Trajan Deci (Gaius Messius Quintus Decius) \u00ebsht\u00eb nj\u00eb nd\u00ebr perandor\u00ebt romak\u00eb me em\u00ebr q\u00eb ka nxjerr\u00eb Iliria dhe q\u00eb sundoi gjat\u00eb viteve 249-251 t\u00eb er\u00ebs s\u00eb re. Deci lindi rreth vitit 190 a dhe m\u00eb pas (201), n\u00eb fshatin Budalia, q\u00eb ndodhej pran\u00eb Sirmit, nj\u00eb nga qytetet e lasht\u00eb t\u00eb Panonis\u00eb s\u00eb Ul\u00ebt n\u00eb Ilirin\u00eb Veriore, qytet i ngritur n\u00eb breg t\u00eb lumit Sava, deg\u00eb e lumit Danub. Sot, qyteti i lasht\u00eb, p\u00ebrkon me qytetin Sremska Mitrovica (Mitrovica e Sermit) n\u00eb Republik\u00ebn e Serbis\u00eb. Vendlindja e tij p\u00ebrcaktohet sakt\u00eb edhe nga historiani dhe shkrimtari anglez, Michael Grant (i cili vdiq n\u00eb 2004-n), autor i rreth 50 veprave mbi lasht\u00ebsin\u00eb greke dhe romake e n\u00eb p\u00ebrgjith\u00ebsi mbi historin\u00eb e Mesdheut antik.<\/p>\n
Deci ishte an\u00ebtar i nj\u00eb familjeje t\u00eb shtres\u00ebs s\u00eb lart\u00eb, me origjin\u00eb vendase ilire, e cila zot\u00ebronte mjaft prona, t\u00eb cilat mund t\u2019i kishte p\u00ebrftuar edhe nga vendi q\u00eb zinte ati i tij n\u00eb rangjet e larta t\u00eb ushtris\u00eb perandorake. Gruaja e tij, Herenia Kupresenia Etruskila, vinte nga nj\u00eb familje fisnike me origjin\u00eb etruske dhe g\u00ebzonte em\u00ebr si grua e zonja dhe e ditur. Deci ishte nga ato raste t\u00eb rralla nga Iliria, pas Maksiminit I Daza, q\u00eb pasi u b\u00eb senator dhe fitoi titullin e konsullit, arriti t\u00eb b\u00ebhej perandor i Perandoris\u00eb Romake, hap\u00ebsirat e s\u00eb cil\u00ebs q\u00eb prej m\u00eb se tre shekujsh, shtriheshin nga ishujt e Britanis\u00eb, pothuajse n\u00eb t\u00eb gjith\u00eb Europ\u00ebn (pjesa n\u00ebn Danubin), n\u00eb gjith\u00eb Detin Mesdhe, Afrik\u00ebn Veriore, Azin\u00eb e Vog\u00ebl e deri n\u00eb Mesopotamin\u00eb e larg\u00ebt. N\u00eb vitet dhe shekujt e m\u00ebpassh\u00ebm, e m\u00eb sakt\u00eb deri n\u00eb mbarim t\u00eb shekullit VI pas Krishtit, perandor\u00ebt me origjin\u00eb ilire n\u00eb Perandorin\u00eb Romake dhe m\u00eb pas n\u00eb at\u00eb Bizantine, erdh\u00ebn n\u00eb fron, thuajse her\u00eb pas here, sa p\u00ebr meritat e tyre aq dhe nga mb\u00ebshtetja e ushtrive q\u00eb ata komandonin, ku ilir\u00ebt zinin nj\u00eb vend t\u00eb r\u00ebnd\u00ebsish\u00ebm.<\/p>\n
