![\"Adrian](\"http:\/\/www.shkoder.net\/images\/fjala\/adrian_civici.jpg\")
<\/p>\n<\/p>\n
ADRIAN CIVICI<\/strong>, 28.11.2009<\/em><\/p>\n Bashk\u00eb me vitin 2009 duket se po shkojm\u00eb edhe drejt \u201cmbylljes\u201d s\u00eb nj\u00eb cikli t\u00eb r\u00ebnd\u00ebsish\u00ebm pothuajse 20 vje\u00e7ar t\u00eb tranzicionit. Kemi folur e jemi p\u00ebrpjekur shum\u00eb p\u00ebr vendosjen dhe performanc\u00ebn e ekonomis\u00eb s\u00eb tregut n\u00eb Shqip\u00ebri, kemi zbatuar me rigorozitet recetat e FMN-s\u00eb dhe Bank\u00ebs Bot\u00ebrore p\u00ebr privatizimin e ekonomis\u00eb dhe hapjen e saj, jemi treguar maksimalisht ortodoks\u00eb n\u00eb \u00e7\u00ebshtjen e ruajtjes s\u00eb ekuilibrave makroekonomik\u00eb, jemi fokusuar pothuajse plot\u00ebsisht te rritja ekonomike si treguesi i vet\u00ebm i suksesit e performanc\u00ebs s\u00eb politikave ekonomike e qeverisjes. Pra, me fjal\u00eb t\u00eb tjera, kemi nd\u00ebrtuar nj\u00eb model ekonomik t\u00eb tranzicionit, nj\u00eb profil t\u00eb vet\u00eb ekonomis\u00eb shqiptare q\u00eb me t\u00eb mirat dhe defektet e tij u b\u00eb \u201clokomotiva\u201d q\u00eb na t\u00ebrhoqi deri n\u00eb fund t\u00eb dekad\u00ebs s\u00eb dyt\u00eb t\u00eb k\u00ebtij tranzicioni radikal \u201cnga plani tek tregu\u201d. Duket se ka ardhur plot\u00ebsisht koha q\u00eb t\u00eb jemi sa m\u00eb t\u00eb qart\u00eb n\u00eb objektivat themelore t\u00eb zhvillimit dhe modelit t\u00eb rritjes p\u00ebr 10-20 vitet n\u00eb vazhdim. K\u00ebt\u00eb mang\u00ebsi e b\u00ebn akoma m\u00eb t\u00eb r\u00ebnd\u00eb edhe fakti se forcat kryesore politike jan\u00eb n\u00eb antagoniz\u00ebm t\u00eb vazhduesh\u00ebm nd\u00ebrmjet tyre, antagoniz\u00ebm q\u00eb shprehet n\u00eb q\u00ebndrimet mohuese t\u00eb \u00e7do arritjeje ekonomike reciproke dhe neglizhenca e dukshme ndaj konceptit t\u00eb nj\u00eb \u00ab strategjie komb\u00ebtare t\u00eb zhvillimit \u00bb t\u00eb p\u00ebrgatitur me konsensusin maksimal politik e shkencor t\u00eb nevojsh\u00ebm dhe e respektuar nga t\u00eb dyja pal\u00ebt. Rritja ekonomike p\u00ebr nj\u00eb vend si Shqip\u00ebria mund t\u00eb nxitet n\u00eb tre m\u00ebnyra : n\u00ebp\u00ebrmjet borxheve dhe kredive nga jasht\u00eb; n\u00ebp\u00ebrmjet eksporteve t\u00eb l\u00ebnd\u00ebve t\u00eb para dhe disa produkteve t\u00eb gatshme; n\u00ebp\u00ebrmjet ristrukturimit ekonomik, diversifikimit t\u00eb produkteve dhe adoptimit masiv t\u00eb teknologjive t\u00eb reja. Dy m\u00ebnyrat e para gjykohet se jan\u00eb m\u00eb t\u00eb lart\u00eb risku dhe jo shum\u00eb t\u00eb q\u00ebndrueshme\u201d n\u00eb raport me t\u00eb tret\u00ebn. Ta mb\u00ebshtes\u00ebsh rritjen pothuajse vet\u00ebm tek investimet apo kredit\u00eb e huaja, gj\u00eb q\u00eb ne na p\u00eblqen ta p\u00ebrmendim shpesh si \u201ckulmin e suksesit t\u00eb \u00e7do