit. Ata, nuk kishin nj\u00eb vend (qend\u00ebr, qytet apo pallat) t\u00eb p\u00ebrhersh\u00ebm. Shefi i katedr\u00ebs p\u00ebr arkeologji mesjetare n\u00eb Beograd, Dr. Gj.Jankoviq, thekson se, sa \u00ebsht\u00eb e ditur Kosova, Mali i Zi dhe Hercegovina jan\u00eb territoret q\u00eb m\u00eb s\u00eb shumti kan\u00eb kisha q\u00eb sh\u00ebrbenin n\u00eb vazhdim\u00ebsi q\u00eb prej nj\u00ebmij\u00eb (1000) vjet\u00ebsh.<\/p>\n<p>Nga k\u00ebto, kemi objekte t\u00eb nd\u00ebrtuara qysh gjat\u00eb shek. t\u00eb VI\u2019t\u00eb dhe t\u00eb VII\u2019t\u00eb ose ato t\u00eb shek. t\u00eb IX\u2019t\u00eb dhe t\u00eb XI\u2019t\u00eb, si\u00e7 jan\u00eb edhe kisha n\u00eb Lipjan, Gra\u00e7anic\u00eb dhe Zonja Prene (Ljevishka) n\u00eb Prizren. Akademiku, D.Bogdanoviq, tregon se, dy qytete bizantine q\u00eb i okupoi Stefan Nemanja, Prizreni dhe Lipjani, q\u00eb aso kohe ishin qendra fetare. Kur arkimandriti Sava e organizoi kish\u00ebn autoqefale \u201crashkase\u201d, at e ndan n\u00eb dhjet\u00eb (10) ipeshkvi, e nga ato tri(3) gjendeshin n\u00eb territoret e sotme t\u00eb Kosov\u00ebs. Zhvillimi i territorit t\u00eb sot\u00ebm t\u00eb Kosov\u00ebs, sipas autorit, si \u201cqend\u00ebr shpirt\u00ebrore\u201d e popullit \u201cserb\u201d gjat\u00eb mesjet\u00ebs mb\u00ebshtetet me p\u00ebrqendrimin e madh t\u00eb kishave dhe manastireve.<\/p>\n<p>Ai vazhdon, deri sot nuk mund t\u00eb dihet se sa kisha kan\u00eb qen\u00eb ose jan\u00eb ruajtur nga epoka para-nemanjide, sepse k\u00ebrkime, hulumtime sistematike si dhe arkeologjike nuk jan\u00eb kryer, duke shtuar, num\u00ebr bukur i madh i kishave nemanjide (rashkase) sigurt se jan\u00eb ngritur n\u00eb themelet e vjet\u00ebr t\u00eb tempujve bizantin\u00eb. Njoh\u00ebsi i mir\u00eb i k\u00ebtyre \u00e7\u00ebshtjeve, V. Markoviq, na tregon se, historia e kishave dhe manastireve ortodokse si\u00e7 shkruhet dhe p\u00ebrshkruhet nga tradita dhe historiografia serbe, nuk l\u00ebn\u00eb tjet\u00ebr, ve\u00e7 t\u00eb kuptohet se, veprat-nd\u00ebrtimet e fundit, ato nemanjide, t\u00eb jan\u00eb ngritur mbi llogarin\u00eb e t\u00eb parave.<\/p>\n<p>K\u00ebshtu, nemanjid\u00ebve i p\u00ebrshkruhen shum\u00eb manastire, t\u00eb cilat jan\u00eb shum\u00eb ma t\u00eb vjetra se koha e tyre. V. Markoviq, tregon edhe se, mbreti Millutini (1282-1321) nuk nd\u00ebrtoi asnj\u00eb manastir t\u00eb ri, ai vet\u00ebm i rind\u00ebrtoi manastiret e vjetra e t\u00eb l\u00ebna. P\u00ebr k\u00ebt\u00eb, historiografia jon\u00eb e vjet\u00ebr dhe e re e paraqesin Millutinin si themelues-nd\u00ebrtues i shum\u00eb manastireve. Karakteristik\u00eb e koh\u00ebs s\u00eb tij \u00ebsht\u00eb se, Millutini rind\u00ebrtoi shum\u00eb manastire n\u00eb territoret q\u00eb okupoi nga Bizanti, m\u00eb shum\u00eb se sa n\u00eb territoret e vjetra \u201cserbe\u201d.<\/p>\n<p>Historiani, St. Stanojeviq, thekson q\u00eb edhe para Stefan Nemanj\u00ebs, n\u00eb kufijt\u00eb me Rashk\u00ebn kishte bukur shum\u00eb manastire dhe udh\u00ebheq\u00ebs fetar\u00eb dhe nuk fillon krejt me Nemanj\u00ebn, si\u00e7 don\u00eb ta paraqesin historiograf\u00ebt tan\u00eb\u2026 Autori, V. Petkoviq, vjen n\u00eb p\u00ebrfundime se, fiset \u201cserbe\u201d (sllave, E. R.) q\u00eb nga ardhja dhe vendosja e tyre n\u00eb k\u00ebto territore (ballkanike) e deri n\u00eb shek. e XVIII\u2019t\u00eb, sh\u00ebnuan l\u00ebvizje t\u00eb m\u00ebdha. U nd\u00ebrtuan dhe rind\u00ebrtuan kisha e manastire e p\u00ebr \u00e7ka \u201c nuk mundemi t\u00eb pohojm\u00eb e v\u00ebrtetojm\u00eb se k\u00ebto vepra jan\u00eb ekskluzive serbe\u201d.<\/p>\n<p>N\u00eb k\u00ebt\u00eb drejtim, si\u00e7 potencuam edhe m\u00eb sip\u00ebr, kemi t\u00eb b\u00ebjm\u00eb me propagand\u00ebn pseudoshkencore serbe e cila tenton q\u00eb territorin e Kosov\u00ebs ta paraqet si \u201cqend\u00ebr shpirt\u00ebrore t\u00eb popullit serb\u201d gjat\u00eb mesjet\u00ebs, q\u00eb sipas tyre, mbahet me numrin e madh t\u00eb konceptuar t\u00eb kishave serbe dhe manastireve n\u00eb k\u00ebt\u00eb territor. Duhet theksuar edhe tendencat e nj\u00eb pjese t\u00eb madhe t\u00eb autor\u00ebve t\u00eb historiografis\u00eb serbe, q\u00eb tentojn\u00eb me t\u00eb dh\u00ebna t\u00eb argumentojn\u00eb se, selia e kish\u00ebs ortodokse e Rashk\u00ebs do t\u00eb bartet n\u00eb Pej\u00eb gjat\u00eb gjysm\u00ebs s\u00eb shekullit t\u00eb XIII\u2019t\u00eb, m\u00eb konkretisht kinse q\u00eb n\u00eb vitin 1253, nga Zhi\u00e7a, selia e arkipeshkvis\u00eb kalon n\u00eb Pej\u00eb. Mir\u00ebpo, n\u00eb k\u00ebt\u00eb drejtim duke iu referuar po t\u00eb dh\u00ebnave t\u00eb autor\u00ebve serb\u00eb, theksohet q\u00eb Peja tek n\u00eb decenien e fundit t\u00eb shekullit t\u00eb XIII\u2019t\u00eb b\u00ebhet qend\u00ebr ose seli e arkipeshkvis\u00eb s\u00eb Rashk\u00ebs.