![\"\"](\"http:\/\/www.shkoder.net\/images\/fjala\/ndue_ukaj.jpg\" "\\"Ndue")
<\/p>\n<\/p>\n
Ndue Ukaj<\/strong><\/p>\n 1<\/strong>. N\u00eb tradit\u00ebn e shkrimit letrar, ekziston nj\u00eb debat i pambarim p\u00ebr rolin q\u00eb ka let\u00ebrsia n\u00eb nj\u00eb shoq\u00ebri. Platoni donte t’i d\u00ebbonte poet\u00ebt nga shteti i tij ideal si prish\u00ebs t\u00eb moralit dhe ket\u00eb e b\u00ebnte nga fakti se pranonte ndikimin e jasht\u00ebzakonsh\u00ebm t\u00eb let\u00ebrsis\u00eb tek rinia, edukimi i pasioneve dhe ndjenjave t\u00eb saj. M\u00eb tej, dijetari tjet\u00ebr antik Aristoteli v\u00eb n\u00eb spikam\u00eb katharsin si nj\u00eb aspekt funksional t\u00eb let\u00ebrsis\u00eb n\u00eb shoq\u00ebri.<\/p>\n Nd\u00ebrkaq shkrimtari gjenial argjentinas Jorge Luis Borgesi, tek let\u00ebrsia sheh shpirtin, andaj ja dedikon librit atributin m\u00eb te madh t\u00eb lumturis\u00eb njer\u00ebzore. N\u00eb k\u00ebt\u00eb linj\u00eb mendimesh p\u00ebr artin letrar na del edhe filozofi dhe esteticienti Friedrich Hegel, i cili shkruan: “Vepra artistike vjen nga shpirti dhe ekziston p\u00ebr shpirtin, dhe ep\u00ebrsia e saj rrjedh nga fakti q\u00eb, n\u00ebse nj\u00eb produkt natyror \u00ebsht\u00eb nj\u00eb produkt i pajisur me jet\u00eb, ai \u00ebsht\u00eb i vdeksh\u00ebm; nd\u00ebrsa nj\u00eb vep\u00ebr artistike \u00ebsht\u00eb nj\u00eb vep\u00ebr q\u00eb vazhdon t\u00eb ekzistoj\u00eb”.<\/p>\n Pra, nj\u00ebfar\u00eb m\u00ebnyre, n\u00ebse do synonim t\u00eb interpretonim nj\u00eb nga esencat e shumta t\u00eb bot\u00ebs s\u00eb madhe t\u00eb let\u00ebrsis\u00eb, do t\u00eb mund t\u00eb pajtoheshim se: “vepra artistike \u00ebsht\u00eb e p\u00ebrcaktuar t\u00eb nd\u00ebrmjet\u00ebsoj\u00eb midis krijuesit t\u00eb saj dhe kolektivit” (Jan Mukarzhovski). Dhe pik\u00ebrisht ky aspekt e b\u00ebn\u00eb let\u00ebrsin\u00eb nj\u00eb univers autonom e krejt specifik n\u00eb p\u00ebrvoj\u00ebn njer\u00ebzore, q\u00eb vazhdon t\u00eb q\u00ebndroj e fuqishme n\u00eb \u00e7do koh\u00eb.<\/p>\n 2<\/strong>. Poesis, ky term antik aristotelian q\u00eb ka kuptimin e “krijimit nga asgj\u00ebja” n\u00ebp\u00ebr koh\u00eb \u00ebsht\u00eb b\u00ebr\u00eb paradigma e shkrimit imagjinativ. N\u00eb t\u00eb v\u00ebrtet\u00eb, shkrimi konceptohet si p\u00ebrjet\u00ebsia, mbi t\u00eb gjitha amshueshm\u00ebria e fjal\u00ebve t\u00eb lidhura me kuptime filozofike e ndjesore. N\u00eb universin e pafundm\u00eb, aty ku Olimpi i magjish\u00ebm ruan pushtetin e shkrimtarit, ekziston nj\u00eb fije transcendentale q\u00eb e b\u00ebn artin letrar t\u00eb p\u00ebrjetsh\u00ebm.