qeverie\u201d do t\u00eb thot\u00eb t\u00eb ushqesh iluzionin e nj\u00eb jetese dhe zhvillimi p\u00ebrtej mund\u00ebsive t\u00eb tua konkrete, do t\u00eb thot\u00eb t\u00eb jesh i varur shum\u00eb nga flukset, \u201cdevijimet\u201d dhe \u201ckapricot\u201d e shpeshta t\u00eb tregjeve financiare nd\u00ebrkomb\u00ebtare, do t\u00eb thot\u00eb t\u00eb prodhosh nj\u00eb rritje ekonomike jo shum\u00eb reale t\u00eb mb\u00ebshtetur n\u00eb monedha t\u00eb fuqishme e t\u00eb mbivler\u00ebsuara t\u00eb cilat sintetizojn\u00eb nj\u00eb struktur\u00eb ekonomike e konsumi larg realitetit ton\u00eb. Edhe rritja ekonomike e bazuar ekskluzivisht tek l\u00ebnd\u00ebt e para dhe eksporti i tyre apo \u201ceksporti i pun\u00ebs\u201d kur \u00ebsht\u00eb fjala p\u00ebr sektorin me fason vler\u00ebsohet si jo e q\u00ebndrueshme n\u00eb periudha afat-mesme, sidomos p\u00ebr shkak t\u00eb fluaktuacioneve t\u00eb m\u00ebdha t\u00eb \u00e7mimeve t\u00eb tyre n\u00eb tregjet nd\u00ebrkomb\u00ebtare.<\/p>\n Kriza e tanishme q\u00eb preku r\u00ebnd\u00eb sektorin e industris\u00eb minerare, eksportet me fason,etj., \u00ebsht\u00eb nj\u00eb d\u00ebshmi m\u00eb shum\u00eb e k\u00ebtij konkluzioni. Nd\u00ebrkoh\u00eb, m\u00ebnyra e tret\u00eb, q\u00eb sipas shum\u00eb shembujve pozitiv\u00eb n\u00eb mjaft vende t\u00eb bot\u00ebs, ka prodhuar nj\u00eb rritje konstante afat-gjat\u00eb \u00ebsht\u00eb \u201cpromovimi i produkteve t\u00eb p\u00ebrpunuara dhe ofrimi i sh\u00ebrbimeve moderne\u201d. Duke par\u00eb zgjerimin e tregjeve nd\u00ebrkomb\u00ebtare dhe k\u00ebrkes\u00ebs p\u00ebr produkte t\u00eb p\u00ebrpunuara si dhe efektet pozitive q\u00eb ato japin n\u00eb rritjen e pun\u00ebsimit t\u00eb brendsh\u00ebm, nga shum\u00eb qendra e institucione t\u00eb specializuara duhet q\u00eb vendet si Shqip\u00ebria t\u00eb b\u00ebjn\u00eb politika specifike rritjeje ekonomike me k\u00ebt\u00eb fokus. Jemi n\u00eb vend t\u00eb fundit n\u00eb bot\u00eb n\u00eb treguesin \u201cbashk\u00ebpunimi biznese-universitete\u201d, nd\u00ebrkoh\u00eb q\u00eb n\u00eb elementin \u201czhvillimi i klasterave\u201d rezultojm\u00eb t\u00eb 130, tek \u201csasia dhe cil\u00ebsia e ofert\u00ebs lokale\u201d, pra e prodhimit t\u00eb brendsh\u00ebm p\u00ebr t\u00eb cilin flasim kaq shum\u00eb se duhet ta mb\u00ebshtesim me politika e masa konkrete, rezultojm\u00eb n\u00eb vend t\u00eb 110 dhe 116. K\u00ebtu mund t\u00eb shtojm\u00eb dhe elementin e \u201cp\u00ebrshtatjes me teknologjit\u00eb e reja\u201d n\u00eb t\u00eb cilin jemi n\u00eb vend t\u00eb 105-t\u00eb. N\u00eb k\u00ebt\u00eb sens shkon dhe publikimi i fundit nga ana e Bank\u00ebs Bot\u00ebrore i indeksit mbi ekonomin\u00eb e dijes. Jemi klasifikuar n\u00eb vendin e 93 nga 135 vende t\u00eb bot\u00ebs duke rezultuar mbrapa Paraguait, Kub\u00ebs, Ishujve