Para se t\u00eb b\u00ebhej perandor, Deci ishte guvernator i krahin\u00ebs Nearer Spain, q\u00eb i p\u00ebrkiste Perandoris\u00eb Romake, dhe ku g\u00ebzonte titullin Quintus Decius Valerinus; por sundonte edhe Moezin\u00eb e Ul\u00ebt n\u00eb Ballkanin Qendror, me titullin Gaius Messius Quintus Decius Valerianus. Kur n\u00eb vitin 248 t\u00eb er\u00ebs s\u00eb re, perandori romak Filipi pohoi se do t\u00eb hiqte dor\u00eb nga froni p\u00ebr shkak t\u00eb k\u00ebrc\u00ebnimeve q\u00eb i vinin nga disa kryengrit\u00ebs, Deci, q\u00eb gjat\u00eb asaj kohe ishte prefekt qyteti, e bindi at\u00eb se rebel\u00ebt shum\u00eb shpejt do t\u00eb nd\u00ebshkoheshin; parashikim i cili doli plot\u00ebsisht i v\u00ebrtet\u00eb. M\u00eb pas, ai pranoi nj\u00eb detyr\u00eb t\u00eb r\u00ebnd\u00ebsishme n\u00eb dy krahinat veriore ilire, n\u00eb at\u00eb t\u00eb Moezis\u00eb (Myzis\u00eb) dhe t\u00eb Panonis\u00eb, ku u p\u00ebrball dhe sprapsi sulmet e barbar\u00ebve gotik\u00eb si dhe rivendosi rregull dhe disiplin\u00eb n\u00eb ushtrin\u00eb e tij.<\/p>\n
Pas nj\u00eb beteje t\u00eb zhvilluar n\u00eb Verona, n\u00eb Italin\u00eb Veriore, mes forcave t\u00eb tij dhe perandorit t\u00eb paaft\u00eb dhe apatik Filipi I, ku ky i fundit u mund dhe gjeti vdekjen (shtator i vitit 249) ashtu si dhe i biri i tij, t\u00eb cilin thuhet se e vran\u00eb ushtar\u00ebt e vet, Deci shkoi n\u00eb Rom\u00eb, ku u prit nga Senati, i cili e shpalli at\u00eb publikisht perandor dhe e mbuloi me l\u00ebvdata p\u00ebr fitoret q\u00eb kishte arritur. Me k\u00ebt\u00eb rast, Decit iu dha titulli i lart\u00eb \u201cTrajan\u201d, q\u00eb m\u00eb pas u pasqyrua pothuajse n\u00eb t\u00eb gjitha monedhat e shumta q\u00eb ai preu gjat\u00eb sundimit t\u00eb tij, ndon\u00ebse ky sundim nuk zgjati shum\u00eb. Me k\u00ebt\u00eb, Senati i Rom\u00ebs shpresonte se perandori Decius do t\u00eb frym\u00ebzohej nga shembulli i perandorit t\u00eb famsh\u00ebm romak Trajani (sundoi n\u00eb vitet 98-117 pas Kr.), d\u00ebshir\u00eb q\u00eb e grishte dhe vet perandorin e ri.<\/p>\n
Pas k\u00ebsaj, Trajan Deci, urdh\u00ebroi prerjen e nj\u00eb serie monedhash, me t\u00eb cilat b\u00ebnte t\u00eb njohur, prejardhjen e tij nga Iliria, si dhe provincat q\u00eb ai zot\u00ebronte (PANNONIAE, GENIVS, ILLVRICI), por nxirrte n\u00eb pah edhe forc\u00ebn dhe madh\u00ebshtin\u00eb e ushtrive t\u00eb Iliris\u00eb q\u00eb drejtonte, t\u00eb cilat n\u00eb at\u00eb koh\u00eb p\u00ebrb\u00ebnin baz\u00ebn e trupave ushtarake t\u00eb Perandoris\u00eb Romake. N\u00eb disa muze dhe arshiva prestigjioze t\u00eb vendeve t\u00eb Europ\u00ebs Per\u00ebndimore, ruhen, edhe n\u00eb dit\u00ebt e sotme, mjaft monedha, kryesisht prej ari, por edhe prej bronzi, t\u00eb prera gjat\u00eb sundimit t\u00eb perandorit Trajan Deci, ku n\u00eb mbi 15 syresh dhe n\u00eb variante t\u00eb ndryshme, lexohet titulli i lart\u00eb q\u00eb perandori Trajan Deci mbante: GENIVS EXERCITVS ILLVRICIANI – Gjeni i Ushtrive t\u00eb Ilir\u00ebve.<\/p>\n
