![\"\"](\"http:\/\/www.fjala.info\/2012\/pjeter_budi.jpg\" "\\"Pjet\u00ebr")
NGA: BEHAR GJOKA<\/b>, 26 Dhjetor 2012<\/i><\/p>\n NGA: BEHAR GJOKA<\/b>, 26 Dhjetor 2012<\/i><\/p>\n
Enigma p\u00ebr shkrimtarin, vdiq aksidentalisht apo e vran\u00ebTIRANE-N\u00eb 390-vjetorin e ndarjes nga jeta t\u00eb Budit, poetit dhe prozatorit t\u00eb par\u00eb t\u00eb letrave shqipe, me libra t\u00eb mir\u00ebfillt\u00eb, s\u00ebrish nd\u00ebrmendemi se ai \u00ebsht\u00eb edhe poeti pa varr i letrave shqipe. Dit\u00ebve t\u00eb dhjetorit t\u00eb larg\u00ebt, t\u00eb vitit 1622, mu n\u00eb prag t\u00eb Krishtlindjeve {K\u00ebrshenallave}, teksa kalonte lumin Drin, shkrimtari yn\u00eb, humbet n\u00eb val\u00ebt e ftohta, n\u00eb mosh\u00ebn 56-vje\u00e7are. Kat\u00ebr shoq\u00ebruesit e tij, p\u00ebr habin\u00eb e t\u00eb gjith\u00ebve, dalin t\u00eb gjall\u00eb dhe pa u lagur n\u00eb an\u00ebn tjet\u00ebr t\u00eb Drinit. <\/p>\n
Bashk\u00eb me ta \u00ebsht\u00eb edhe Nikoll\u00eb Leka, personi q\u00eb, gjithnj\u00eb simbas arkivave t\u00eb ndryshme, e pati ndjekur Budin, k\u00ebmba-k\u00ebmb\u00ebs, qysh n\u00eb vitin 1616, kur poeti yn\u00eb vajti n\u00eb Rom\u00eb p\u00ebr t\u00eb botuar librin e par\u00eb, Doktrin\u00ebn e K\u00ebrshten\u00eb. Qysh n\u00eb krye t\u00eb her\u00ebs, p\u00ebrmbi k\u00ebt\u00eb ndodhi t\u00eb pazakont\u00eb, ku fiket jeta e shkrimtarit, u tha se ishte nj\u00eb aksident, q\u00eb nd\u00ebrpreu para kohe jet\u00ebn e tij. Pastaj, n\u00ebp\u00ebr dokumente dhe arkiva t\u00eb ndryshme, sa vjen dhe z\u00eb vend ideja, se ndarja nga jeta e shkrimtarit atdhetar, bart po ashtu jo pak enigma dhe mister, q\u00eb do t\u00eb duhet shkoqitur, af\u00ebrmendsh rrethanave dhe konteksteve t\u00eb atij moti. Pse mbytet vet\u00ebm Budi n\u00eb rrjedh\u00ebn e lumit, at\u00ebbot\u00eb kur kremtoheshin Krishtlindjet? <\/p>\n
Si ka mund\u00ebsi q\u00eb shp\u00ebtuan t\u00eb gjith\u00eb shoq\u00ebruesit e tjer\u00eb dhe val\u00ebt rr\u00ebmbyen vet\u00ebmse poetin? Pse Nikoll\u00eb Leka e p\u00ebrndiqte tash sa mote, si nj\u00eb hije q\u00eb \u00e7apon gjurm\u00ebt, kudo q\u00eb shkonte Budi? Nd\u00ebrkaq, n\u00eb vitin 1642, n\u00eb nj\u00eb gjyqi fetar t\u00eb mbajtur n\u00eb Kallmet, n\u00ebn drejtimin e ipeshkvit raguzian t\u00eb Lezh\u00ebs, Benedikt Orsini, tentativ\u00ebs s\u00eb dukshme p\u00ebr ta mbyllur, gjoja me kapak floriri k\u00ebt\u00eb ndodhi, makab\u00ebr dhe trondit\u00ebse, pra p\u00ebr t`i v\u00ebn\u00eb vul\u00ebn zyrtare se ishte vet\u00ebm nj\u00eb aksident, i doli n\u00eb ball\u00eb