![\"\"](\"http:\/\/fjala.shkoder.net\/wp-content\/uploads\/2010\/10\/arben_malaj.jpg\" "\\"Arben")
<\/p>\n<\/p>\n
Nga: ARBEN MALAJ<\/strong>, 19 Tetor 2010<\/em> <\/p>\n Sfidat e ardhshme t\u00eb ekonomis\u00eb shqiptare, aq m\u00eb tep\u00ebr pas nj\u00eb periudhe krize, rikthimi n\u00eb ritmet e larta t\u00eb rritjes ekonomike, stabiliteti…<\/p>\n …dhe q\u00ebndrueshm\u00ebria e financave publike, do t\u00eb jen\u00eb jo t\u00eb lehta. \u00c7do vones\u00eb dhe \u00e7do hezitim p\u00ebr reformat e domosdoshme, rrit jo pak kostot ekonomike, sociale dhe politike. Ka shum\u00eb diskutime t\u00eb institucioneve financiare nd\u00ebrkomb\u00ebtare dhe t\u00eb studiuesve p\u00ebr p\u00ebrmasat e nd\u00ebrhyrjes n\u00eb ekonomi, p\u00ebr koh\u00ebn sesa duhet t\u00eb zgjas\u00eb dhe p\u00ebr momentin kur duhet t\u00eb filloj\u00eb t\u00ebrheqja nga paketat nd\u00ebrhyr\u00ebse n\u00eb ekonomi.<\/p>\n Debati rreth struktur\u00ebs s\u00eb paketave, kostos dhe efikasitetit t\u00eb nd\u00ebrhyrjeve n\u00eb ekonomi, duket se do t\u00eb vazhdojn\u00eb gjat\u00eb. Ekspert\u00ebt vler\u00ebsojn\u00eb se p\u00ebrmasat e nd\u00ebrhyrjeve n\u00eb ekonomi dhe p\u00ebrmasat e paketave kusht\u00ebzohen edhe nga niveli i deficitit dhe borxhit publik p\u00ebrpara kriz\u00ebs, si dhe nga kostoja e financimit te tyre. Nj\u00eb vend t\u00eb ve\u00e7ant\u00eb dhe kritik ka z\u00ebn\u00eb dhe diskutimi p\u00ebr cil\u00ebsin\u00eb e t\u00eb dh\u00ebnave statistikore. Nj\u00eb analiz\u00eb komplekse ndoshta ka vler\u00eb edhe p\u00ebr realitetin ekonomik t\u00eb vendit ton\u00eb.<\/p>\n Sa \u00ebsht\u00eb borxhi yn\u00eb publik?<\/strong> Pap\u00ebrgjegjshm\u00ebria e mospagesave nuk \u00ebsht\u00eb vet\u00ebm tek fshehja e deficitit, por edhe tek falimentimi i disa prej firmave private. Mospagesat rrit\u00ebn edhe kredit\u00eb e k\u00ebqija n\u00eb banka, nd\u00ebrsa bankat v\u00ebshtir\u00ebsuan dh\u00ebnien e kredis\u00eb dhe rrit\u00ebn koston e saj. E treta, borxhi yn\u00eb publik i 2009-\u00ebs \u00ebsht\u00eb m\u00eb i madh, sepse qeveria bllokoi rimbursimin e TVSH, rriti abuzivitetin me taksat dhe tatimet, duke rritur realisht pjes\u00ebn e fsheht\u00eb t\u00eb deficitit. E kat\u00ebrta, qeveria vazhdon t\u00eb mos respektoj\u00eb vendimin e Gjykat\u00ebs Kushtetuese p\u00ebr ish- ushtarak\u00ebt. Pagesat e prapambetura sa vijn\u00eb dhe do t\u00eb rriten, sepse sa m\u00eb shum\u00eb vonohet pagesa e pensioneve t\u00eb ish-ushtarak\u00ebve, aq m\u00eb shum\u00eb do t\u00eb rendojn\u00eb buxhetet e ardhshme. <\/p>\n E pesta, qeveria vazhdon t\u00eb mos kompensoj\u00eb ish-pronar\u00ebt, duke e mbartur k\u00ebt\u00eb kosto p\u00ebr m\u00eb von\u00eb. Sa m\u00eb pak qeveria b\u00ebn kompensim p\u00ebr ish-pronar\u00ebt n\u00eb natyr\u00eb, aq m\u00eb e madhe b\u00ebhet fatura financiare q\u00eb do t\u00eb paguaj\u00eb buxheti, aq