Vitin e par\u00eb t\u00eb mbret\u00ebrimit t\u00eb tij, ai iu kushtoi r\u00ebnd\u00ebsi t\u00eb ve\u00e7ant\u00eb masave p\u00ebr t\u00eb riorganizuar vendin dhe territoret e jashtme. Perandori, ve\u00e7 t\u00eb tjerave, tregoi interes edhe p\u00ebr besimtar\u00ebt pagan\u00eb t\u00eb cil\u00ebve iu dha liri adhurimi, duke i p\u00ebrjashtuar ata n\u00eb disa raste dhe nga betejat, p\u00ebr t\u00eb cil\u00ebn Senati i Rom\u00ebs i dha atij titullin e lart\u00eb \u201cRestaurues i Kulteve\u201d.<\/p>\n
Trajan Deci besonte n\u00eb mbijetimin Roma Aeterna, q\u00eb kishte qen\u00eb frym\u00ebzim edhe p\u00ebr perandor\u00ebt e m\u00ebparsh\u00ebm dhe q\u00eb n\u00ebnkuptonte idealin p\u00ebr nj\u00eb perandori t\u00eb pathyeshme dhe t\u00eb p\u00ebrjetshme. Nga ana tjet\u00ebr ai kund\u00ebrshtoi politik\u00ebn toleruese q\u00eb kishte ndjekur Filipi dhe p\u00ebrndoqi disa drejtues t\u00eb kishave, p\u00ebr q\u00ebndrimet e tyre t\u00eb ashpra q\u00eb nuk p\u00ebrputheshin plot\u00ebsisht me ecurin\u00eb dhe strategjin\u00eb e vet\u00eb perandoris\u00eb. Pas ekzekutimit t\u00eb Papa Fabianit, thuhet se ai pati th\u00ebn\u00eb: \u201cDo ishte m\u00eb mir\u00eb nj\u00eb armik n\u00eb fron sesa nj\u00eb prift n\u00eb Rom\u00eb\u201d. Por nj\u00eb num\u00ebr i madh burrash e grash t\u00eb krishtera refuzuan, me bindje t\u00eb plot\u00eb, q\u00eb t\u00eb b\u00ebnin kompromise me parimet e tyre fetare dhe p\u00ebr k\u00ebt\u00eb arsye, disa syresh u nd\u00ebshkuan me d\u00ebnime e deri me vdekje.<\/p>\n
Do t\u00eb kalonte nj\u00eb periudh\u00eb kohe prej m\u00eb se nj\u00eb gjysm\u00eb shekulli derisa, nj\u00eb tjet\u00ebr personalitet i famsh\u00ebm nga Iliria, perandori Konstandini i Madh, do t\u00eb b\u00ebhej jo vet\u00ebm p\u00ebrkrah\u00ebs i fuqish\u00ebm i krishterimit, por do t\u00eb pag\u00ebzohej dhe vet\u00eb si nj\u00eb i krishter\u00eb i devotsh\u00ebm. Ishte ky personalitet tejpam\u00ebs, i lindur n\u00eb Naissus (Nish) t\u00eb Dardanis\u00eb, q\u00eb, p\u00ebr her\u00eb t\u00eb par\u00eb n\u00eb historin\u00eb bot\u00ebrore, vendosi me ligj q\u00eb dita e diel t\u00eb b\u00ebhet dit\u00eb pushimi dhe t\u00eb respektohej si nj\u00eb dit\u00eb ku njer\u00ebzit t\u00eb gjenin prehje dhe t\u2019i luteshin Zotit.<\/p>\n