Frang Bardhi, nj\u00eb autor tjet\u00ebr i shquar i periudh\u00ebs s\u00eb hershme shqipe, i cili pati hartuar aktakuz\u00ebn ndaj Nikoll\u00eb Lek\u00ebs, ku solli argumente dhe fakte se nuk ishte aksident, por nj\u00eb ngjarje q\u00eb bart mbi vete m\u00eb shum\u00eb enigma, pik\u00ebpyetje dhe befasi, q\u00eb pritet ende edhe sot e gjith\u00eb dit\u00ebn, q\u00eb t\u00eb hidhet drit\u00eb mbi t\u00eb v\u00ebrtet\u00ebn e mbytjes, jo rast\u00ebsore t\u00eb priftit-poet. Si\u00e7 na b\u00ebn me dije, m\u00eb her\u00ebt Injac Zamputi, n\u00eb shqyrtimet e arkivave t\u00eb Vatikanit, P. Budi kishte shum\u00eb kund\u00ebrshtar, e me to n\u00eb nj\u00eb moment t\u00eb caktuar u bashkuan edhe val\u00ebt e lumit t\u00eb eg\u00ebrsuar, n\u00eb dit\u00ebt e dimrit. <\/p>\n
Megjithat\u00eb, val\u00ebt e Drinit, t\u00eb dhjetorit t\u00eb larg\u00ebt, mor\u00ebn me vete vet\u00ebm trupin e poetit, po kaq ato u duk sikur fshin\u00eb p\u00ebrkoh\u00ebsisht, gjurm\u00ebt e shkaktar\u00ebve t\u00eb zhdukjes s\u00eb p\u00ebrdhun\u00ebt t\u00eb poetit, madje duke synuar edhe nj\u00eb asgj\u00ebsim t\u00eb dyfisht\u00eb, fillimisht duke humbur n\u00eb val\u00ebt e lumit, por edhe duke e p\u00ebrmbyllur si aksident rast\u00ebsor n\u00eb takimin gjyq\u00ebsor t\u00eb prift\u00ebrinjve. <\/p>\n
Fakti q\u00eb ky udh\u00ebtim, i fundm\u00eb dhe amshues, biblik dhe shpirt\u00ebror, kryhet fillas pas Kuvendit fetar t\u00eb mbajtur atyre dit\u00ebve, diku n\u00eb rrethinat e Shqip\u00ebris\u00eb s\u00eb Veriut {data e sakt\u00eb nuk dihet}, ku madje edhe vendoset, me besa-bes\u00eb, q\u00eb n\u00eb t\u00eb gjitha kishat katolike shqiptare, ceremonit\u00eb fetare t\u00eb kryheshin vet\u00ebmse nga prift\u00ebrinj arb\u00ebr-shqiptar\u00eb, q\u00eb pa m\u00ebdyshje duket se sh\u00ebnon nj\u00eb rrekje serioze p\u00ebr t\u00eb sh\u00ebnuar autoqefalin\u00eb {m\u00ebvet\u00ebsin\u00eb} e kish\u00ebs katolike shqiptare, ndon\u00ebse rregullat e Kuris\u00eb s\u00eb Rom\u00ebs, e ndalonin rrept\u00ebsisht k\u00ebt\u00eb sip\u00ebrmarrje, hedh jo pak drit\u00eb mbi misterin e shuarjes s\u00eb Budit pik\u00ebrisht aso kohe. <\/p>\n
Pra, val\u00ebt e Drinit, realisht nd\u00ebrpren\u00eb udh\u00ebtimin p\u00ebr n\u00eb Ku\u00e7 t\u00eb Mal\u00ebsis\u00eb s\u00eb madhe, ku sipas dokumenteve thuhet se Budi do t\u00eb merrte pjes\u00eb n\u00eb ceremonit\u00eb fetare t\u00eb Krishtlindjeve, n\u00eb fakt ato mor\u00ebn me vete vet\u00ebm trupin e tij, sepse shpirti mbeti i paprekur dhe hyjnor n\u00eb fluturimin e pambarimt\u00eb n\u00eb