<\/p>\n<p>Sipas tyre, selia e arkipeshkopat\u00ebs pas sulmeve mongole dhe djegies s\u00eb Zhi\u00e7\u00ebs m\u00eb 1284 bartet n\u00eb Pej\u00eb. Sipas t\u00eb tjer\u00ebve, selia e kish\u00ebs kalon nga Zhi\u00e7a n\u00eb Pej\u00eb tek n\u00eb decenien e fundit t\u00eb shekullit t\u00eb XIII\u2019t\u00eb kur sulmohet nga tatar\u00ebt dhe kuman\u00ebt q\u00eb e pla\u00e7kitin dhe e djegin, t\u00eb cil\u00ebt i hakmerren Rashk\u00ebs p\u00ebr nj\u00eb sulm q\u00eb udh\u00ebhoqi ndaj tyre mbreti Millutin (V. Jankoviq). Po ashtu, edhe autor\u00eb t\u00eb tjer\u00eb mb\u00ebshtesin faktin se tek n\u00eb fund t\u00eb shekullit t\u00eb XIII\u2019t\u00eb, pas p\u00ebsimit t\u00eb Zhi\u00e7\u00ebs, Peja b\u00ebhet seli e re e arkipeshkopat\u00ebs rashkase (V. Boshkoviq, S. Qirkoviq).<\/p>\n<p>N\u00eb k\u00ebt\u00eb drejtim tendencat jan\u00eb q\u00eb pjes\u00ebt e territorit t\u00eb Kosov\u00ebs s\u00eb sotme, konkretisht treva e Drenic\u00ebs paraqitet si \u201cDrenica mali i dyt\u00eb i shenjt\u00eb serb\u201d. Lidhur me k\u00ebt\u00eb \u00ebsht\u00eb interesant t\u00eb p\u00ebrmendim se, autori thekson q\u00eb n\u00eb shekullin e XIV\u2019t\u00eb n\u00eb trev\u00ebn e Drenic\u00ebs gjendeshin 13 manastire dhe 5 kisha (T.Vukanoviq). Po ky autor m\u00eb pas, duke theksuar se kinse me rezultatet e tija hulumtuese t\u00eb vendbanimeve, t\u00eb cilat \u201cbazohen n\u00eb t\u00eb v\u00ebrtet\u00ebn shkencore\u201d nxjerr p\u00ebrfundime se: n\u00eb trev\u00ebn e Drenic\u00ebs s\u00eb sotme kan\u00eb ekzistuar gjithsej 9 manastire dhe 42 kisha, d.m.th. bie n\u00eb konfuzion n\u00eb librin e nj\u00ebjt\u00eb.<\/p>\n<p>Po ashtu, vlen t\u00eb theksojm\u00eb propagand\u00ebn nacionaliste t\u00eb kish\u00ebs ortodokse serbe q\u00eb gjithher\u00eb ishte ve\u00e7uar dhe ve\u00e7ohet p\u00ebr kah falsifikimi dhe spekulimet lidhur me \u00e7\u00ebshtjen n\u00eb fjal\u00eb. Sipas hartuesve t\u00eb librit \u201cMemorandumi p\u00ebr Kosov\u00eb e Metohi\u201d i botuar nga kisha ortodokse serbe, theksohet se: \u201cKosova e Metohija\u201d, \u201cTok\u00eb e shenjt\u00eb\u201d e \u201cpopullit serb\u201d, p\u00ebr ne paraqet at\u00eb, q\u00eb p\u00ebr popullin \u201chebre paraqet Jerusalemi\u201d. P\u00ebr k\u00ebt\u00eb, m\u00eb s\u00eb miri dhe m\u00eb s\u00eb forti d\u00ebshmojn\u00eb m\u00eb se 1300 kisha dhe manastire q\u00eb gjenden atje.<\/p>\n<p>Po k\u00ebshtu edhe autor\u00eb t\u00eb tjer\u00eb mb\u00ebshtesin k\u00ebto q\u00ebndrime duke theksuar se: \u201cHap\u00ebsira e krahin\u00ebs jugore t\u00eb Serbis\u00eb mbulohet me 1300 kisha dhe manastire me emrin zyrtar \u201cKosovo\u201d (me Metohin\u00eb e cila q\u00eb nga viti 1968, me d\u00ebshir\u00ebn e shqiptar\u00ebve kosovar\u00eb hiqet nga zyrtariteti, dhe m\u00eb pastaj nga komunikimi politik ditor), q\u00eb n\u00eb gjuh\u00ebn serbe \u00ebsht\u00eb simbolike, fjala m\u00eb me r\u00ebnd\u00ebsi e cila pas emrit t\u00eb Zotit, emrit t\u00eb Sh\u00ebn Sav\u00ebs (themeluesit t\u00eb kish\u00ebs ortodokse serbe n\u00eb shekullin e XIII\u2019t\u00eb), sh\u00ebnon nj\u00ebkoh\u00ebsisht edhe identitetin kulturor e nacional t\u00eb t\u00eb gjith\u00eb popullit serb\u201d (D. Bogdanoviq).<\/p>\n<p>Propaganda n\u00eb k\u00ebt\u00eb drejtim vazhdohet: \u201c\u2026 n\u00eb territorin e Kosov\u00eb e Metohis\u00eb\u2026, populli ortodoks serb\u00eb dhe kisha e saj kan\u00eb 1300 kisha e manastire nga shekulli i XII-t\u00eb deri n\u00eb at\u00eb t\u00eb XX\u2019t\u00eb, t\u00eb punuara gjat\u00eb tet\u00eb shekujve\u2026\u201d (Novosti, Beograd, 2004). Po ashtu theksohet se sipas evidencave n\u00eb trev\u00ebn e Kosov\u00ebs duhet t\u00eb ket\u00eb aty af\u00ebr 200 objekte t\u00eb ruajtura ose t\u00eb shkat\u00ebrruara, por n\u00eb t\u00eb v\u00ebrtet\u00eb ka m\u00eb shum\u00eb sikur t\u00eb num\u00ebroheshin dhe hulumtoheshin lokalitetet arkeologjike t\u00eb paidentifikuara (g\u00ebrmadhat e kishave).<\/p>\n<p>Sipas A. Urosheviq, gjendja e t\u00eb pamurit t\u00eb k\u00ebsaj treve (\u00ebsht\u00eb fjala p\u00ebr Kosov\u00ebn) n\u00eb mesjet\u00eb flet p\u00ebr nj\u00eb num\u00ebr t\u00eb madh g\u00ebrmadhash t\u00eb kishave, mbetje t\u00eb kishave t\u00eb vjetra dhe sipas tij, shenja t\u00eb tilla kishte pothuajse n\u00eb t\u00eb gjitha fshatrat, edhe serbe e shqiptare, nd\u00ebrsa n\u00eb disa fshatra jan\u00eb edhe nga dy e m\u00eb shum\u00eb g\u00ebrmadha t\u00eb kishave (A.Urosheviq). Edhe D.Bogdanoviq, shprehet se, sipas hulumtimeve arkeologjike v\u00ebrtetohet se n\u00eb territorin e Kosov\u00ebs ishin 1300 kisha e manastire e monumente tjera serbe.<\/p>\n<p>T\u00eb dh\u00ebnat e tilla si m\u00eb lart, t\u00eb nd\u00ebrtuara dhe t\u00eb udh\u00ebhequra nga historiografia e edhe nga politika ditore e qeveris\u00eb serbe, pra, mundohen t\u00eb mb\u00ebshtesin konceptin mbi monumentet e kultit t\u00eb krishter\u00eb q\u00eb ekzistojn\u00eb n\u00eb Kosov\u00eb duke rritur numrin impozant q\u00eb shihet, p\u00ebr \u00e7ka dhe Kosova sipas tyre paraqet vlera t\u00eb \u201cjasht\u00ebzakonshme\u201d. P\u00ebr t\u00eb sqaruar m\u00eb mir\u00eb \u00e7\u00ebshtjen lidhur me nd\u00ebrtimin dhe rind\u00ebrtimin e objekteve fetare n\u00eb territorin e Kosov\u00ebs n\u00eb periudh\u00ebn nemanjide, ofrojm\u00eb dhe t\u00eb dh\u00ebnat q\u00eb tregojn\u00eb se, mbreti Millutin (1282-1321) rind\u00ebrtoi af\u00ebr 30 manastire, n\u00eb mes t\u00eb cilave n\u00eb territorin e Kosov\u00ebs vet\u00ebm tri, n\u00eb Prizren, Bajsk\u00eb dhe Gra\u00e7anic\u00eb.