Fixhi, Mongolis\u00eb, Xhamajk\u00ebs, etj., si dhe t\u00eb fundit n\u00eb Ballkan larg Serbis\u00eb q\u00eb \u00ebsht\u00eb e 53, Maqedonis\u00eb q\u00eb \u00ebsht\u00eb e 58-ta. \u00cbsht\u00eb e qart\u00eb se edhe ky indeks i r\u00ebnd\u00ebsish\u00ebm na evidenton edhe nj\u00ebher\u00eb situat\u00ebn shqet\u00ebsuese t\u00eb cil\u00ebsis\u00eb s\u00eb ekonomis\u00eb shqiptare dhe dob\u00ebsive strukturore t\u00eb faktor\u00ebve t\u00eb rritjes ekonomike.<\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":" ADRIAN CIVICI, 28.11.2009 Bashk\u00eb me vitin 2009 duket se po shkojm\u00eb edhe drejt \u201cmbylljes\u201d s\u00eb nj\u00eb cikli t\u00eb r\u00ebnd\u00ebsish\u00ebm pothuajse 20 vje\u00e7ar t\u00eb tranzicionit. Kemi folur e jemi p\u00ebrpjekur shum\u00eb p\u00ebr vendosjen dhe performanc\u00ebn e ekonomis\u00eb s\u00eb tregut n\u00eb Shqip\u00ebri, kemi zbatuar me rigorozitet recetat e FMN-s\u00eb dhe Bank\u00ebs Bot\u00ebrore p\u00ebr privatizimin e ekonomis\u00eb dhe […]<\/p>\n","protected":false},"author":1,"featured_media":0,"comment_status":"open","ping_status":"closed","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"footnotes":""},"categories":[2],"tags":[],"yoast_head":"\n
\nPor, duket se koh\u00ebs dhe p\u00ebrmbajtjes s\u00eb k\u00ebtij modeli po i vjen fundi, n\u00eb kuptimin q\u00eb shum\u00eb nga element\u00ebt dhe energjit\u00eb e tij duket se e arrit\u00ebn maksimumin e tyre dhe tashm\u00eb rezultojn\u00eb t\u00eb ezauruara p\u00ebr nj\u00eb periudh\u00eb tjet\u00ebr 10 ose 20 vje\u00e7are n\u00eb t\u00eb ardhmen. Kriza aktuale ekonomiko-financiare globale m\u00eb shum\u00eb se sa ndikimi direkt i saj n\u00eb ekonomin\u00eb apo financat shqiptare, na evidentoi dhe disa probleme kardinale: sa e q\u00ebndrueshme \u00ebsht\u00eb rritja jon\u00eb ekonomike ? A kemi modelin e p\u00ebrshtatsh\u00ebm ekonomik p\u00ebr t\u00eb garantuar ritmet e k\u00ebsaj rritjeje n\u00eb vitet q\u00eb vijn\u00eb? A kemi nj\u00eb ekonomi t\u00eb strukturuar me t\u00eb cil\u00ebn mund t\u00eb shkojm\u00eb drejt nj\u00eb zhvillimi t\u00eb q\u00ebndruesh\u00ebm afat-gjat\u00eb? Duke supozuar se efektet direkte e indirekte t\u00eb kriz\u00ebs ekonomiko-financiare nd\u00ebrkomb\u00ebtare jan\u00eb nj\u00eb ose dy vje\u00e7are, dhe pastaj ne duhet t\u00eb p\u00ebrballemi \u00ab me normalitetin \u00bb, vler\u00ebsohet se pik\u00ebrisht k\u00ebtu q\u00ebndron problemi yn\u00eb m\u00eb serioz. V\u00ebrtet q\u00eb n\u00eb 2009 dhe 2010 ekonomia shqiptare mund t\u00eb ket\u00eb nj\u00eb rritje ekonomike m\u00eb t\u00eb ul\u00ebt se trendi disa-vje\u00e7ar i saj, dhe kjo \u00ebsht\u00eb \u00ab e justifikueshme \u00bb si pasoj\u00eb e kriz\u00ebs globale, pik\u00ebpyetjet e m\u00ebdha duket se fillojn\u00eb pik\u00ebrisht pas k\u00ebsaj periudhe.