m\u00eb shum\u00eb taksa do t\u00eb paguajn\u00eb shqiptar\u00ebt n\u00eb t\u00eb ardhmen. E gjashta, borxhi shqiptar publik \u00ebsht\u00eb m\u00eb i lart\u00eb, sepse po rriten detyrimet e prapambetura t\u00eb ish t\u00eb p\u00ebrndjekurve politik\u00eb, p\u00ebr t\u00eb cil\u00ebt qeveria miratoi nj\u00eb ligj pa fatur\u00eb financiare dhe premtoi ta paguante brenda 8 vjet\u00ebve. Detyrimet proporcionale t\u00eb papaguara ndaj tyre n\u00eb vitin 2009 dhe 2010 jan\u00eb borxhe t\u00eb fshehura t\u00eb qeveris\u00eb.<\/p>\n Sa na kushton borxhi publik? Sipas shifrave zyrtare t\u00eb qeveris\u00eb dhe FMN, borxhi publik n\u00eb vitin 2013 do t\u00eb jet\u00eb 2.2 her\u00eb m\u00eb i madh se borxhi publik i vitit 2005. Sipas p\u00ebrllogaritjeve t\u00eb FMN-s\u00eb, nga 4.7 miliard dollar\u00eb n\u00eb vitin 2005, ai rrezikon q\u00eb n\u00eb vitin 2013 t\u00eb arrij\u00eb n\u00eb 10 miliard dollar\u00eb. Vet\u00ebm gjat\u00eb k\u00ebsaj periudhe borxhi publik do t\u00eb rritet me 5.5 mild. $. N\u00ebse n\u00eb vitin 2005 borxhi publik i Shqip\u00ebris\u00eb ishte rreth 1 462 dollar\u00eb p\u00ebr frym\u00eb, n\u00eb vitin 2009 ishte 2 150 dollar\u00eb. Pritet q\u00eb n\u00eb vitin 2013 me k\u00ebto ritme do t\u00eb shkoj\u00eb rreth 3 165 dollar\u00eb p\u00ebr frym\u00eb. <\/p>\n N\u00ebse n\u00eb vitin 2005 interesat e borxhit ishin vet\u00ebm 265 milion dollar\u00eb, n\u00eb vitin 2009 ato jan\u00eb 363 milion dollar\u00eb dhe n\u00eb vitin 2013 rrezikojn\u00eb t\u00eb mb\u00ebrrijn\u00eb n\u00eb 578 milion dollar\u00eb, me nj\u00eb rritje prej 218%. Shqiptar\u00ebt vet\u00ebm p\u00ebr periudh\u00ebn 2005-2013 do t\u00eb paguajn\u00eb nj\u00eb borxh n\u00eb rritje prej rreth 5.5 miliard dollar\u00eb dhe nj\u00eb kosto borxhi t\u00eb rritur me 313 milion dollar\u00eb. Rrezikohemi q\u00eb jo von\u00eb totali i interesave t\u00eb borxhit t\u00eb jet\u00eb i barabart\u00eb me totalin e investimeve publike t\u00eb vendit, kjo \u00ebsht\u00eb shum\u00eb shqet\u00ebsuese p\u00ebr stabilitetin e financave publike. Shqet\u00ebsimi \u00ebsht\u00eb jo vet\u00ebm p\u00ebr nivelin e borxhit, por sidomos p\u00ebr koston e tij. Ka vende q\u00eb p\u00ebr shkak t\u00eb produktivitetit dhe efikasitetit t\u00eb ekonomive t\u00eb tyre, e financojn\u00eb borxhin me kosto gati zero. <\/p>\n Japonia ka nj\u00eb borxh q\u00eb shkon deri edhe 300% e GDP. SHBA ka borxh n\u00eb rritje, por e financojn\u00eb ekonomin\u00eb e tyre me kosto t\u00eb ul\u00ebt, gati zero. Kostoja e borxhit t\u00eb Greqis\u00eb ishte shum\u00eb m\u00eb rend\u00eb se mesatarja e eurozon\u00ebs, ndaj alarmoi gjith\u00eb institucionet p\u00ebr riskun e falimentimit t\u00eb k\u00ebtij vendi. N\u00eb tregjet nd\u00ebrkomb\u00ebtare ka likuiditete. Nd\u00ebrsa klasifikimi q\u00eb iu b\u00eb ekonomis\u00eb shqiptare p\u00ebr t\u00eb marr\u00eb hua nga k\u00ebto tregje, ishte shum\u00eb i ul\u00ebt, \u00e7ka do t\u00eb thot\u00eb se kostoja e borxhit do t\u00eb jet\u00eb e lart\u00eb. Ekonomia ka nevoj\u00eb p\u00ebr financime t\u00eb huaja, por jo p\u00ebr borxhe me interesa n\u00eb euro 12-15% si n\u00eb vitin 2008, kosto e rend\u00eb q\u00eb ekonomia jon\u00eb po e paguan me rritjen e interesave t\u00eb borxhit, duke filluar q\u00eb nga viti 2009.