<\/p>\n<p>Mbreti Stefan De\u00e7ani (1321-1332) nd\u00ebrtoi vet\u00ebm De\u00e7anin. Gjat\u00eb periudh\u00ebs s\u00eb Dushanit u nd\u00ebrtua Manastiri i Sh\u00ebn Arkangjelit (M. Kashanin, revista \u201cPravoslavlje\u201d). Gjat\u00eb periudh\u00ebs Osmane, burimeve q\u00eb dalin aso kohe, t\u00eb cilat i paraqesim nga M.Kashanin, tregohet se, q\u00eb nga periudha e patrikut Makarije n\u00eb gjysm\u00ebn e shek. t\u00eb XVI\u2019t\u00eb, u ngrit\u00ebn nga g\u00ebrmadhat dhe u rishkruan-vizatuan p\u00ebrs\u00ebri me qindra kisha n\u00eb territoret e sunduara nga Osman\u00ebt (mendon n\u00eb Kosov\u00eb, Serbi dhe Sanxhak).<\/p>\n<p>D. T. Batakoviq duke u thirrur n\u00eb burime osmane (regjistrat osman\u00eb) tregon se gjat\u00eb shek. t\u00eb XV\u2019t\u00eb dhe XVI\u2019t\u00eb ekzistonin dhjet\u00eb deri kat\u00ebrmb\u00ebdhjet\u00eb tempuj ortodoks\u00eb q\u00eb ishin aktiv. Udh\u00ebheq\u00ebsit e kish\u00ebs ortodokse t\u00eb Pej\u00ebs (1557-1766) duke u mb\u00ebshtetur n\u00eb tradit\u00ebn mesjetare t\u00eb sundimtar\u00ebve nemanjid dhe shtetit t\u00eb Rashk\u00ebs, tani me nj\u00eb territor m\u00eb t\u00eb madh se i tyre, rind\u00ebrtuan kultet e vjetra dhe vendos\u00ebn edhe t\u00eb reja. U b\u00eb jet\u00ebsimi \u2013 funksionimi i kishave dhe manastireve, ku vet\u00ebm n\u00eb Kosov\u00eb u nd\u00ebrtuan nj\u00ebzet\u00eb (20) kisha t\u00eb reja, nd\u00ebrsa shum\u00eb nga t\u00eb vjetrat u aft\u00ebsuan duke edhe u rishkruar-vizatuar (D. T. Batakoviq, R.Samargjiq, Gj.Sljep\u00e7eviq).<\/p>\n<p>Defter\u00ebt osman\u00eb p\u00ebr Sanxhakun e Vushtrris\u00eb \u2013 Prishtin\u00ebs (nj\u00ebsi administrativo-politike territoriale n\u00eb Perandorin\u00eb Osmane), t\u00eb viteve 1490-1491, 1525-1526, 1530-1531, 1544-1545 dhe 1561 tregojn\u00eb se ishin t\u00eb evidentuar 42 manastire dhe 11 kisha, nd\u00ebrsa n\u00eb at t\u00eb Prizrenit sh\u00ebnohen 2 manastire dhe 15 kisha (D. Batakoviq). Do t\u00eb jet\u00eb interesante t\u00eb paraqesim t\u00eb dh\u00ebnat q\u00eb na ofron episkopi Artemije (Radosavljeviq) i Prizrenit, i cili n\u00eb shkrimet e tija publikuar n\u00eb \u201cRaspeto Kosovo\u201d, kur flet p\u00ebr rrezikun dhe d\u00ebmet e kishave dhe manastireve q\u00eb gjinden n\u00eb Kosov\u00eb gjat\u00eb luft\u00ebs s\u00eb vitit 1999, paraqet edhe regjistrin mbi nj\u00eb num\u00ebr t\u00eb tyre. Nga ky regjist\u00ebr del t\u00eb jen\u00eb kisha dhe manastire t\u00eb nd\u00ebrtuara gjat\u00eb periudhave: n\u00ebnt\u00eb t\u00eb shek. t\u00eb XIV\u2019t\u00eb; n\u00ebnt\u00eb t\u00eb shek. t\u00eb XV\u2019t\u00eb dhe XVI\u2019t\u00eb; pes\u00eb t\u00eb shek. t\u00eb XIX\u2019t\u00eb dhe pes\u00ebdhjet\u00eb e tri (53) q\u00eb jan\u00eb nd\u00ebrtuar n\u00eb shek. e XX\u2019t\u00eb.<\/p>\n<p>K\u00ebto t\u00eb dh\u00ebna nga ky regjist\u00ebr i paraqit\u00ebm me q\u00ebllim q\u00eb t\u00eb tregojm\u00eb se nj\u00eb num\u00ebr i kishave jan\u00eb t\u00eb periudh\u00ebs Osmane e \u00e7ka \u00ebsht\u00eb ma me r\u00ebnd\u00ebsi, k\u00ebtu qart\u00eb shihen se pes\u00ebdhjet\u00eb e tri (53) kisha jan\u00eb t\u00eb evidentuara q\u00eb jan\u00eb nd\u00ebrtuar n\u00eb shek. e XX\u2019t\u00eb. K\u00ebtu, shohim q\u00eb kishat e shekullit t\u00eb XX\u2019t\u00eb, jan\u00eb kisha thjesht \u201cpolitike\u201d. K\u00ebto kisha politike do t\u00eb nd\u00ebrtohen nga Serbia me q\u00ebllimin p\u00ebr t\u00eb arsyetuar para bot\u00ebs se, Kosova \u00ebsht\u00eb \u201ctok\u00eb e tyre\u201d. Por gjith\u00eb bota tani e din\u00eb se, Kosova u pushtua nga Serbia n\u00eb vitin 1912-1913 dhe Serbis\u00eb ju qel rruga p\u00ebr nd\u00ebrtimin e numrit kaq t\u00eb madh t\u00eb kishave gjithnj\u00eb deri n\u00eb vitin 1999, kur Kosova do t\u00eb jet\u00eb jasht\u00eb saj.<\/p>\n<p>P\u00ebr t\u00eb v\u00ebrtetuar se me t\u00eb v\u00ebrtet\u00eb q\u00ebllimet, q\u00ebndrimet dhe t\u00eb dh\u00ebnat e historiografis\u00eb serbe, jan\u00eb pretenduese, q\u00ebllim-k\u00ebqija e nacionaliste, tregon numri i madh e i pa argumentuar i paraqitur p\u00ebr monumentet e krishtera ortodokse \u2013 kishave dhe manastireve q\u00eb kinse kan\u00eb ekzistuar n\u00eb Kosov\u00eb, q\u00eb sipas tyre sillen prej 1300 e her\u00eb-her\u00eb deri n\u00eb 1500 objekte. P\u00ebr k\u00ebt\u00eb mendojm\u00eb sigurt se, nuk ka as burime historike e as studime q\u00eb mb\u00ebshteten n\u00eb fakte, se kishte aq shum\u00eb kisha n\u00eb k\u00ebt\u00eb trev\u00eb aso kohe e as sot, p\u00ebrve\u00e7 konstruksioneve me prapavij\u00eb politike. P\u00ebr k\u00ebt\u00eb, lirisht vijm\u00eb n\u00eb p\u00ebrfundime se, shkrimet e tilla jan\u00eb falsifikim i qindp\u00ebrqindt\u00eb i realitetit historik e shkencor.