<\/p>\n Shkrimtari, kjo qenie mistike, heshtur nd\u00ebrton bot\u00ebra t\u00eb ndryshme e t\u00eb shumta, mbi t\u00eb gjitha specifike, t\u00eb cilat njer\u00ebzimi p\u00ebrher\u00eb i admiron, jeton me to, ndjen e frym\u00ebzohet nga to. Shkrimtari sh\u00ebmb\u00ebllen me Krijuesin, ngase ai krijon nga asgj\u00ebja, tamam si Krijuesi dhe q\u00ebndron karshi universit t\u00eb pafundm\u00eb me gjuh\u00ebn e orakujve, nj\u00eb gjuh\u00eb q\u00eb ligj\u00ebrimin krijues e mish\u00ebron me p\u00ebrvoja t\u00eb shum\u00ebfishta filozofike e artistike.<\/p>\n Shkrimtari \u00ebsht\u00eb qenia m\u00eb tipike q\u00eb nd\u00ebrthur t\u00eb bukur\u00ebn dhe t\u00eb madh\u00ebrishmen, t\u00eb \u00cbsht\u00eb libri i let\u00ebrsis\u00eb ai q\u00eb me fuqi autonome tejkalon konceptet e koh\u00ebs dhe lidhet me pakoh\u00ebsi, duke p\u00ebrmbys ligjet e ngurta t\u00eb koh\u00ebs, vjet\u00ebrsis\u00eb, harres\u00ebs, etj. Sa m\u00eb shum\u00eb ecin koh\u00ebt aq m\u00eb i admiruesh\u00ebm b\u00ebhet Homeri, Virgjili, Dante, Shekspiri, Kafka, apo n\u00eb rastin e let\u00ebrsis\u00eb shqipe, Bogdani, De Rada, Mjeda, Frash\u00ebri, Fishta, etj.<\/p>\n 3<\/strong>. P\u00ebr shkrimtarin e madh Jorge Luis Borges, nd\u00ebr instrumentet e shumt\u00eb t\u00eb njeriut, m\u00eb i mahnitshmi, pa dyshim mbetet libri. Borgesi k\u00ebt\u00eb atribut t\u00eb posa\u00e7\u00ebm p\u00ebr librin e mb\u00ebshtetet n\u00eb nj\u00eb s\u00ebr\u00eb arsyesh, e mbi t\u00eb gjitha, p\u00ebr faktin se libri ka fuqin\u00eb e shpirti. Pik\u00ebrisht fuqia e shpirtit si tipar themelor, e n\u00ebn substratin e s\u00eb cilit q\u00ebndrojn\u00eb shum\u00eb shtresa narrative dhe stilistike, si gjuha e kultivuar dhe atributive, rrjeti imagjinativ me nuanca e prirje estetike e stilistike, e b\u00ebjn\u00eb librin e bot\u00ebs s\u00eb let\u00ebrsis\u00eb t\u00eb posa\u00e7me, madje p\u00ebr shum\u00eb aspekte t\u00eb ve\u00e7ant\u00eb, edhe n\u00eb raport me gjitha librat tjer\u00eb t\u00eb fushave t\u00eb ndryshme shoq\u00ebrore.<\/p>\n Arti letrar, apo th\u00ebn\u00eb ndryshe, libri i let\u00ebrsis\u00eb mbetet nd\u00ebr referenca themelore p\u00ebr emancipimin njer\u00ebzor. Let\u00ebrsia gjithmon\u00eb ka influencuar dhe sot ka nj\u00eb funksion t\u00eb fuqish\u00ebm n\u00eb shoq\u00ebri. Pik\u00ebrisht kjo fuqi e jasht\u00ebzakonshme, e cila kur konvertohet n\u00eb at\u00eb q\u00eb e konceptojm\u00eb shkrim letrar, krijojn\u00eb nj\u00eb soj lumturie t\u00eb posa\u00e7me, t\u00eb cil\u00ebn njer\u00ebzimi vazhdimisht e k\u00ebrkon, e admiron, e dashuron. Ky asociacion perceptimesh e b\u00ebn let\u00ebrsin\u00eb fush\u00eb superiore dhe t\u00ebr\u00ebsisht autonome.