<\/p>\n Borxhi publik dhe investimet publike. Analiza e tret\u00eb \u00ebsht\u00eb efikasiteti dhe cil\u00ebsia e investimeve publike. KLSH provon se n\u00eb vitin 2009 qeveria ka keqp\u00ebrdorur politikisht investimet publike, duke keqp\u00ebrdorur politikisht borxhin e marr\u00eb. Shqiptar\u00ebt do t\u00eb paguajn\u00eb borxhe m\u00eb t\u00eb m\u00ebdha dhe m\u00eb t\u00eb r\u00ebnda, sepse p\u00ebr interesa populiste dhe korruptive, cenohet r\u00ebnd\u00eb p\u00ebrgjegj\u00ebsia p\u00ebr p\u00ebrzgjedhjen e investimeve publike. Ndoshta viti 2009 ishte dhe viti i fundit, ku nj\u00eb pjes\u00eb e v\u00ebshtir\u00ebsive t\u00eb financimit n\u00eb ekonomi u zbut\u00ebn nga p\u00ebrdorimi i t\u00eb ardhurave, nga privatizimi n\u00eb rreth 270 milion dollar\u00eb. <\/p>\n Kjo mund\u00ebsi sa vjen dhe tkurrret, nd\u00ebrsa pap\u00ebrgjegjshm\u00ebria p\u00ebr t\u00eb marr\u00eb borxh me \u00e7do interes mjafton q\u00eb t\u00eb krijohet ideja e investimeve pa fund, sa vjen dhe do t\u00eb rritet. Investimet publike jan\u00eb t\u00eb cop\u00ebzuara, kostot e tyre kan\u00eb brenda nj\u00eb “fee\/komision” t\u00eb lart\u00eb t\u00eb korrupsionit t\u00eb p\u00ebrzgjedhjes s\u00eb fituesve. Disa projekte t\u00eb r\u00ebnd\u00ebsishme n\u00eb ekonomi zvarriten pa fund. Inaugurohen me shum\u00eb pompozitet edhe investime t\u00eb vogla, thjesht q\u00eb \u00e7do dit\u00eb t\u00eb ket\u00eb nj\u00eb lajm n\u00eb media. Ka shum\u00eb shembuj t\u00eb spontanitetit, zvarritjeve dhe munges\u00ebs s\u00eb efikasiteti t\u00eb investimeve publike, po qart\u00ebsoj dy pre tyre. Rruga Levan-Vlor\u00eb u inaugurua n\u00eb prag t\u00eb zgjedhjeve vendore 2007. <\/p>\n Ajo \u00ebsht\u00eb jo m\u00eb shum\u00eb se 30 km. Ka kat\u00ebr vjet dhe nuk po mbaron. Sikur t\u00eb punohej 250 dit\u00eb \u00e7do vit, do t\u00eb punohej 1 000 dit\u00eb pun\u00eb p\u00ebr 30 km, do t\u00eb mjaftonin 30 metra rrug\u00eb n\u00eb dit\u00eb. Zvarritja ndodh jo se nuk ka kompani shum\u00eb kredib\u00ebl p\u00ebr rrug\u00ebt, bile edhe kompani shqiptare shum\u00eb t\u00eb mira, jo se nuk ka teknologji moderne p\u00ebr nd\u00ebrtimin e infrastruktur\u00ebs, por sepse ka spontanitet dhe korrupsion n\u00eb rritje me investimet publike. Po k\u00ebshtu rruga Fier-Tepelen\u00eb, e cila \u00ebsht\u00eb jo m\u00eb shum\u00eb s\u00eb 70 km, ka af\u00ebrsisht t\u00eb nj\u00ebjtin fat. U vonua p\u00ebr ta filluar, u \u00e7orodit\u00ebn donator\u00ebt me spontanitetin