<\/p>\n<p>P\u00ebr fund, si baz\u00eb t\u00eb fort\u00eb e argumentuese e gjith\u00eb q\u00ebndrimeve tona t\u00eb paraqitura n\u00eb k\u00ebt\u00eb punim, ofrojm\u00eb d\u00ebshmit\u00eb mbi gjendjen reale t\u00eb monumenteve t\u00eb trash\u00ebgimis\u00eb kulturore, q\u00eb tregojn\u00eb sakt\u00ebsisht se sa \u00ebsht\u00eb numri i kishave dhe manastireve t\u00eb krishtera n\u00eb Kosov\u00eb q\u00eb karakterizohen n\u00eb radh\u00ebn e monumenteve kulturore\u2019historike. Po paraqesim t\u00eb dh\u00ebnat e sakta q\u00eb ruhen n\u00eb dokumentacionin e Entit Krahinor p\u00ebr Mbrojtjen e Monumenteve t\u00eb Kultur\u00ebs, Prishtin\u00eb, t\u00eb vitit 1990 (sot, Instituti i Kosov\u00ebs p\u00ebr Mbrojtjen e Monumenteve t\u00eb Kultur\u00ebs).<\/p>\n<p>T\u00eb dh\u00ebnat nga arkiva e k\u00ebtij institucioni, na tregojn\u00eb dhe v\u00ebrtetojn\u00eb q\u00eb: n\u00eb territorin e Kosov\u00ebs sot, jan\u00eb t\u00eb evidentuara 183 objekte (t\u00eb tipave dhe gjinive t\u00eb ndryshme), kisha t\u00eb krishtera, kryesisht ortodokse, prej t\u00eb cilave 126 sosh kan\u00eb tretman monumenti, nd\u00ebrsa 57 objekte jan\u00eb vet\u00ebm t\u00eb evidentuara (t\u00eb dh\u00ebnat marr\u00eb nga Dr. Fejaz Dran\u00e7olli). Objektet n\u00eb fjal\u00eb jan\u00eb t\u00eb regjistruara n\u00eb regjistrin qendror t\u00eb monumenteve n\u00eb k\u00ebt\u00eb institucion dhe nga k\u00ebto monumente, mund t\u00eb themi se, nj\u00eb num\u00ebr i tyre i takojn\u00eb stilit bizantino-kosovar, posbizantin si dhe t\u00eb karakterit lokal (F. Dran\u00e7olli).<\/p>\n<p>K\u00ebto t\u00eb dh\u00ebna t\u00eb fundit i theksuam me q\u00ebllim, sepse tregojn\u00eb se treva e Kosov\u00ebs gjat\u00eb mesjet\u00ebs e m\u00eb von\u00eb, nuk ishte epiqendra e veprimtaris\u00eb s\u00eb kish\u00ebs ortodokse t\u00eb Rashk\u00ebs \u2013 \u201cSerbis\u00eb\u201d si\u00e7 pretendohet nga historiografia serbe, \u00e7\u00ebshtje q\u00eb d\u00ebshmohet nga t\u00eb dh\u00ebnat e sip\u00ebrp\u00ebrmendura. Si p\u00ebrfundim, theksojm\u00eb se, kultura materiale e arb\u00ebrve gjat\u00eb mesjet\u00ebs e m\u00eb pas shqiptar\u00ebve n\u00eb territoret e Kosov\u00ebs ishte pre e sundimeve t\u00eb huaja, n\u00eb rastin ton\u00eb atij m\u00eb ekstrem \u2013 t\u00eb Rashk\u00ebs gjat\u00eb mesjet\u00ebs.<\/p>\n<p>Theksuam se, n\u00eb Kosov\u00eb gjat\u00eb koh\u00ebs kan\u00eb bashk\u00ebjetuar shum\u00eb monumente t\u00eb kultit, si katolike, ortodokse q\u00eb sh\u00ebrbenin aso kohe si p\u00ebr arb\u00ebrit-shqiptar\u00ebt ashtu edhe p\u00ebr popullat\u00ebn tjet\u00ebr q\u00eb asokohe dhe sot jeton n\u00eb k\u00ebt\u00eb vend. Nga t\u00eb dh\u00ebnat q\u00eb theksuam shihet se kisha ortodokse rashkase \u2013 \u201cserbe\u201d, p\u00ebrvet\u00ebsoi shum\u00eb nga k\u00ebto monumente t\u00eb kultur\u00ebs, kisha e manastire vend\u00ebse iliro-arb\u00ebrore ku nd\u00ebrtoi dhe rind\u00ebrtoi mbi to, si\u00e7 u pa sidomos gjat\u00eb shekullit t\u00eb XIV\u2019t\u00eb, kisha t\u00eb quajtura m\u00eb von\u00eb t\u00eb veta, duke i shnd\u00ebrruar ato n\u00eb kisha ortodokse. K\u00ebtej kultura materiale e Kosov\u00ebs nd\u00ebr shekuj u shkat\u00ebrrua, u pla\u00e7kit duke vazhduar me tendencat (q\u00eb nuk ndal\u00ebn as n\u00eb dit\u00ebt e sotme) p\u00ebr t\u2019u p\u00ebrvet\u00ebsuar n\u00eb forma t\u00eb ndryshme si\u00e7 i paraqit\u00ebm.<\/p>\n<p>K\u00ebto q\u00ebndrime i paraqesim, me q\u00ebllim t\u00eb tregojm\u00eb se, Serbia dhe historiografia e saj pothuajse pa p\u00ebrjashtime, pretendon edhe sot t\u00eb q\u00ebndroj\u00eb me k\u00ebto parime: q\u00eb Kosova \u00ebsht\u00eb \u201cDjep i serbizimit\u201d, \u201cTok\u00eb e shenjt\u00eb serbe\u201d, \u201cselia e kish\u00ebs ortodokse serbe\u201d dhe q\u00ebndrime t\u00eb tjera antishkencore e jo humane, q\u00eb sipas argumenteve shkencore nuk q\u00ebndrojn\u00eb, e p\u00ebr m\u00eb tep\u00ebr l\u00ebn\u00eb pasoja t\u00eb d\u00ebmshme n\u00eb raportet e s\u00eb ardhmes nd\u00ebrmjet popujve. Sot numri i objekteve sakrale mesjetare, t\u00eb kishave katolike, bizantine e ortodokse paraqesin gjurm\u00eb t\u00eb kultur\u00ebs materiale t\u00eb dikurshme q\u00eb e karakterizojn\u00eb kultur\u00ebn materiale t\u00eb popullit t\u00eb Kosov\u00ebs e m\u00eb gjer\u00eb.<\/p>\n<p>Duke i hedhur posht\u00eb q\u00ebndrimet dhe tendencat q\u00eb paraqiten prej historiografis\u00eb serbe, nga t\u00eb dh\u00ebnat e sip\u00ebrsh\u00ebnuara, sot mund t\u00eb themi se, n\u00eb Kosov\u00eb kemi monumente t\u00eb kultit t\u00eb krishter\u00eb q\u00eb jan\u00eb nd\u00ebrtuar n\u00ebp\u00ebr koh\u00eb q\u00eb nga antika e deri m\u00eb sot, dhe jo vet\u00ebm ato t\u00eb krishtera, katolike e ortodokse t\u00eb mesjet\u00ebs, por edhe duke vazhduar me monumentet kulturore islame q\u00eb sot i kemi nj\u00eb num\u00ebr t\u00eb madh t\u00eb tyre, sot i trajtojm\u00eb p\u00ebr trash\u00ebgimi t\u00eb kultur\u00ebs vend\u00ebse dhe ato i takojn\u00eb popullit dhe qytetar\u00ebve q\u00eb jetojn\u00eb dhe veprojn\u00eb n\u00eb Kosov\u00eb, pa b\u00ebr\u00eb dallime t\u00eb trash\u00ebgimis\u00eb kulturore n\u00eb asnj\u00eb aspekt.