<\/p>\n K\u00ebndej pari, prirja ndaj let\u00ebrsis\u00eb, ndaj shkrimit letrar p\u00ebrgjat\u00eb gjith\u00eb gjallimit njer\u00ebzor ka qen\u00eb prirja me sublime p\u00ebr t\u00eb bukur\u00ebn dhe sh\u00ebmtuar\u00ebn, p\u00ebr t\u00eb k\u00ebndshmen dhe t\u00eb dobishmen (Dulce et Utule), si\u00e7 shkruante Horaci, p\u00ebr k\u00ebto kategori estetike q\u00eb p\u00ebrcjellin qenien njer\u00ebzore p\u00ebrher\u00eb. Nga bota e madhe dhe e pakufishme e let\u00ebrsis\u00eb, shum\u00eb\u00e7ka \u00ebsht\u00eb transformuar n\u00eb kultur\u00eb globale, duke mbetur let\u00ebrsia, arena ku shkrihen shekuj, kultura, distanca dhe sintetizohen n\u00eb at\u00eb q\u00eb \u00ebsht\u00eb e bukura, sublimja, e madh\u00ebrishmja, tragjikja, etj.<\/p>\n Prandaj, edhe n\u00eb koh\u00ebrat moderne ngjarjet dhe motivet q\u00eb i ka p\u00ebrcjell let\u00ebrsia, s’ mund t\u00eb shk\u00ebputen nga jeta, madje as pas qindra shekujsh. K\u00ebshtu, rr\u00ebfimi p\u00ebr Luft\u00ebn e Troj\u00ebs dhe Homerin vazhdon t\u00eb p\u00ebrdoret n\u00eb arte e kultur\u00eb, ashtu sikurse s’mund t\u00eb shk\u00ebputet p\u00ebrvoja njer\u00ebzore nga “Komedia Hyjnore” e Dante Aligerit,”H am leti” i Shekspirit, apo n\u00eb kontekstin shqiptar nga “Lahuta e Malcis” e At 4<\/strong>. P\u00ebrkund\u00ebr lasht\u00ebsis\u00eb s\u00eb saj, edhe n\u00eb shekullin ton\u00eb shtrohen pyetje p\u00ebr let\u00ebrsin\u00eb, p\u00ebr natyr\u00ebn e saj, p\u00ebr funksionin e saj. Megjith\u00eb p\u00ebrkufizimet e shum\u00ebfishta p\u00ebr artin e fjal\u00ebs, mbetet e v\u00ebshtir\u00eb t\u00eb gjendet nj\u00eb p\u00ebrkufizim i k\u00ebnaqsh\u00ebm p\u00ebr at\u00eb \u00e7far\u00eb \u00ebsht\u00eb qenia e let\u00ebrsis\u00eb. P\u00ebrtej nj\u00eb p\u00ebrkufizimi t\u00eb pranuar si t\u00eb mir\u00ebqen\u00eb, le ta kundrojm\u00eb dhe shijojm\u00eb let\u00ebrsin\u00eb si artin e shpirtit njer\u00ebzor, shtratin ku derdhen emocione dhe drith\u00ebrima vibruese, dashuri dhe urrejtje t\u00eb gjithfarshme, lindje dhe vrasje, paqja dhe luft\u00ebra, shkruar me nj\u00eb ligj\u00ebrim t\u00eb ve\u00e7ant\u00eb brenda nj\u00eb struktura komplekse, q\u00eb quhet tekst letrar.<\/p>\n 5. Let\u00ebrsia dhe libri q\u00eb konceptohet brenda let\u00ebrsis\u00eb, p\u00ebr shoq\u00ebrin\u00eb njer\u00ebzore \u00ebsht\u00eb kult n\u00eb saje t\u00eb k\u00ebnaq\u00ebsis\u00eb q\u00eb krijon, prandaj Borgesi e p\u00ebrkufizon nj\u00eb ese t\u00eb tij, “Lumturia e librit”. Pra arti letrar, jasht\u00eb \u00e7do q\u00ebllimi praktik, sikund\u00ebr do t\u00eb shkruante Paul Auster, lumturon shpirtin njeriut, lumturon njer\u00ebzimin dhe realizonkathar s is in letrar, ajo kumton me gjuh\u00ebn e orakujve t\u00eb path\u00ebnat, ato q\u00eb s’ mund ta b\u00ebj\u00eb asnj\u00eb dije tjet\u00ebr shoq\u00ebrore dhe asnj\u00eb form\u00eb tjet\u00ebr e komunikimit t\u00eb mesazhit drejt recpetuesit\/lexuesi.<\/p>\n Mjetet e let\u00ebrsis\u00eb i mungojn\u00eb edhe muzik\u00ebs, filmit, piktur\u00ebs, skulptur\u00ebs, filmit. N\u00ebse let\u00ebrsia, n\u00eb nj\u00eb aspekt sintetizon shpirtin njer\u00ebzor, libri i let\u00ebrsis\u00eb \u00ebsht\u00eb vet\u00eb shenjt\u00ebria e bot\u00ebs, memoria kolektive ku ruhen me emocione t\u00eb ve\u00e7anta t\u00eb mirat dhe t\u00eb k\u00ebqijat.