\nGarantimi i rritjes s\u00eb q\u00ebndrueshme n\u00ebnkupton faktin se sa do t\u00eb jemi ne n\u00eb gjendje q\u00eb t\u00eb gjejm\u00eb e identifikojm\u00eb \u201cburime t\u00eb reja q\u00eb ushqejn\u00eb rritjen ekonomike\u201d apo dhe \u00ab z\u00ebvend\u00ebsuesit \u00bb e disa prej burimeve aktuale t\u00eb rritjes q\u00eb n\u00eb periudha afat-shkurt\u00ebr e afat-mesme pritet t\u00eb kontribuojn\u00eb shum\u00eb m\u00eb pak se deri tani. Si do ta eliminojm\u00eb apo ngushtojm\u00eb deficitin e lart\u00eb tregtar dhe at\u00eb t\u00eb pagesave? Si do ta ristrukturojm\u00eb hap\u00ebsir\u00ebn rurale shqiptare ku mbizot\u00ebrojn\u00eb mini-fermat bujq\u00ebsore?, Si do ta zhvillojm\u00eb, ristrukturojm\u00eb e modernizojm\u00eb biznesin shqiptar q\u00eb akoma reflekton mjaft element\u00eb arkaik\u00eb e informal\u00eb? Cilat jan\u00eb politikat m\u00eb t\u00eb mira strukturore q\u00eb na konvergojn\u00eb me ekonomin\u00eb evropiane ku synojm\u00eb t\u00eb integrohemi? Cil\u00ebt do jen\u00eb sektor\u00ebt q\u00eb do p\u00ebrb\u00ebjn\u00eb \u00ab motorrin \u00bb e ekonomis\u00eb shqiptare n\u00eb vitet n\u00eb vazhdim?, Turizmi?, Bujq\u00ebsia dhe agro-industria?, Energjia? Industria?, Infrastruktura?, Arsimi? Ekonomia e dijes?, Sh\u00ebrbimet?, Zhvillimi i biznesit t\u00eb vog\u00ebl e t\u00eb mes\u00ebm?, etj.<\/p>\n
\nNdodhemi n\u00eb nj\u00eb moment thelb\u00ebsor p\u00ebr t\u00eb diskutuar e precizuar nj\u00eb koncept e nj\u00eb politik\u00eb t\u00eb qart\u00eb p\u00ebr modelin e rritjes ekonomike dhe faktor\u00ebt esencial\u00eb t\u00eb saj. Mbyllja e \u201cperiudh\u00ebs 19-20 vje\u00e7are t\u00eb tranzicionit\u201d si dhe kriza aktuale ekonomiko-financiare na ka v\u00ebn\u00eb p\u00ebrball\u00eb nj\u00eb fakti t\u00eb pakund\u00ebrshtuesh\u00ebm. Modeli i deritash\u00ebm garantues i rritjes ekonomike n\u00eb Shqip\u00ebri i mb\u00ebshtetur kryesisht n\u00eb t\u00eb ardhurat nga emigracioni q\u00eb n\u00eb disa vite kan\u00eb qen\u00eb edhe m\u00eb t\u00eb larta se 1 miliard euro n\u00eb vit, donacionet e shumta si vend i varf\u00ebr dhe n\u00eb zhvillim q\u00eb kemi p\u00ebrfituar me shumic\u00eb, kredit\u00eb e buta dhe ndihm\u00ebn e huaj q\u00eb kan\u00eb qen\u00eb nj\u00eb arterie e r\u00ebnd\u00ebsishme q\u00eb furnizonte rregullisht ekonomin\u00eb ton\u00eb, privatizimet masive q\u00eb i kan\u00eb krijuar buxheteve tona luksin e t\u00eb qenit n\u00eb ekuilib\u00ebr dhe me deficit minimal, vet\u00ebpun\u00ebsimi kryesisht bujq\u00ebsor, \u201cboom\u201d 15 vje\u00e7ar i sektorit t\u00eb nd\u00ebrtimit, shkarkimi i papun\u00ebsis\u00eb n\u00ebp\u00ebrmjet emigracionit drejt Greqis\u00eb apo Italis\u00eb, \u201crekomandimet detyruese\u201d t\u00eb FMN-s\u00eb, etj., duket se po shkon drejt tezaurimit total ose t\u00eb pjessh\u00ebm. Edhe politikat 18 vje\u00e7are me prioritet absolut p\u00ebr \u201cruajtjen e ekuilibrave makroekonomik\u00eb\u201d duke krijuar k\u00ebshtu mund\u00ebsi p\u00ebr rritjen ekonomike duket se nuk mund t\u00eb jen\u00eb m\u00eb t\u00eb vetme. Ka ardhur koha t\u00eb b\u00ebjm\u00eb politika m\u00eb t\u00eb strukturuara, t\u00eb mir\u00eb adresuara e t\u00eb gjera p\u00ebr nxitjen maksimale t\u00eb rritjes ekonomike, p\u00ebr garantimin faktorial t\u00eb q\u00ebndrueshm\u00ebris\u00eb s\u00eb saj.<\/p>\n