Nd\u00ebrkaq, p\u00ebr perandorin Trajan Deci, gjendja u p\u00ebrkeq\u00ebsua s\u00ebrish, pasi got\u00ebt, n\u00ebn udh\u00ebheqjen e monarkut t\u00eb tyre t\u00eb guximsh\u00ebm, Kniva, kishin kaluar Danubin, ndon\u00ebse b\u00ebnte shum\u00eb ftoht\u00eb dhe lumi qe mbuluar me akull. Got\u00ebt m\u00ebsyn\u00eb n\u00eb dy grupe t\u00eb m\u00ebdha, nj\u00ebri marshoi deri n\u00eb Trak\u00eb, ku rrethoi gjeneralin Jul Prisku n\u00eb Filipopolis, dhe grupi tjet\u00ebr, i kryesuar nga vet\u00eb Kniva, u drejtua p\u00ebr n\u00eb per\u00ebndim kund\u00ebr Nav\u00ebve. Pas disa luftimesh t\u00eb ashpra, Trebo-nian Gali, prefekti i Moezis\u00eb s\u00eb Sip\u00ebrme dhe t\u00eb Ul\u00ebt, e detyroi at\u00eb t\u00eb t\u00ebrhiqej. At\u00ebher\u00eb, Kniva u sul kund\u00ebr territoreve t\u00eb brendshme, rrethoi Nikopolosin dhe Istrumin n\u00eb Ilirin\u00eb Veriper\u00ebndimore, ku shum\u00eb njer\u00ebz kishin shkuar p\u00ebr t\u2019u mbrojtur.<\/p>\n
Trajan Deci mendoi se tashm\u00eb kishte ardhur koha p\u00ebr nj\u00eb ekspedit\u00eb t\u00eb madhe perandorake t\u00eb drejtuar nga vet\u00eb ai, n\u00eb m\u00ebnyr\u00eb q\u00eb pushtuesit barbar\u00eb t\u00eb largoheshin nga territoret romake. S\u00eb pari ai b\u00ebri disa organizime n\u00eb Rom\u00eb, ku nj\u00eb senatori, i quajtur Publius Lusinius Valerianus (perandor i ardhsh\u00ebm) iu dha nj\u00eb post i lart\u00eb p\u00ebr t\u00eb kontrolluar administrat\u00ebn qendrore. Gjithashtu, Deci tregoi hapur shqet\u00ebsimin e tij p\u00ebr dinastin\u00eb perandorake dhe p\u00ebr ecurin\u00eb e saj. Ndaj, gruaja e tij, Herenia Etruskila u ngrit n\u00eb rangun e lart\u00eb \u201cAugusta\u201d, nd\u00ebrsa, n\u00eb fillim t\u00eb ver\u00ebs t\u00eb vitit 250, djali i madh i tyre, Heren Etrusku, u shpall \u201cCezar\u201d, si ndihm\u00ebsperandor dhe \u201cPrinc i t\u00eb Rinjve\u201d.<\/p>\n
Megjith\u00ebse ende adoleshent, Hereni u d\u00ebrgua me ushtri n\u00eb Moezi dhe Dardani. Pak koh\u00eb m\u00eb pas, vet\u00eb Deci u nis n\u00eb t\u00eb nj\u00ebjtin drejtim dhe arriti t\u00eb \u00e7lironte Istrumin dhe Nikopolin t\u00eb pushtuar nga barbar\u00ebt got\u00eb, nga ku Kniva u t\u00ebrhoq me turp pasi d\u00ebshtoi plot\u00ebsisht n\u00eb luftime me ushtrin\u00eb perandorake, e cila p\u00ebrb\u00ebhej kryesisht nga trupa t\u00eb zgjedhura nga hap\u00ebsirat e gjera t\u00eb Iliris\u00eb. Pas k\u00ebsaj, perandori \u00e7liroi Dacin\u00eb nga Karp\u00ebt dhe p\u00ebr meritat e tij u nderua me titullin \u201cDacis Maximus\u201d.<\/p>\n