<\/p>\n 6<\/strong>. N\u00ebse e marrim p\u00ebr baz\u00eb mendimin e Borgesit se libri \u00ebsht\u00eb i shenjt\u00eb, dhe shtojm\u00eb se k\u00ebndej pari shenjt\u00ebria e tij krijon nj\u00eb soj lumturi t\u00eb ve\u00e7ant\u00eb, duhet t\u00eb shtojm\u00eb edhe se libri mbetet ngush\u00ebllim i koh\u00ebve, me librin ndjejm\u00eb e bashk\u00ebndiejm\u00eb, me librin bashkudh\u00ebtojm\u00eb e b\u00ebhemi pjes\u00ebtar\u00eb t\u00eb kulturave t\u00eb ndryshme, b\u00ebhemi pjes\u00ebtar\u00eb t\u00eb rr\u00ebfimeve t\u00eb shum\u00ebllojshme, t\u00eb lumturis\u00eb s\u00eb pakufishme dhe tragjikes trondit\u00ebse; asociacione dhe ndjenja k\u00ebto q\u00eb sjellin k\u00ebnaq\u00ebsi t\u00eb ve\u00e7ant\u00eb estetike, por edhe drith\u00ebrima nga m\u00eb t\u00eb ankthshmet.<\/p>\n Nj\u00ebfar\u00eb forme libri \u00ebsht\u00eb ngush\u00ebllim i s\u00eb kaluar, memorie e saj, mbi t\u00eb gjitha ngush\u00ebllim i s\u00eb tashmes, nj\u00eb pasqyr\u00eb ku p\u00ebrthyen koh\u00eb, nj\u00eb arene ku ndeshim lumturin\u00eb q\u00eb vazhdimisht d\u00ebshirojm\u00eb ta kemi n\u00eb mbamendje, por edhe tragjiken q\u00eb vazhdimisht d\u00ebshirojm\u00eb ta kemi n\u00eb mbamendje, madje edhe n\u00ebse rr\u00ebfimi apo krijimi tragjik, krijon makth, tmerr, trishtim, lemeri, prap\u00ebseprap\u00eb s’mund t\u00eb shk\u00ebputemi nga ai. Librin e let\u00ebrsis\u00eb e ndjejm\u00eb, d\u00ebshirojm\u00eb ta p\u00ebrcjellin tek tjer\u00ebt edhe n\u00eb qoft\u00eb se ai ka reflekse tragjike.<\/p>\n \u00cbsht\u00eb interesante t\u00eb mendohet se e gjitha kultura letrare, dhe jo vet\u00ebm ajo d\u00ebshiron ta lexoj\u00eb e rilexoj\u00eb “Procesin” e Kafk\u00ebs, edhe pse e ka parakonceptin se Jozefi K do t\u00eb d\u00ebnohet dhe vdes si nj\u00eb qen, pa ndonj\u00eb m\u00ebkat. Pra, tek ky roman lexuesi gj\u00ebn\u00eb di\u00e7ka nga vetja, nga rrethi, nga p\u00ebrditshm\u00ebria e tij. N\u00eb fund t\u00eb fundit aty \u00ebsht\u00eb nj\u00eb pjes\u00eb e unit t\u00eb tij. Prandaj ai roman \u00ebsht\u00eb kurdoher\u00eb aktual, i p\u00ebrballon koh\u00ebs, sepse lidhet me amshueshm\u00ebrin\u00eb. Lexuesi, qoft\u00eb ai model apo empirik i let\u00ebrsis\u00eb (Umberto Eco) pik\u00ebllohet me vuajtjet Gregor Hamz\u00ebs dhe sfilitet n\u00eb peripecit\u00eb e tij q\u00eb shkaktonm etam or foz a e \u00e7uditshme n\u00eb horizontin e nj\u00eb estetike t\u00eb pritjes s\u00eb ankthshme.<\/p>\n Por, p\u00ebrfundimi i tyre tragjik\u00eb nuk e moleps\u00eb lexuesin e pasionuar t\u00eb let\u00ebrsis\u00eb, p\u00ebrkundrazi. M\u00eb tej, n\u00ebse e marrim si shembull nj\u00eb nga prelat e artit bot\u00ebror, dram\u00ebn Hamleti, tekst ky letrar q\u00eb p\u00ebrfaq\u00ebsuar kulmin e tragjikes letrare e njer\u00ebzore, shohim se ai s’na moleps, p\u00ebrkundrazi na trim\u00ebron, nga b\u00ebn m\u00eb t\u00eb fort\u00eb. Ne e duam Hamletin duke e p\u00ebrjetuar si fenomen universal, bashk\u00ebndjejm\u00eb me t\u00eb dhe \u00e7lirohemi nga ankthet bashk\u00eb me t\u00eb.