qiellin e letrave shqipe. Shpirti, gjallon fuqish\u00ebm n\u00eb poezin\u00eb e tij, q\u00eb krahas urat\u00ebs shpirt\u00ebrore fetare, nd\u00ebrkaq shqiptoi poetikisht fatin e gjuh\u00ebs shqipe, t\u00eb bot\u00ebs arb\u00ebnore, e mbi t\u00eb gjitha t\u00eb vlerave t\u00eb shum\u00ebfishta shpirt\u00ebrore, q\u00eb bart poetika e fjal\u00ebs s\u00eb poetit t\u00eb par\u00eb t\u00eb let\u00ebrsis\u00eb shqipe. Shpesh her\u00eb ka q\u00eblluar, madje pa u thelluar n\u00eb argumente, me gjas\u00eb m\u00eb tep\u00ebr nga mosnjohja e poezis\u00eb s\u00eb Budit, t\u00eb thuhet nga studiues t\u00eb ndrysh\u00ebm, vet\u00ebmse \u00ebsht\u00eb p\u00ebrkthyes dhe p\u00ebrshtat\u00ebsh, pra jo poet origjinal. <\/p>\n
Padija, institucionale dhe individuale, sido q\u00eb t\u00eb rrekesh q\u00eb ta fsheh\u00ebsh t\u00eb v\u00ebrtet\u00ebn prapa titujve ose konferencave t\u00eb burokracis\u00eb letrare, nuk mbulojn\u00eb dot t\u00eb v\u00ebrtet\u00ebn e madhe se Budi \u00ebsht\u00eb hartuesi i 3200 vargjeve n\u00eb gjuh\u00ebn shqipe, t\u00eb cilat gjenden tek librat Doktrina e K\u00ebrshten\u00eb, 19 poezi, Pasqyra e t\u00eb rr\u00ebfyemit, m\u00eb 3 poezi, si dhe Rituali Roman, me nj\u00eb poezi, e cila nj\u00ebherit promovon n\u00eb poezin\u00eb shqipe dy p\u00ebrftesa poetike, lavrimin e vargut 16 rrok\u00ebsh, si dhe t\u00eb varg\u00ebzimit monokolon, dy shenja q\u00eb e fut\u00ebn p\u00ebrfundimisht nd\u00ebr poet\u00ebt q\u00eb hodh\u00ebn themelet e ligj\u00ebrimit t\u00eb kultivuar t\u00eb poetik\u00ebs s\u00eb shqipes. <\/p>\n
Poezia origjinale, ideuara dhe t\u00eb shkruara nga vet\u00eb Budi, n\u00eb m\u00ebnyr\u00eb t\u00eb padiskutueshme, si frym\u00eb dhe atmosfer\u00eb, si tekst dhe mendim, p\u00ebrb\u00ebhet nga shtat\u00eb poezi, q\u00eb gjenden n\u00eb t\u00eb tre librat e tij, q\u00eb shkojn\u00eb n\u00eb rreth 650 vargje gjithsej. Nd\u00ebrkaq, me shum\u00eb gjasa, pjes\u00eb e shkrimit poetik t\u00eb autorit, jan\u00eb edhe 137 vargje t\u00eb shkruara n\u00eb latinisht, t\u00eb cilat jan\u00eb realizuar po ashtu me strof\u00ebn kat\u00ebrshe dhe me tet\u00ebrrokshin trokaik, q\u00eb sh\u00ebnon vargun tipik t\u00eb poezis\u00eb shqipe, gjith\u00ebkohore dhe gjith\u00ebhap\u00ebsinore. Poezia e Budit gjendet e ngurt\u00ebsuar n\u00eb shkronj\u00eb, ku fle shpirti dhe mendja, fryma dhe tingulli kreativ, i poetit t\u00eb par\u00eb t\u00eb letrave shqipe, i poetit m\u00eb frym\u00ebgjat\u00eb, si\u00e7 e pati p\u00ebrcaktuar m\u00eb her\u00ebt Selman Riza, studiues m\u00eb i thekur i let\u00ebrsis\u00eb s\u00eb hershme shqipe. <\/p>\n