<\/p>\n<p>N\u00eb k\u00ebt\u00eb drejtim do t\u00eb shtojm\u00eb edhe mendimin se, \u00ebsht\u00eb obligim shoq\u00ebror, intelektual, institucional e shtet\u00ebror, q\u00eb monumentet e trash\u00ebgimis\u00eb kulturore, \u00e7far\u00ebdo qofshin ato, t\u00eb mbrohen, konservohen, restaurohen etj., t\u00eb mbahen n\u00eb jet\u00eb, sepse i takojn\u00eb kultur\u00ebs materiale dhe shpirt\u00ebrore t\u00eb njer\u00ebzimit, n\u00eb rastin ton\u00eb popullat\u00ebs vend\u00ebse t\u00eb Kosov\u00ebs dhe kultur\u00ebs universale bot\u00ebrore.<\/p>\n<p>P\u00ebr fund, kishte me qen\u00eb mir\u00eb t\u2019i tregojm\u00eb edhe historishkruesve serb\u00eb, \u00e7\u00ebshtje p\u00ebr t\u00eb cil\u00ebn jam i bindur q\u00eb e din\u00eb por nuk e theksojn\u00eb dhe shkruajn\u00eb, se, t\u00eb dh\u00ebnat historike d\u00ebshmojn\u00eb q\u00eb iliro \u2019arb\u00ebrit\u2019 shqiptar\u00ebt, gjat\u00eb historis\u00eb jetuan dhe vepruan n\u00eb k\u00ebto treva dhe m\u00eb gjer\u00eb q\u00eb nga koh\u00ebt e vjetra, dhe mund\u00ebn t\u00eb mbijetonin pushtuesit dhe sunduesit e ndrysh\u00ebm, si ata romak\u00eb, bizantin\u00eb, sllav\u00eb, osman\u00eb dhe serb\u00eb deri n\u00eb koh\u00ebn e sotme.<\/p>\n<p>Gjat\u00eb k\u00ebsaj kohe, d\u00ebshmohet se, mbijetoi dhe nj\u00eb pjes\u00eb e monumenteve t\u00eb trash\u00ebgimis\u00eb kulturore\u2019historike e tyre (duke p\u00ebrfshir\u00eb n\u00eb k\u00ebt\u00eb kuad\u00ebr edhe, kishat e krishtera, kishat dhe manastiret ortodokse si dhe objektet e kultur\u00ebs islame \u2013 xhamit\u00eb, teqet\u00eb etj.) t\u00eb cilat qen\u00eb nd\u00ebrtuar n\u00ebp\u00ebr koh\u00eb e q\u00eb nj\u00eb pjes\u00eb mbijetuan deri m\u00eb sot. Po k\u00ebta, iliro\u2019arb\u00ebrit\u2019shqiptar\u00ebt, gjat\u00eb koh\u00ebs, kan\u00eb pranuar kultur\u00ebn fetare t\u00eb besimit t\u00eb krishter\u00eb m\u00eb se dhjet\u00eb shekuj (prej shek.t\u00eb I\u2019r\u00eb deri n\u00eb shek. e X\u2019t\u00eb).<\/p>\n<p>M\u00eb pas, ata do t\u00eb gjinden pjes\u00ebrisht edhe n\u00ebn ndikimin e krishter\u00eb ortodoks bizantin p\u00ebr afro tre shekuj (shek. i X\u2019t\u00eb dhe i XIII\u2019t\u00eb), af\u00ebr dy shekuj n\u00ebn trysnin\u00eb e kish\u00ebs ortodokse sllave\u2019rashkase (XIII\u2019t\u00eb e XIV\u2019t\u00eb) e q\u00eb vazhdon me pranimin e fes\u00eb islame q\u00eb nga (shek. i XV\u2019t\u00eb dhe i XIX\u2019t\u00eb). Gjat\u00eb k\u00ebtyre shekujve rrug\u00ebtimi, populli shqiptar p\u00ebrqafoi tri konfesione si, at\u00eb katolike, ortodokse dhe islame. Konfesionet q\u00eb bashk\u00ebjetuan tek populli shqiptar e q\u00eb i besojn\u00eb dhe sot, i b\u00ebjn\u00eb q\u00eb edhe monumentet fetare t\u00eb trash\u00ebguara gjat\u00eb historis\u00eb t\u2019i respektojn\u00eb, mir\u00ebmbajn\u00eb dhe vler\u00ebsojn\u00eb si pjes\u00eb e pa ndar\u00eb e kultur\u00ebs s\u00eb tyre.<\/p>\n<p>*) <em>Autori \u00ebsht\u00eb Koordinator Shkencor n\u00eb Institutin Arkeologjik t\u00eb Kosov\u00ebs<\/em>.<\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"<p>Publikue ne gazeten e r\u00e8: http:\/\/albeuropa.com\/?p=107 P\u00ebrvet\u00ebsimi i trash\u00ebgimis\u00eb shqiptare nga kisha ortodokse serbe! Shkruan: Dr. sc. Enver Rexha ( * ) Duke pasur parasysh se territori i sot\u00ebm i Kosov\u00ebs \u00ebsht\u00eb nj\u00eb vend i banuar qysh nga koh\u00ebt e lashta, q\u00eb nga iliro\u2019arb\u00ebrit \u2013 shqiptar\u00ebt, vend n\u00eb t\u00eb cilin n\u00ebp\u00ebr koh\u00eb jan\u00eb zhvilluar ngjarje [&hellip;]<\/p>\n","protected":false},"author":1,"featured_media":0,"comment_status":"open","ping_status":"closed","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"footnotes":""},"categories":[2],"tags":[],"class_list":{"0":"post-657","1":"post","2":"type-post","3":"status-publish","4":"format-standard","6":"category-artikuj"},"yoast_head":"<!