<\/p>\n Ne e ndjejm\u00eb dashurin\u00eb n\u00eb k\u00ebt\u00eb dram\u00eb, ashtu sikund\u00ebr fajin, tragjiken e vrasjes, hakmarrjen dhe s\u00eb fundi, zgjedhjen e dilem\u00ebs e enigm\u00ebs s\u00eb vrasjes misterioze. Nd\u00ebrsa, tek Charls Bodleri ndeshim modelin m\u00eb t\u00eb shk\u00eblqyer te k\u00ebtij konteksti, ku Nd\u00ebrkaq n\u00ebse k\u00ebt\u00eb \u00e7\u00ebshtje e kontekstualizojm\u00eb brenda let\u00ebrsis\u00eb shqipe, lexuesi shqiptar ka makth nga tmerret e komunizmit, por d\u00ebshiron ta lexoj\u00eb let\u00ebrsin\u00eb e Kadares\u00eb, sikund\u00ebr romanin “Nata me han\u00eb”, “Hija”, “P\u00ebrbind\u00ebshi”, “Jeta, loja dhe vdekja e Lul Mazarekut”, etj. Apo n\u00eb trajtat me rr\u00ebqeth\u00ebse At\u00eb Zef Pllumin dhe rr\u00ebfimin e tij. N\u00eb memorien njer\u00ebzimit ekziston nj\u00eb galeri personazhesh q\u00eb mbesin n\u00eb mbamendje p\u00ebrjet\u00ebsisht, qofshin edhe at\u00ebher\u00eb kur kan\u00eb elemente tragjike.<\/p>\n 7<\/strong>. Let\u00ebrsia lexohet me endeje. Leximi i let\u00ebrsis\u00eb mund ndryshe t\u00eb kuptohet edhe si nj\u00eb p\u00ebrqafim me idet\u00eb kulturore. Let\u00ebrsia m\u00eb fuqin\u00eb e saj autonome t\u00eb komunikimit k\u00ebnaq 8<\/strong>. Let\u00ebrsia ka fuqin\u00eb t\u00eb zbut dhe miklojn\u00eb zemrat e njer\u00ebzve. Let\u00ebrsia riprodhon te kaluar\u00ebn, koh\u00ebt, librat, personazhet e saj pozitiv e negativ. Por let\u00ebrsia edhe projekton nj\u00eb realitet imagjinar t\u00eb s\u00eb kaluar\u00ebs, t\u00eb s\u00eb mundshmes, me nj\u00eb sens racional, t\u00eb nj\u00eb realitet q\u00eb \u00ebsht\u00eb specifik. Nd\u00ebrsa n\u00eb an\u00ebn tjet\u00ebr, let\u00ebrsia projekton t\u00eb ardhmen, t\u00eb cil\u00ebn e kundron n\u00eb nj\u00eb priz\u00ebm krejt t\u00eb ve\u00e7ant\u00eb, me perceptimet e shpirti dhe imagjinat\u00ebs. N\u00eb k\u00ebt\u00eb qerthull t\u00eb krijimit, teksti letrar krijon e riprodhon.<\/p>\n Ai kthehet tek modeli pararend\u00ebs, nga i cili asnj\u00ebher\u00eb nuk d\u00ebshiron t\u00eb shk\u00ebputet, edhe pse gjithmon\u00eb tenton origjinalitetin. Pra, let\u00ebrsia dialogun me autor\u00eb t\u00eb ndrysh\u00ebm, me modele kulturash, reflekton tragjiken dhe peripecit\u00eb e njeriut, p\u00ebrmes nj\u00eb mesazh specifik, mesazh ky q\u00eb konstruktohet me elementet e s\u00eb bukur\u00ebs dhe figurativitetit t\u00eb Ato jan\u00eb fakte q\u00eb krijojn\u00eb nj\u00eb regjist\u00ebr ngjarjesh kronologjike pa asnj\u00eb asociacion ndjeshm\u00ebrie, emocioni, invencioni. Dhe k\u00ebndej