Duke mos qen\u00eb n\u00eb gjendje t\u00eb prap\u00ebsonte got\u00ebt nga Traka, Deci dhe ajo q\u00eb i kishte mbetur nga ushtria e tij, u kthyen p\u00ebr n\u00eb Oeskus, ku trupat e Trebonian Galit kishin vendosur pushtetin. T\u00eb dyja ushtrit\u00eb, nd\u00ebrsa po ktheheshin n\u00eb vendin e tyre, zun\u00eb pozicione pran\u00eb lumit Danub me synimin q\u00eb t\u00eb zinin n\u00eb kurth pushtuesit barbar\u00eb. Nj\u00eb vit m\u00eb pas, Deci dhe i biri Hereni festuan fitoret e arritura mbi fiset gjermanike, duke prer\u00eb monedha q\u00eb hyjnizonin perandorin, nd\u00ebrsa Herenit djaloshar, me k\u00ebt\u00eb rast, iu dha titulli m\u00eb i lart\u00eb \u201cAugust\u201d dhe u b\u00eb bashk\u00ebsundimtar me t\u00eb atin. Po k\u00ebshtu edhe djali m\u00eb i vog\u00ebl i perandorit, Hostiliani, mori nj\u00eb titull t\u00eb lart\u00eb dhe u shpall \u201cCezar\u201d.<\/p>\n
Por p\u00ebr perandorin Deci dhe n\u00eb t\u00ebr\u00ebsi p\u00ebr vet\u00eb Perandorin\u00eb Romake nuk kishte qet\u00ebsi. Beteja fatale erdhi kur Kniva, gjat\u00eb udh\u00ebtimit t\u00eb kthimit, arriti Abritin n\u00eb Skithin\u00eb e Vog\u00ebl. Atje, n\u00eb korrik t\u00eb vitit 251, got\u00ebt pushtues u p\u00ebrball\u00ebn me ushtrin\u00eb kryesore t\u00eb Decit, i cili arriti t\u00eb shkat\u00ebrroj\u00eb dy nga divizionet e armikut, por m\u00eb pas ra n\u00eb kurth dhe gjat\u00eb luftimeve mbeti i vrar\u00eb i biri i tij Hereni, e m\u00eb pas, po n\u00eb k\u00ebto luftime t\u00eb ashpra humbi jet\u00ebn dhe vet\u00eb perandori Trajan Deci, nd\u00ebrsa ushtria e tij thuajse u shkat\u00ebrrua.<\/p>\n
Historian\u00ebt, admirues t\u00eb Decit, p\u00ebr humbjen n\u00eb k\u00ebt\u00eb luft\u00eb, nuk e faj\u00ebsojn\u00eb at\u00eb, por prefektin tradhtar dhe bashk\u00ebpun\u00ebtorin e tij Trebonian Galin; nd\u00ebrsa vdekjen e Decit dhe t\u00eb t\u00eb birit Herenit, historian\u00ebt e vler\u00ebsojn\u00eb si nj\u00eb akt heroik, sepse ata u sakrifikuan p\u00ebr hir t\u00eb mbrojtjes s\u00eb Perandoris\u00eb Romake dhe t\u00eb popullsive t\u00eb shumta q\u00eb p\u00ebrfshinte kjo perandori. Ishte ky interpretim ngush\u00ebllues p\u00ebr humbjen e madhe, q\u00eb frym\u00ebzoi historianin e njohur Eduard Giboni q\u00eb t\u00eb shkruante p\u00ebr Decin dhe t\u00eb birin, duke u shprehur se: \u201c….n\u00eb jet\u00eb e n\u00eb vdekje ata dhan\u00eb nj\u00eb shembull t\u00eb lart\u00eb besnik\u00ebrie\u201d.<\/p>\n