-- This site is optimized with the Yoast SEO plugin v27.4 - https:\/\/yoast.com\/product\/yoast-seo-wordpress\/ -->\n<title>SI U SHND\u00cbRRUAN KISHAT KATOLIKE SHQIPTARE N\u00cb KISHA ORTODOKSE SERBE\u200f? - FjALA e LIR\u00cb - Arkivi<\/title>\n<meta name=\"robots\" content=\"index, follow, max-snippet:-1, max-image-preview:large, max-video-preview:-1\" \/>\n<link rel=\"canonical\" href=\"https:\/\/fjala.info\/2009-2015\/si-u-shnderruan-kishat-katolike-shqiptare-ne-kisha-ortodokse-serbe\u200f\/\" \/>\n<meta property=\"og:locale\" content=\"sq_AL\" \/>\n<meta property=\"og:type\" content=\"article\" \/>\n<meta property=\"og:title\" content=\"SI U SHND\u00cbRRUAN KISHAT KATOLIKE SHQIPTARE N\u00cb KISHA ORTODOKSE SERBE\u200f? - FjALA e LIR\u00cb - Arkivi\" \/>\n<meta property=\"og:description\" content=\"Publikue ne gazeten e r\u00e8: http:\/\/albeuropa.com\/?p=107 P\u00ebrvet\u00ebsimi i trash\u00ebgimis\u00eb shqiptare nga kisha ortodokse serbe! Shkruan: Dr. sc. Enver Rexha ( * ) Duke pasur parasysh se territori i sot\u00ebm i Kosov\u00ebs \u00ebsht\u00eb nj\u00eb vend i banuar qysh nga koh\u00ebt e lashta, q\u00eb nga iliro\u2019arb\u00ebrit \u2013 shqiptar\u00ebt, vend n\u00eb t\u00eb cilin n\u00ebp\u00ebr koh\u00eb jan\u00eb zhvilluar ngjarje [&hellip;]\" \/>\n<meta property=\"og:url\" content=\"https:\/\/fjala.info\/2009-2015\/si-u-shnderruan-kishat-katolike-shqiptare-ne-kisha-ortodokse-serbe\u200f\/\" \/>\n<meta property=\"og:site_name\" content=\"FjALA e LIR\u00cb - Arkivi\" \/>\n<meta property=\"article:published_time\" content=\"2011-12-19T22:44:58+00:00\" \/>\n<meta property=\"og:image\" content=\"http:\/\/www.shkoder.net\/images\/fjala\/2011\/manastiri_decanit_shqiptaret_me_plisa.jpg\" \/>\n<meta name=\"author\" content=\"admin\" \/>\n<meta name=\"twitter:card\" content=\"summary_large_image\" \/>\n<meta name=\"twitter:label1\" content=\"Written by\" \/>\n\t<meta name=\"twitter:data1\" content=\"admin\" \/>\n\t<meta name=\"twitter:label2\" content=\"Est. reading time\" \/>\n\t<meta name=\"twitter:data2\" content=\"44 minutes\" \/>\n<script type=\"application\/ld+json\" class=\"yoast-schema-graph\">{\"@context\":\"https:\\\/\\\/schema.org\",\"@graph\":[{\"@type\":\"Article\",\"@id\":\"https:\\\/\\\/fjala.info\\\/2009-2015\\\/si-u-shnderruan-kishat-katolike-shqiptare-ne-kisha-ortodokse-serbe%e2%80%8f\\\/#article\",\"isPartOf\":{\"@id\":\"https:\\\/\\\/fjala.info\\\/2009-2015\\\/si-u-shnderruan-kishat-katolike-shqiptare-ne-kisha-ortodokse-serbe%e2%80%8f\\\/\"},\"author\":{\"name\":\"admin\",\"@id\":\"https:\\\/\\\/fjala.info\\\/2009-2015\\\/#\\\/schema\\\/person\\\/3aa1163ef05469c496fc94e77611ada2\"},\"headline\":\"SI U SHND\u00cbRRUAN KISHAT KATOLIKE SHQIPTARE N\u00cb KISHA ORTODOKSE SERBE\u200f?\",\"datePublished\":\"2011-12-19T22:44:58+00:00\",\"mainEntityOfPage\":{\"@id\":\"https:\\\/\\\/fjala.info\\\/2009-2015\\\/si-u-shnderruan-kishat-katolike-shqiptare-ne-kisha-ortodokse-serbe%e2%80%8f\\\/\"},\"wordCount\":8909,\"commentCount\":0,\"publisher\":{\"@id\":\"https:\\\/\\\/fjala.info\\\/2009-2015\\\/#organization\"},\"image\":{\"@id\":\"https:\\\/\\\/fjala.info\\\/2009-2015\\\/si-u-shnderruan-kishat-katolike-shqiptare-ne-kisha-ortodokse-serbe%e2%80%8f\\\/#primaryimage\"},\"thumbnailUrl\":\"http:\\\/\\\/www.shkoder.net\\\/images\\\/fjala\\\/2011\\\/manastiri_decanit_shqiptaret_me_plisa.jpg\",\"articleSection\":[\"Artikuj\"],\"inLanguage\":\"sq-AL\",\"potentialAction\":[{\"@type\":\"CommentAction\",\"name\":\"Comment\",\"target\":[\"https:\\\/\\\/fjala.info\\\/2009-2015\\\/si-u-shnderruan-kishat-katolike-shqiptare-ne-kisha-ortodokse-serbe%e2%80%8f\\\/#respond\"]}]},{\"@type\":\"WebPage\",\"@id\":\"https:\\\/\\\/fjala.info\\\/2009-2015\\\/si-u-shnderruan-kishat-katolike-shqiptare-ne-kisha-ortodokse-serbe%e2%80%8f\\\/\",\"url\":\"https:\\\/\\\/fjala.info\\\/2009-2015\\\/si-u-shnderruan-kishat-katolike-shqiptare-ne-kisha-ortodokse-serbe%e2%80%8f\\\/\",\"name\":\"SI U SHND\u00cbRRUAN KISHAT KATOLIKE SHQIPTARE N\u00cb KISHA ORTODOKSE SERBE\u200f? - FjALA e LIR\u00cb - Arkivi\",\"isPartOf\":{\"@id\":\"https:\\\/\\\/fjala.info\\\/2009-2015\\\/#website\"},\"primaryImageOfPage\":{\"@id\":\"https:\\\/\\\/fjala.info\\\/2009-2015\\\/si-u-shnderruan-kishat-katolike-shqiptare-ne-kisha-ortodokse-serbe%e2%80%8f\\\/#primaryimage\"},\"image\":{\"@id\":\"https:\\\/\\\/fjala.info\\\/2009-2015\\\/si-u-shnderruan-kishat-katolike-shqiptare-ne-kisha-ortodokse-serbe%e2%80%8f\\\/#primaryimage\"},\"thumbnailUrl\":\"http:\\\/\\\/www.shkoder.net\\\/images\\\/fjala\\\/2011\\\/manastiri_decanit_shqiptaret_me_plisa.jpg\",\"datePublished\":\"2011-12-19T22:44:58+00:00\",\"breadcrumb\":{\"@id\":\"https:\\\/\\\/fjala.info\\\/2009-2015\\\/si-u-shnderruan-kishat-katolike-shqiptare-ne-kisha-ortodokse-serbe%e2%80%8f\\\/#breadcrumb\"},\"inLanguage\":\"sq-AL\",\"potentialAction\":[{\"@type\":\"ReadAction\",\"target\":[\"https:\\\/\\\/fjala.info\\\/2009-2015\\\/si-u-shnderruan-kishat-katolike-shqiptare-ne-kisha-ortodokse-serbe%e2%80%8f\\\/\"]}]},{\"@type\":\"ImageObject\",\"inLanguage\":\"sq-AL\",\"@id\":\"https:\\\/\\\/fjala.info\\\/2009-2015\\\/si-u-shnderruan-kishat-katolike-shqiptare-ne-kisha-ortodokse-serbe%e2%80%8f\\\/#primaryimage\",\"url\":\"http:\\\/\\\/www.shkoder.net\\\/images\\\/fjala\\\/2011\\\/manastiri_decanit_shqiptaret_me_plisa.jpg\",\"contentUrl\":\"http:\\\/\\\/www.shkoder.net\\\/images\\\/fjala\\\/2011\\\/manastiri_decanit_shqiptaret_me_plisa.jpg\"},{\"@type\":\"BreadcrumbList\",\"@id\":\"https:\\\/\\\/fjala.info\\\/2009-2015\\\/si-u-shnderruan-kishat-katolike-shqiptare-ne-kisha-ortodokse-serbe%e2%80%8f\\\/#breadcrumb\",\"itemListElement\":[{\"@type\":\"ListItem\",\"position\":1,\"name\":\"Home\",\"item\":\"https:\\\/\\\/fjala.info\\\/2009-2015\\\/\"},{\"@type\":\"ListItem\",\"position\":2,\"name\":\"SI U SHND\u00cbRRUAN KISHAT KATOLIKE SHQIPTARE N\u00cb KISHA ORTODOKSE SERBE\u200f?