pari lexohen si t\u00eb tilla, p\u00ebrkund\u00ebr librit t\u00eb let\u00ebrsis\u00eb i cili lexohet me afsh, pasion, emocione. K\u00ebnaq\u00ebsia e fraz\u00ebs \u00ebsht\u00eb nj\u00eb ide kulturore. K\u00ebnaq\u00ebsia e tekstit. Klasik\u00ebt. Kultur\u00eb (sa m\u00eb shum\u00eb kultur\u00eb t\u00eb ket\u00eb n\u00eb tekst, aq m\u00eb e madhe do t\u00eb jet\u00eb k\u00ebnaq\u00ebsia)”. Kjo qasje vet\u00ebm sa hap temat dhe dilemat lidhur q\u00ebllimin e artit dhe vet\u00eb qenies s\u00eb let\u00ebrsis\u00eb.<\/p>\n 10<\/strong>. “\u00c7ka \u00ebsht\u00eb let\u00ebrsia”, pse lexojm\u00eb let\u00ebrsi, \u00e7ka \u00ebsht\u00eb ajo q\u00eb e b\u00ebn k\u00ebt\u00eb fush\u00eb shpirt\u00ebrore krejt t\u00eb ve\u00e7ant\u00eb, edhe p\u00ebrkund\u00ebr faktit se let\u00ebrsia nuk ka ndonj\u00eb q\u00ebllim praktik\u00eb, sikur ta z\u00ebm\u00eb arkitektura. Pse ndjejm\u00eb k\u00ebnaq\u00ebsi kur lexojm\u00eb let\u00ebrsi, qoft\u00eb edhe at\u00ebher\u00eb kur p\u00ebrmbajta e saj t\u00eb jet\u00eb tejet tragjike, sikund\u00ebr ta z\u00ebm\u00eb Hamletit.<\/p>\n Pse edhe sot zhvillimeve marramend\u00ebse teknologjike, njer\u00ebzimi ndjen nevoj\u00eb p\u00ebr let\u00ebrsi. Jan\u00eb k\u00ebto nj\u00eb s\u00ebr\u00eb pyetjesh q\u00eb vazhdojn\u00eb t\u00eb shtrohen e t\u00ebrheqin v\u00ebmendjen e dijetar\u00ebve t\u00eb shumt\u00eb t\u00eb let\u00ebrsis\u00eb. Jan\u00eb k\u00ebto pyetje e dilema sa t\u00eb vjetra aq edhe t\u00eb reja. Megjith\u00eb pik\u00ebpamjet e shumta ndonj\u00ebher\u00eb edhe kund\u00ebrth\u00ebn\u00ebse, let\u00ebrsia vazhdon t\u00eb jet\u00eb domeni i s\u00eb bukur\u00ebs, ku p\u00ebrthyhet historia e filozofia, religjioni dhe morali, e bukura dhe e sh\u00ebmtuara, etj.<\/p>\n 11<\/strong>. Natyrisht, n\u00ebp\u00ebr libra teorik p\u00ebr let\u00ebrsin\u00eb gjenden shum\u00eb p\u00ebrgjigje t\u00eb mundshme p\u00ebr pyetjen komplekse “\u00c7ka \u00ebsht\u00eb let\u00ebrsia”, pastaj p\u00ebr natyr\u00ebn e saj, si dhe funksionin e p\u00ebrmasat e saj. P\u00ebrgjigjet n\u00eb nivel sprovash, tezash e teorish japin shum\u00eb shpjegime teorike e semantike p\u00ebr p\u00ebrmas\u00ebn shum\u00ebdimensionale q\u00eb ka qenia e let\u00ebrsis\u00eb.<\/p>\n Ato p\u00ebrpiqen t\u00eb sintetizojn\u00eb mendime dhe empiri p\u00ebr t\u00eb dh\u00ebn\u00eb orientime t\u00eb caktuara. Rezultat i k\u00ebtyre p\u00ebrplasjeve, n\u00eb mendimin p\u00ebr let\u00ebrsin\u00eb dhe vet let\u00ebrsin\u00eb, jan\u00eb zhvilluar shum\u00eb shkolla dhe formacione letrare. Kjo vet\u00ebm v\u00eb n\u00eb dilem\u00eb “mosp\u00ebrputhshm\u00ebrin\u00eb” e ideve dhe mendimeve p\u00ebr let\u00ebrsin\u00eb dhe nj\u00ebherit thellon “enigm\u00ebn” p\u00ebr k\u00ebt\u00eb fush\u00eb superiore q\u00eb e quajm\u00eb let\u00ebrsi.