dhe fantazin\u00eb qeveritare p\u00ebr t\u00eb ndryshuar projektin e miratuar dhe gati p\u00ebr ta financuar. <\/p>\n Marr\u00ebveshjet e financimit jan\u00eb n\u00ebnshkruar p\u00ebrpara zgjedhjeve 2005. Implementimi po ec\u00ebn shum\u00eb ngadal\u00eb, duke e zvarritur pa fund ket\u00eb investim t\u00eb r\u00ebnd\u00ebsish\u00ebm p\u00ebr qarkullimin e mallrave dhe t\u00eb njer\u00ebzve. Ka vite q\u00eb zvarritet ‘bypassi’ i Fierit, i cili n\u00ebse vonohet akoma, do te b\u00ebj\u00eb t\u00eb paefektshme investimet n\u00eb aksin jugor t\u00eb vendit, duke rritur vonesat dhe bllokimet e tejzgjatura. Po zvarritet pa fund mb\u00ebshtetja p\u00ebr bypass-in e Vlor\u00ebs, qytetit me potenciale turistike t\u00eb jasht\u00ebzakonshme, por m\u00eb infrastruktur\u00eb rrugore nacionale, jasht\u00ebzakonisht t\u00eb mbingarkuar.<\/p>\n Borxhet e larta sot, nes\u00ebr do t\u00eb imponojn\u00eb shkurtime drastike<\/strong><\/p>\n Kur diskutohet dhe debatohet p\u00ebr deficitin, borxhin dhe koston e tyre n\u00eb rritje, nuk debatohet thjesht p\u00ebr nivelet numerike, nuk diskutohet p\u00ebr presjet dhjetore, por p\u00ebr pap\u00ebrgjegjshm\u00ebrin\u00eb n\u00eb rritje p\u00ebr sfidat ekonomike, sociale dhe politike t\u00eb vendit. Rritja e tyre d\u00ebmton r\u00ebnd\u00eb rritjen ekonomike t\u00eb vendit. Ajo q\u00eb ndodhi n\u00eb fillim t\u00eb vitit 2010 p\u00ebr shkak t\u00eb d\u00ebshtimeve n\u00eb vitin 2009, detyrimi p\u00ebr t\u00eb bllokuar menj\u00ebher\u00eb buxhetin e miratuar t\u00eb vitit 2010, shkurtimi drastik i shpenzimeve n\u00eb arsim dhe sh\u00ebndet\u00ebsi, jan\u00eb shembujt konkret\u00eb se kush i paguan pap\u00ebrgjegjshm\u00ebrit\u00eb n\u00eb menaxhimin e financave publike. <\/p>\n Sa m\u00eb shum\u00eb rritet borxhi i vendit, deri n\u00eb vitin 2013 mund t\u00eb jet\u00eb 68-70% e PBB-s\u00eb, sa m\u00eb shum\u00eb rritet kostoja e k\u00ebtij borxhi, deri n\u00eb vitin 2013 mund rritet 70% n\u00eb raport me vitin 2005, aq m\u00eb r\u00ebnd\u00eb d\u00ebmtohet cil\u00ebsia e rritjes ekonomike n\u00eb t\u00eb ardhmen. N\u00ebse nuk ndalet p\u00ebrkeq\u00ebsimi i financave publike, shum\u00eb shpejt shkurtimet do t\u00eb b\u00ebhen m\u00eb t\u00eb m\u00ebdha, arsimi, sh\u00ebndet\u00ebsia dhe grupet sociale si t\u00eb papun\u00ebt, t\u00eb pa aft\u00ebt, t\u00eb varfrit, do t\u00eb goditen m\u00eb r\u00ebnd\u00eb. Mund\u00ebsia m\u00eb e mir\u00eb p\u00ebr t\u00eb ulur k\u00ebt\u00eb risk \u00ebsht\u00eb t\u00eb \u00e7ohen ritmet e rritjes ekonomike. Reformat themelore p\u00ebr t\u00eb \u00e7liruar rritjen ekonomike t\u00eb vendit nuk k\u00ebrkojn\u00eb kosto buxhetore, ato k\u00ebrkojn\u00eb p\u00ebrgjegjshm\u00ebri dhe vullnet politik. <\/p>\n Jan\u00eb reforma q\u00eb k\u00ebrkojn\u00eb t\u00eb rritet liria e pron\u00ebs, t\u00eb luftohet korrupsioni, t\u00eb luftohet kapja e