\"}]},{\"@type\":\"WebSite\",\"@id\":\"https:\\\/\\\/fjala.info\\\/2009-2015\\\/#website\",\"url\":\"https:\\\/\\\/fjala.info\\\/2009-2015\\\/\",\"name\":\"FjALA e LIR\u00cb - Arkivi\",\"description\":\"Arkivi 2009-2015\",\"publisher\":{\"@id\":\"https:\\\/\\\/fjala.info\\\/2009-2015\\\/#organization\"},\"potentialAction\":[{\"@type\":\"SearchAction\",\"target\":{\"@type\":\"EntryPoint\",\"urlTemplate\":\"https:\\\/\\\/fjala.info\\\/2009-2015\\\/?s={search_term_string}\"},\"query-input\":{\"@type\":\"PropertyValueSpecification\",\"valueRequired\":true,\"valueName\":\"search_term_string\"}}],\"inLanguage\":\"sq-AL\"},{\"@type\":\"Organization\",\"@id\":\"https:\\\/\\\/fjala.info\\\/2009-2015\\\/#organization\",\"name\":\"FjALA e LIR\u00cb - Arkivi\",\"url\":\"https:\\\/\\\/fjala.info\\\/2009-2015\\\/\",\"logo\":{\"@type\":\"ImageObject\",\"inLanguage\":\"sq-AL\",\"@id\":\"https:\\\/\\\/fjala.info\\\/2009-2015\\\/#\\\/schema\\\/logo\\\/image\\\/\",\"url\":\"\",\"contentUrl\":\"\",\"caption\":\"FjALA e LIR\u00cb - Arkivi\"},\"image\":{\"@id\":\"https:\\\/\\\/fjala.info\\\/2009-2015\\\/#\\\/schema\\\/logo\\\/image\\\/\"}},{\"@type\":\"Person\",\"@id\":\"https:\\\/\\\/fjala.info\\\/2009-2015\\\/#\\\/schema\\\/person\\\/3aa1163ef05469c496fc94e77611ada2\",\"name\":\"admin\",\"image\":{\"@type\":\"ImageObject\",\"inLanguage\":\"sq-AL\",\"@id\":\"https:\\\/\\\/fjala.info\\\/2009-2015\\\/wp-content\\\/uploads\\\/2012\\\/02\\\/arben_cokaj-120x150.jpg\",\"url\":\"https:\\\/\\\/fjala.info\\\/2009-2015\\\/wp-content\\\/uploads\\\/2012\\\/02\\\/arben_cokaj-120x150.jpg\",\"contentUrl\":\"https:\\\/\\\/fjala.info\\\/2009-2015\\\/wp-content\\\/uploads\\\/2012\\\/02\\\/arben_cokaj-120x150.jpg\",\"caption\":\"admin\"},\"description\":\"Admin, Fjala e Lir\u00eb\",\"sameAs\":[\"https:\\\/\\\/fjala.info\\\/\"],\"url\":\"https:\\\/\\\/fjala.info\\\/2009-2015\\\/author\\\/admin\\\/\"}]}<\/script>\n<!-- \/ Yoast SEO plugin. -->","yoast_head_json":{"title":"SI U SHND\u00cbRRUAN KISHAT KATOLIKE SHQIPTARE N\u00cb KISHA ORTODOKSE SERBE\u200f? - FjALA e LIR\u00cb - Arkivi","robots":{"index":"index","follow":"follow","max-snippet":"max-snippet:-1","max-image-preview":"max-image-preview:large","max-video-preview":"max-video-preview:-1"},"canonical":"https:\/\/fjala.info\/2009-2015\/si-u-shnderruan-kishat-katolike-shqiptare-ne-kisha-ortodokse-serbe\u200f\/","og_locale":"sq_AL","og_type":"article","og_title":"SI U SHND\u00cbRRUAN KISHAT KATOLIKE SHQIPTARE N\u00cb KISHA ORTODOKSE SERBE\u200f? - FjALA e LIR\u00cb - Arkivi","og_description":"Publikue ne gazeten e r\u00e8: http:\/\/albeuropa.com\/?p=107 P\u00ebrvet\u00ebsimi i trash\u00ebgimis\u00eb shqiptare nga kisha ortodokse serbe! Shkruan: Dr. sc. Enver Rexha ( * ) Duke pasur parasysh se territori i sot\u00ebm i Kosov\u00ebs \u00ebsht\u00eb nj\u00eb vend i banuar qysh nga koh\u00ebt e lashta, q\u00eb nga iliro\u2019arb\u00ebrit \u2013 shqiptar\u00ebt, vend n\u00eb t\u00eb cilin n\u00ebp\u00ebr koh\u00eb jan\u00eb zhvilluar ngjarje [&hellip;]","og_url":"https:\/\/fjala.info\/2009-2015\/si-u-shnderruan-kishat-katolike-shqiptare-ne-kisha-ortodokse-serbe\u200f\/","og_site_name":"FjALA e LIR\u00cb - Arkivi","article_published_time":"2011-12-19T22:44:58+00:00","og_image":[{"url":"http:\/\/www.shkoder.net\/images\/fjala\/2011\/manastiri_decanit_shqiptaret_me_plisa.jpg","type":"","width":"","height":""}],"author":"admin","twitter_card":"summary_large_image","twitter_misc":{"Written by":"admin","Est. reading time":"44 minutes"},"schema":{"@context":"https:\/\/schema.org","@graph":[{"@type":"Article","@id":"https:\/\/fjala.info\/2009-2015\/si-u-shnderruan-kishat-katolike-shqiptare-ne-kisha-ortodokse-serbe%e2%80%8f\/#article","isPartOf":{"@id":"https:\/\/fjala.info\/2009-2015\/si-u-shnderruan-kishat-katolike-shqiptare-ne-kisha-ortodokse-serbe%e2%80%8f\/"},"author":{"name":"admin","@id":"https:\/\/fjala.info\/2009-2015\/#\/schema\/person\/3aa1163ef05469c496fc94e77611ada2"},"headline":"SI U SHND\u00cbRRUAN KISHAT KATOLIKE SHQIPTARE N\u00cb KISHA ORTODOKSE