<\/p>\n Nj\u00ebra nga p\u00ebrgjigjet interesante dhe gjithher\u00eb aktuale \u00ebsht\u00eb se let\u00ebrsia \u00ebsht\u00eb dialog, nj\u00eb dialog ku gjenerata t\u00eb reja shkrimtar\u00ebsh reagojn\u00eb dhe p\u00ebrgjigjen p\u00ebr t\u00eb tjer\u00ebt koleg\u00eb shkrimtar, lidhur me kuptimet p\u00ebr bot\u00ebn dhe njer\u00ebzit n\u00eb koh\u00eb t\u00eb ndryshme e realitet t\u00eb ndryshme, duke sfiduar k\u00ebshtu koh\u00ebt dhe harres\u00ebn. Megjithat\u00eb let\u00ebrsia nuk \u00ebsht\u00eb histori, por pasqyron historin\u00eb p\u00ebrmes asociacionit t\u00eb ndjenjave dhe gjuh\u00ebs s\u00eb figurshme. Xhems Xhojsi (James Joyces) rikthen Homerin dhe Odisen\u00eb, nd\u00ebrsa ta z\u00ebm\u00eb, Kadare n\u00eb koh\u00ebn ton\u00eb rikthen Homerin dhe Kalin e Troj\u00ebs n\u00eb romanin “P\u00ebrbind\u00ebshi”.<\/p>\n Pse ndodh kjo? Kjo loj\u00eb letrare \u00ebsht\u00eb quajtur nga nj\u00ebher\u00eb si intertekstualitet, nocion ky q\u00eb mbulon p\u00ebrmasa semantike e estetike t\u00eb tekstit, paratekstit, hipertekstit dhe kontekstit si dhe diskursit. Kjo dometh\u00ebn\u00eb se tekstet letrare, t\u00eb poezis\u00eb apo proz\u00ebs komunikojn\u00eb me tekste tjera, marrin e japin n\u00eb m\u00ebnyr\u00eb reciproke. Pra, n\u00eb nj\u00ebfar\u00eb forme kjo vet\u00ebp\u00ebrkufizon let\u00ebrsin\u00eb si dialog, nj\u00eb dialog aktiv me sferat e s\u00eb cil\u00ebs jan\u00eb shpirt\u00ebrore.<\/p>\n Nevoja q\u00eb t\u00eb krijosh \u00ebsht\u00eb nj\u00eb nd\u00ebr ndjesit\u00eb baz\u00eb humane, shkruan shkrimtari Paulo Auster, p\u00ebr t\u00eb shtuar se \u00e7far\u00eb q\u00ebllimi i sh\u00ebrben arti, n\u00eb ve\u00e7anti arti i fiksionit, asaj q\u00eb e quajm\u00eb bot\u00eb reale? – p\u00ebrpos lumturimit dhe fisnik\u00ebrimit t\u00eb shpirtit njer\u00ebzor p\u00ebrmes artit t\u00eb s\u00eb bukur\u00ebs. Ngase jan\u00eb krijuesit ata q\u00eb p\u00ebrmbushin boshll\u00ebqet e bot\u00ebs. Prandaj, n\u00eb k\u00ebt\u00eb kontekst poeti bashk\u00ebkohor Gjek\u00eb Marinaj ia shton krijimit Hyjnor nj\u00eb dit\u00eb p\u00ebr vete (dhe krijuesit), nga shtat\u00eb dit\u00ebt e krijimit biblik, ngase k\u00ebsisoj p\u00ebrmbushet plot\u00ebnia e universumit, apo: “Engj\u00ebjt t\u00eb zbresin nga parajsa\/ e t\u00eb b\u00ebhen poet\u00eb<\/em>.”<\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":" Ndue Ukaj 1. N\u00eb tradit\u00ebn e shkrimit letrar, ekziston nj\u00eb debat i pambarim p\u00ebr rolin q\u00eb ka let\u00ebrsia n\u00eb nj\u00eb shoq\u00ebri. Platoni donte t’i d\u00ebbonte poet\u00ebt nga shteti i tij ideal si prish\u00ebs t\u00eb moralit dhe ket\u00eb e b\u00ebnte nga fakti se pranonte ndikimin e jasht\u00ebzakonsh\u00ebm t\u00eb let\u00ebrsis\u00eb tek rinia, edukimi i pasioneve dhe ndjenjave […]<\/p>\n","protected":false},"author":1,"featured_media":0,"comment_status":"open","ping_status":"closed","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"footnotes":""},"categories":[2],"tags":[],"class_list":{"0":"post-3732","1":"post","2":"type-post","3":"status-publish","4":"format-standard","6":"category-artikuj"},"yoast_head":"\n