shtetit, t\u00eb nxitet biznesi i vog\u00ebl dhe i mes\u00ebm, t\u00eb rritet kursimi n\u00eb ekonomi, q\u00eb t\u00eb ulet kostoja e financimit t\u00eb saj. Pap\u00ebrgjegjshm\u00ebria politike e deficiteve t\u00eb rritura publike dhe buxhetore rrezikon t\u00eb kthehet n\u00eb nj\u00eb kosto t\u00eb r\u00ebnd\u00eb sociale p\u00ebr t\u00eb gjith\u00eb shqiptar\u00ebt. Pasoja t\u00eb r\u00ebnda afatmesme dhe afatgjata t\u00eb borxheve t\u00eb m\u00ebdha dhe me kosto t\u00eb shtrenjt\u00eb mund t\u00eb jen\u00eb: pabarazi sociale n\u00eb rritje, kohezioni social i vendit mund t\u00eb p\u00ebrkeq\u00ebsohet dhe stabiliteti politik i vendit b\u00ebhet m\u00eb i v\u00ebshtir\u00eb. K\u00ebto jan\u00eb m\u00ebsimet konkret\u00eb, t\u00eb cilat vijn\u00eb nga vendet e tjera q\u00eb po kalojn\u00eb kriz\u00ebn e borxheve t\u00eb r\u00ebnda.<\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":" Nga: ARBEN MALAJ, 19 Tetor 2010 Sfidat e ardhshme t\u00eb ekonomis\u00eb shqiptare, aq m\u00eb tep\u00ebr pas nj\u00eb periudhe krize, rikthimi n\u00eb ritmet e larta t\u00eb rritjes ekonomike, stabiliteti… …dhe q\u00ebndrueshm\u00ebria e financave publike, do t\u00eb jen\u00eb jo t\u00eb lehta. \u00c7do vones\u00eb dhe \u00e7do hezitim p\u00ebr reformat e domosdoshme, rrit jo pak kostot ekonomike, sociale dhe […]<\/p>\n","protected":false},"author":1,"featured_media":0,"comment_status":"open","ping_status":"closed","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"footnotes":""},"categories":[2],"tags":[],"class_list":{"0":"post-4340","1":"post","2":"type-post","3":"status-publish","4":"format-standard","6":"category-artikuj"},"yoast_head":"\n
\nE arsyeshme do t\u00eb ishte t’u besonin shifrave zyrtare t\u00eb institucioneve p\u00ebrgjegj\u00ebse. Por edhe n\u00eb vendet e tjera po diskutohet sesa m\u00eb shum\u00eb do t\u00eb rriten penalizimet p\u00ebr tejkalim t\u00eb deficiteve dhe borxheve, ndoshta proporcionalisht do t\u00eb rritet edhe risku i manipulimit t\u00eb shifrave zyrtare t\u00eb ekonomis\u00eb. \u00cbsht\u00eb e qart\u00eb se rritja jo reale e rritjes ekonomike ndihmon qeverin\u00eb t\u00eb manipuloj\u00eb, fsheh\u00eb dhe falsifikoj\u00eb nivelin real t\u00eb deficitit dhe borxhit publik. N\u00eb ket\u00eb kontekst, pyetja se “Sa \u00ebsht\u00eb borxhi publik i vendit ton\u00eb?” \u00ebsht\u00eb korrekte jo vet\u00ebm profesionalisht. E para, gjat\u00eb gjith\u00eb tranzicionit rishikimi i rritjeve ekonomike t\u00eb viteve t\u00eb m\u00ebparshme ka qen\u00eb n\u00eb ulje, automatikisht niveli i deficitit dhe borxhit do t\u00eb jen\u00eb m\u00eb t\u00eb m\u00ebdha. E dyta, borxhit t\u00eb vitit 2009 i fshihen miliarda lek\u00eb, t\u00eb cilat jan\u00eb mospagesa nga buxheti i kompanive private, q\u00eb kryen investime elektorale. Kjo shif\u00ebr tenton t\u00eb jet\u00eb 6-10 miliard lek\u00eb. <\/p>\n