SERBE\u200f?","datePublished":"2011-12-19T22:44:58+00:00","mainEntityOfPage":{"@id":"https:\/\/fjala.info\/2009-2015\/si-u-shnderruan-kishat-katolike-shqiptare-ne-kisha-ortodokse-serbe%e2%80%8f\/"},"wordCount":8909,"commentCount":0,"publisher":{"@id":"https:\/\/fjala.info\/2009-2015\/#organization"},"image":{"@id":"https:\/\/fjala.info\/2009-2015\/si-u-shnderruan-kishat-katolike-shqiptare-ne-kisha-ortodokse-serbe%e2%80%8f\/#primaryimage"},"thumbnailUrl":"http:\/\/www.shkoder.net\/images\/fjala\/2011\/manastiri_decanit_shqiptaret_me_plisa.jpg","articleSection":["Artikuj"],"inLanguage":"sq-AL","potentialAction":[{"@type":"CommentAction","name":"Comment","target":["https:\/\/fjala.info\/2009-2015\/si-u-shnderruan-kishat-katolike-shqiptare-ne-kisha-ortodokse-serbe%e2%80%8f\/#respond"]}]},{"@type":"WebPage","@id":"https:\/\/fjala.info\/2009-2015\/si-u-shnderruan-kishat-katolike-shqiptare-ne-kisha-ortodokse-serbe%e2%80%8f\/","url":"https:\/\/fjala.info\/2009-2015\/si-u-shnderruan-kishat-katolike-shqiptare-ne-kisha-ortodokse-serbe%e2%80%8f\/","name":"SI U SHND\u00cbRRUAN KISHAT KATOLIKE SHQIPTARE N\u00cb KISHA ORTODOKSE SERBE\u200f? - FjALA e LIR\u00cb - Arkivi","isPartOf":{"@id":"https:\/\/fjala.info\/2009-2015\/#website"},"primaryImageOfPage":{"@id":"https:\/\/fjala.info\/2009-2015\/si-u-shnderruan-kishat-katolike-shqiptare-ne-kisha-ortodokse-serbe%e2%80%8f\/#primaryimage"},"image":{"@id":"https:\/\/fjala.info\/2009-2015\/si-u-shnderruan-kishat-katolike-shqiptare-ne-kisha-ortodokse-serbe%e2%80%8f\/#primaryimage"},"thumbnailUrl":"http:\/\/www.shkoder.net\/images\/fjala\/2011\/manastiri_decanit_shqiptaret_me_plisa.jpg","datePublished":"2011-12-19T22:44:58+00:00","breadcrumb":{"@id":"https:\/\/fjala.info\/2009-2015\/si-u-shnderruan-kishat-katolike-shqiptare-ne-kisha-ortodokse-serbe%e2%80%8f\/#breadcrumb"},"inLanguage":"sq-AL","potentialAction":[{"@type":"ReadAction","target":["https:\/\/fjala.info\/2009-2015\/si-u-shnderruan-kishat-katolike-shqiptare-ne-kisha-ortodokse-serbe%e2%80%8f\/"]}]},{"@type":"ImageObject","inLanguage":"sq-AL","@id":"https:\/\/fjala.info\/2009-2015\/si-u-shnderruan-kishat-katolike-shqiptare-ne-kisha-ortodokse-serbe%e2%80%8f\/#primaryimage","url":"http:\/\/www.shkoder.net\/images\/fjala\/2011\/manastiri_decanit_shqiptaret_me_plisa.jpg","contentUrl":"http:\/\/www.shkoder.net\/images\/fjala\/2011\/manastiri_decanit_shqiptaret_me_plisa.jpg"},{"@type":"BreadcrumbList","@id":"https:\/\/fjala.info\/2009-2015\/si-u-shnderruan-kishat-katolike-shqiptare-ne-kisha-ortodokse-serbe%e2%80%8f\/#breadcrumb","itemListElement":[{"@type":"ListItem","position":1,"name":"Home","item":"https:\/\/fjala.info\/2009-2015\/"},{"@type":"ListItem","position":2,"name":"SI U SHND\u00cbRRUAN KISHAT KATOLIKE SHQIPTARE N\u00cb KISHA ORTODOKSE SERBE\u200f?"}]},{"@type":"WebSite","@id":"https:\/\/fjala.info\/2009-2015\/#website","url":"https:\/\/fjala.info\/2009-2015\/","name":"FjALA e LIR\u00cb - Arkivi","description":"Arkivi 2009-2015","publisher":{"@id":"https:\/\/fjala.info\/2009-2015\/#organization"},"potentialAction":[{"@type":"SearchAction","target":{"@type":"EntryPoint","urlTemplate":"https:\/\/fjala.info\/2009-2015\/?s={search_term_string}"},"query-input":{"@type":"PropertyValueSpecification","valueRequired":true,"valueName":"search_term_string"}}],"inLanguage":"sq-AL"},{"@type":"Organization","@id":"https:\/\/fjala.info\/2009-2015\/#organization","name":"FjALA e LIR\u00cb - Arkivi","url":"https:\/\/fjala.info\/2009-2015\/","logo":{"@type":"ImageObject","inLanguage":"sq-AL","@id":"https:\/\/fjala.info\/2009-2015\/#\/schema\/logo\/image\/","url":"","contentUrl":"","caption":"FjALA e LIR\u00cb - Arkivi"},"image":{"@id":"https:\/\/fjala.info\/2009-2015\/#\/schema\/logo\/image\/"}},{"@type":"Person","@id":"https:\/\/fjala.info\/2009-2015\/#\/schema\/person\/3aa1163ef05469c496fc94e77611ada2","name":"admin","image":{"@type":"ImageObject","inLanguage":"sq-AL","@id":"https:\/\/fjala.info\/2009-2015\/wp-content\/uploads\/2012\/02\/arben_cokaj-120x150.jpg","url":"https:\/\/fjala.info\/2009-2015\/wp-content\/uploads\/2012\/02\/arben_cokaj-120x150.jpg","contentUrl":"https:\/\/fjala.info\/2009-2015\/wp-content\/uploads\/2012\/02\/arben_cokaj-120x150.jpg","caption":"admin"},"description":"Admin, Fjala e Lir\u00eb","sameAs":["https:\/\/fjala.info\/"],"url":"https:\/\/fjala.info\/2009-2015\/author\/admin\/"}]}},"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/fjala.info\/2009-2015\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/657","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/fjala.info\/2009-2015\/wp-json\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/fjala.info\/2009-2015\/wp-json\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/fjala.info\/2009-2015\/wp-json\/wp\/v2\/users\/1"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/fjala.info\/2009-2015\/wp-json\/wp\/v2\/comments?post=657"}],"version-history":[{"count":0,"href":"https:\/\/fjala.info\/2009-2015\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/657\/revisions"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/fjala.info\/2009-2015\/wp-json\/wp\/v2\/media?parent=657"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/fjala.info\/2009-2015\/wp-json\/wp\/v2\/categories?post=657"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/fjala.info\/2009-2015\/wp-json\/wp\/v2\/tags?post=657"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}