\nk\u00ebndshmja dhe t\u00eb sh\u00ebmtuar\u00ebn, m\u00eb tragjiken e lumturin\u00eb, brenda nj\u00eb simbioze letrare q\u00eb sfidon koh\u00ebt dhe ekziston p\u00ebrjetsh\u00ebm. Ky kontrast dramatik e b\u00ebn let\u00ebrsin\u00eb gjithmon\u00eb aktuale, gjithmon\u00eb t\u00eb nevojshme p\u00ebr mendjen njer\u00ebzore, p\u00ebr fisnik\u00ebrimin e shpirtit njer\u00ebzor, mbi t\u00eb gjitha p\u00ebr t\u00eb pastruar njeriun nga pasionet e shumta: pra p\u00ebr domosdon\u00eb e nj\u00ebkathar s is t\u00eb p\u00ebrhersh\u00ebm, n\u00eb t\u00eb cilin aspekt let\u00ebrsia ka nj\u00eb rol fundamental.<\/p>\n
\nGjergj Fisht\u00ebs.<\/p>\n
\nnga pelmi dhe krimbat krijohet estetika e tekstit, q\u00eb e lexojm\u00eb me k\u00ebnaq\u00ebsi, edhe pse lexuesi he p\u00ebr he ec n\u00eb tehun e tragjikes s\u00eb jet\u00ebs.<\/p>\n
\nlexuesin.”K\u00ebnaq\u00ebsi e tekstit, tekst k\u00ebnaq\u00ebsie. K\u00ebto shprehje jan\u00eb me dy kuptime. Sepse nuk ka fjal\u00eb t\u00eb gjuh\u00ebs fr\u00ebnge q\u00eb t\u00eb jap\u00eb nj\u00ebher\u00ebsh k\u00ebnaq\u00ebsin\u00eb (p\u00ebrmbajtjen) dhe shijimin (emocionin).
\nA nuk \u00ebsht\u00eb k\u00ebnaq\u00ebsia nj\u00eb emocion i vog\u00ebl? Emocioni, a nuk \u00ebsht\u00eb n\u00eb vetvete nj\u00eb k\u00ebnaq\u00ebsi e skajshme?” shkruan Roland Barthes n\u00eb esen “K\u00ebnaq\u00ebsia e tekstit”. N\u00eb k\u00ebt\u00eb ese t\u00eb shk\u00eblqyer Barhtesi b\u00ebn nj\u00eb raport mes k\u00ebnaq\u00ebsis\u00eb s\u00eb tekstit dhe institucionit t\u00eb tekstit.<\/p>\n
\nmendimit. Sikund\u00ebr thoshte edhe Aristoteli, Historia tregon t\u00eb nj\u00ebjtat ngjarje shpeshher\u00eb sikurse let\u00ebrsia, por nuk e arrit asnj\u00ebher\u00eb p\u00ebrmas\u00ebn e saj.<\/p>\n
\n9<\/strong>. Let\u00ebrsia duke riprodhuar koh\u00ebt rikthen klasik\u00ebt. Kjo logjik\u00eb arsyeton faktin se shum\u00eb shkrimtar\u00eb me nam rikthejn\u00eb klasik\u00ebt; Xhems Xhojsi (James Joyces) rikthen Homerin dhe Odisen\u00eb, nd\u00ebrsa neoklasicizmi francez rikthen antikitetin greko-romak. N\u00eb k\u00ebt\u00eb linj\u00eb t\u00eb mendimit p\u00ebr librin dhe let\u00ebrsin\u00eb dijetar i madh Roland Barthes shkruan p\u00ebr k\u00ebnaq\u00ebsin\u00eb e tekstit, p\u00ebr at\u00eb k\u00ebnaq\u00ebsi emocionale q\u00eb shkakton teksti letrar, duke evidencuar tipologjit\u00eb e mundshme t\u00eb k\u00ebnaq\u00ebsis\u00eb v\u00eb n\u00eb spikam\u00eb aspektin psikanalitike, ngase “k\u00ebnaq\u00ebsia nuk \u00ebsht\u00eb atribut, nuk \u00ebsht\u00eb produkt, nuk \u00ebsht\u00eb dukuri sociologjike.<\/p>\n