Perandori Trajan Deci njihet nga historia jo vet\u00ebm si nj\u00eb drejtues ushtarak dhe shtetar i zoti, por dhe si nj\u00eb organizator pasionant n\u00eb pun\u00ebt nd\u00ebrtimtare t\u00eb Perandoris\u00eb Romake, ndon\u00ebse n\u00eb krye t\u00eb saj ai q\u00ebndroi vet\u00ebm dy vite si perandor dhe disa vite si cezar. K\u00ebshtu, n\u00eb vitin 250, u nd\u00ebrtuan banjat e famshme n\u00eb Aventin\u00eb t\u00eb Rom\u00ebs, si dhe u rip\u00ebrt\u00ebrin\u00eb mjaft godina madh\u00ebshtore n\u00eb brend\u00ebsi t\u00eb Rom\u00ebs, duke p\u00ebrfshir\u00eb edhe Amfiteatrin e madh t\u00eb Koloseut. Jasht\u00eb kryeqytetit, n\u00eb hap\u00ebsirat e pafundme n\u00eb t\u00eb tri kontinentet, ku shtrihej perandoria, r\u00ebnd\u00ebsi iu kushtua punimeve botore, si dhe nd\u00ebrtimit t\u00eb rrug\u00ebve, sh\u00ebnimit t\u00eb tyre me gur\u00eb miljetregues, urave, qendrave publike dhe objekteve t\u00eb ndryshme. Gjurm\u00ebt e veprave nd\u00ebrtimore t\u00eb ngritura gjat\u00eb asaj periudhe gjenden, a mund t\u00eb gjenden, edhe n\u00eb dit\u00ebt e sotme, ve\u00e7an\u00ebrisht n\u00eb krahinat e Iliris\u00eb si n\u00eb Panoni, Dalmaci, Dardani, Paioni dhe gjetk\u00eb.<\/p>\n
N\u00eb p\u00ebrfundim t\u00eb k\u00ebtij shkrimi, p\u00ebr Trajan Decin, mund t\u00eb thuhet se ai ishte jo vet\u00ebm nj\u00eb nga perandor\u00ebt m\u00eb me em\u00ebr t\u00eb Perandoris\u00eb Romake, por dhe nj\u00eb nga figurat m\u00eb t\u00eb shquara e m\u00eb t\u00eb m\u00ebdha q\u00eb ka nxjerr\u00eb Iliria e lasht\u00eb dhe q\u00eb e meriton t\u00eb vler\u00ebsohet sadopak dhe t\u00eb z\u00ebr\u00eb vendin q\u00eb i takon n\u00eb historin\u00eb mij\u00ebravje\u00e7are t\u00eb themelimit t\u00eb kombit shqiptar.<\/p>\n
PASHO BAKU<\/strong> Trajan Deci (Gaius Messius Quintus Decius) \u00ebsht\u00eb nj\u00eb nd\u00ebr perandor\u00ebt romak\u00eb me em\u00ebr q\u00eb ka nxjerr\u00eb Iliria dhe q\u00eb sundoi gjat\u00eb viteve 249-251 t\u00eb er\u00ebs s\u00eb re. Deci lindi rreth vitit 190 a dhe m\u00eb pas (201), n\u00eb fshatin Budalia, q\u00eb ndodhej pran\u00eb Sirmit, nj\u00eb nga qytetet e lasht\u00eb t\u00eb Panonis\u00eb s\u00eb Ul\u00ebt n\u00eb Ilirin\u00eb […]<\/p>\n","protected":false},"author":1,"featured_media":0,"comment_status":"open","ping_status":"closed","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"footnotes":""},"categories":[2],"tags":[],"class_list":{"0":"post-4109","1":"post","2":"type-post","3":"status-publish","4":"format-standard","6":"category-artikuj"},"yoast_head":"\n
\nStudiues dhe botues<\/em>
\nTiran\u00eb, 29 shtator 2010<\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"