Krahas poezis\u00eb s\u00eb ngjizur me dashuri dhe venerim, prej Pjet\u00ebr Budit, trash\u00ebgohen edhe 170 faqe proz\u00eb, t\u00eb tipave dhe llojeve t\u00eb ndryshme, q\u00eb jan\u00eb edhe burimi m\u00eb i plot\u00eb dhe m\u00eb i besuesh\u00ebm jet\u00ebshkrimor i autorit, t\u00eb cilat ende nuk jan\u00eb b\u00ebr\u00eb si\u00e7 duhet pron\u00eb e lexuesit, sepse ende nuk realizuar nj\u00eb botim specifik mbi k\u00ebt\u00eb trash\u00ebgimi t\u00eb vyer, ashtu si\u00e7 ka ngjar\u00eb me poezin\u00eb, e cila fal ndihmes\u00ebs s\u00eb studiuesit Rexhep Smaili, poezia e tij \u00ebsht\u00eb botuar e plot\u00eb, n\u00eb vitin 1986, si dhe n\u00ebn p\u00ebrkujdesjen e tij, ribotohet edhe n\u00eb vitin 2006. <\/p>\n
Val\u00ebt e Drinit mor\u00ebn p\u00ebrjet\u00ebsisht n\u00eb gjirin e vet\u00eb, vet\u00ebmse shtatin e tij, e prandaj themi se \u00ebsht\u00eb poeti pa varr. Nd\u00ebrkoh\u00eb q\u00eb n\u00eb gjirin e gjuh\u00ebs shqipe, mbeti poezia dhe proza e tij, e cila mbi t\u00eb gjitha d\u00ebshmon se Pjet\u00ebr Budi, me jet\u00ebn dhe vepr\u00ebn e tij, me natyr\u00ebn e trefisht\u00eb, t\u00eb bariut fetar, atdhetar dhe letrar, \u00ebsht\u00eb nd\u00ebr d\u00ebshmor\u00ebt e par\u00eb t\u00eb fjal\u00ebs shqipe, po kaq me veprimtarin\u00eb dhe ndihmes\u00ebn e dh\u00ebn\u00eb, me sakrific\u00ebn sublime, \u00ebsht\u00eb edhe nd\u00ebr heronjt\u00eb e par\u00eb t\u00eb mendimit, q\u00eb dha jet\u00ebn p\u00ebr t\u00eb mbrojtur bot\u00ebn e arbrit, kultur\u00ebn, besimin, gjuh\u00ebn dhe let\u00ebrsin\u00eb.<\/p>\n
*Studiues i let\u00ebrsis\u00eb
\n(d.b\/GazetaShqiptare\/BalkanWeb)<\/i><\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"
NGA: BEHAR GJOKA, 26 Dhjetor 2012 Enigma p\u00ebr shkrimtarin, vdiq aksidentalisht apo e vran\u00ebTIRANE-N\u00eb 390-vjetorin e ndarjes nga jeta t\u00eb Budit, poetit dhe prozatorit t\u00eb par\u00eb t\u00eb letrave shqipe, me libra t\u00eb mir\u00ebfillt\u00eb, s\u00ebrish nd\u00ebrmendemi se ai \u00ebsht\u00eb edhe poeti pa varr i letrave shqipe. Dit\u00ebve t\u00eb dhjetorit t\u00eb larg\u00ebt, t\u00eb vitit 1622, mu n\u00eb […]<\/p>\n","protected":false},"author":1,"featured_media":0,"comment_status":"open","ping_status":"closed","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"footnotes":""},"categories":[2,3,7],"tags":[],"class_list":{"0":"post-6447","1":"post","2":"type-post","3":"status-publish","4":"format-standard","6":"category-artikuj","7":"category-histori","8":"category-letersi"},"yoast_head":"\n