\nDuke qen\u00eb se ne duam t\u00eb nxisim rritjen ekonomike afatgjat\u00eb duhet t\u00eb mos mbetemi vet\u00ebm tek \u201cpolitikat fondamentale\u201d t\u00eb programeve t\u00eb axhustimeve strukturore si p.sh., stabiliteti makroekonomik, thellimi i privatizimeve, hapja e liberalizimi ekonomik, por t\u00eb fokusohemi maksimalisht drejt politikave prodhuese e sidomos politikave energjetike, industriale dhe agrare, t\u00eb jemi t\u00eb kujdessh\u00ebm me stabilitetin financiar, t\u00eb jemi maksimalisht t\u00eb prirur p\u00ebr futjen masive t\u00eb teknologjive t\u00eb reja n\u00eb t\u00eb gjith\u00eb sektor\u00ebt e ekonomis\u00eb dhe biznesit ton\u00eb, t\u00eb kemi realisht n\u00eb fokus zgjerimin e kapitalit human dhe p\u00ebrfshirjen sa m\u00eb t\u00eb gjer\u00eb t\u00eb popullsis\u00eb aktive e territorit n\u00eb \u201ckontributin dhe p\u00ebrfitimet nga rritja ekonomike. Rritja ekonomike q\u00eb ekziston n\u00eb nj\u00eb terren ekonomiko-financiar t\u00eb dominuar nga deficiti i bilancit t\u00eb pagesave, deficiti shum\u00eb i konsideruesh\u00ebm tregtar, treg ushqimor i varur duksh\u00ebm nga importet, nxitja subjektive e k\u00ebrkes\u00ebs s\u00eb brendshme, mosp\u00ebrfshirja e gjer\u00eb e grupeve t\u00eb ndryshme sociale dhe t\u00ebr\u00ebsis\u00eb territoriale n\u00eb kontributin e p\u00ebrfitimet nga rritja, etj., nuk vler\u00ebsohet si rritje ekonomike e q\u00ebndrueshme dhe efi\u00e7ente.
\nKolona vertebrale e k\u00ebtij ndryshimi duhet t\u00eb jet\u00eb biznesi privat, ristrukturimi dhe modernizimi i tij. Por, ky objektiv duket shum\u00eb larg arritjes s\u00eb tij po t\u00eb kemi parasysh gjendjen aktuale t\u00eb tij. \u00cbsht\u00eb e v\u00ebrtet\u00eb q\u00eb ne kemi b\u00ebr\u00eb e vazhdojm\u00eb t\u00eb b\u00ebjm\u00eb shum\u00eb politika favorizuese \u201cp\u00ebr p\u00ebrmir\u00ebsimin e klim\u00ebs s\u00eb biznesit\u201d apo \u201cleht\u00ebsimin e presionit fiskal ndaj tij\u201d, por vet\u00ebm kaq duket se nuk mjafton. Ajo q\u00eb \u00ebsht\u00eb shqet\u00ebsuese \u00ebsht\u00eb \u201ccil\u00ebsia\u201d e k\u00ebtij biznesi, \u00ebsht\u00eb brisht\u00ebsia dhe n\u00eb mjaft raste \u201camatorizmi\u201d i tij. Mjafton ti referohemi disa prej indekseve m\u00eb t\u00eb r\u00ebnd\u00ebsish\u00ebm nd\u00ebrkomb\u00ebtar\u00eb p\u00ebr ta sintetizuar k\u00ebt\u00eb tablo. K\u00ebshtu p\u00ebr shembull, sipas \u201cIndeksit t\u00eb konkurueshm\u00ebris\u00eb globale 2009\u201d q\u00eb publikohet nga Forumi Ekonomik Bot\u00ebror kur \u00ebsht\u00eb fjala p\u00ebr \u201cshpenzimet p\u00ebr k\u00ebrkim-zhvillim nga ana e biznesit\u201d jemi renditur t\u00eb 126 nga 133 vende t\u00eb marra n\u00eb studim. Po kaq problematike duhet gjendja edhe po ti referohemi treguesit tjet\u00ebr t\u00eb \u201csofistikimit t\u00eb biznesit\u201d, tregues q\u00eb krijon garancin\u00eb p\u00ebr zhvillim apo shpreh dob\u00ebsit\u00eb e bizneseve n\u00eb nj\u00eb vend.<\/p>\n