![\"Adrian](\"http:\/\/www.shkoder.net\/images\/fjala\/adrian_civici.jpg\")
<\/p>\n<\/p>\n
ADRIAN CIVICI<\/strong>, 25.06.2010<\/em><\/p>\n Reforma e financimit t\u00eb Arsimit t\u00eb Lart\u00eb n\u00eb Shqip\u00ebri, duket se \u00ebsht\u00eb tashm\u00eb nj\u00eb nevoj\u00eb e domosdoshme, n\u00eb radh\u00eb t\u00eb par\u00eb p\u00ebr vet\u00eb cil\u00ebsin\u00eb dhe perspektiv\u00ebn e universiteteve. Artikulimi publik n\u00eb nivele politike, akademike apo financiare,e thelbit dhe q\u00ebllimit t\u00eb k\u00ebsaj reforme shum\u00eb t\u00eb r\u00ebnd\u00ebsishme, ka ngjallur natyrsh\u00ebm interesin dhe pjes\u00ebmarrjen n\u00eb debat t\u00eb mjaft ekspert\u00ebve t\u00eb arsimit, financave, menaxhimit, institucioneve publike, etj.<\/p>\n N\u00eb fund t\u00eb fundit, b\u00ebhet fjal\u00eb p\u00ebr nj\u00eb reform\u00eb q\u00eb pritet t\u00eb ndryshoj\u00eb rr\u00ebnj\u00ebsisht m\u00ebnyr\u00ebn e financimit t\u00eb universiteteve, format dhe metodat e administrimit dhe vendimmarrjes n\u00eb to, hierarkin\u00eb e kompetencave dhe shkall\u00ebn e autonomis\u00eb t\u00eb mjaft strukturave t\u00eb tyre. Sa m\u00eb e plot\u00eb t\u00eb kuptohet, konceptohet dhe aplikohet kjo reform\u00eb, ndoshta m\u00eb e r\u00ebnd\u00ebsishmja n\u00eb Arsimin e Lart\u00eb shqiptar n\u00eb k\u00ebto 20 vitet e fundit, aq m\u00eb eficente pritet t\u00eb jen\u00eb efektet e saj praktike. Ka ardhur koha t\u00eb largohemi nga q\u00ebndrimi se \u201ckaq jan\u00eb mund\u00ebsit\u00eb p\u00ebr financimin e universiteteve\u201d, se \u201cnga viti n\u00eb vit po rritet p\u00ebrqindja e financimeve n\u00eb arsim n\u00eb raport me PBB\u201d, etj.<\/p>\n Ky \u00ebsht\u00eb nj\u00eb k\u00ebndv\u00ebshtrim pjesor. Jemi akoma larg niveleve t\u00eb financimit, n\u00eb krahasim me vendet e BE, Kanadan\u00eb, SHBA, etj. Financojm\u00eb af\u00ebrsisht 0,5-07% t\u00eb PBB p\u00ebr universitetet, nd\u00ebrkoh\u00eb q\u00eb mesatarja e vendeve t\u00eb BE-s\u00eb \u00ebsht\u00eb 1.7 \u2013 2.2% t\u00eb PBB, Kanadaja 2.5% t\u00eb PBB, SHBA 2.7%, Japonia mbi 3%, etj. Ajo q\u00eb b\u00ebn diferenc\u00ebn n\u00eb k\u00ebt\u00eb rast, nuk \u00ebsht\u00eb vet\u00ebm ndryshimi n\u00eb p\u00ebrqindjen e financimit n\u00eb raport me PBB, ku duket se ne jemi ndjesh\u00ebm larg, por edhe fakti se pothuajse n\u00eb asnj\u00eb vend universitetet nuk financohen t\u00ebr\u00ebsisht nga fondet publike apo t\u00ebr\u00ebsisht nga ato private.<\/p>\n N\u00eb k\u00ebt\u00eb k\u00ebndv\u00ebshtrim, p\u00ebr reform\u00ebn e financimit t\u00eb Arsimit t\u00eb Lart\u00eb duhen analizuar tre elemente t\u00eb r\u00ebnd\u00ebsishme, duke synuar q\u00eb ta zhveshim at\u00eb nga paragjykimet politike apo institucionale, frika ndaj nj\u00eb ndryshimi kaq substancial, krahasimi n\u00eb m\u00ebnyr\u00eb mekanike me modele apo vende t\u00eb tjera, gjykimi vet\u00ebm i disa aspekteve t\u00eb ve\u00e7anta t\u00eb tij, etj.<\/p>\n S\u00eb pari, qart\u00ebsimi i q\u00ebllimit dhe objektivave kryesore t\u00eb k\u00ebsaj reforme. N\u00eb thelbin e saj, ajo duhet t\u00eb synoj\u00eb gjetjen e nj\u00eb m\u00ebnyre t\u00eb re t\u00eb shpenzimit apo p\u00ebrdorimit t\u00eb parave publike n\u00eb Arsimin e Lart\u00eb. Stimulimi i nj\u00eb sistemi q\u00eb krijon dhe gjeneron burime t\u00eb reja dhe shum\u00eb m\u00eb t\u00eb m\u00ebdha financiare se sa thjesht dhe vet\u00ebm buxhetin e shtetit, si dhe nj\u00eb mekaniz\u00ebm q\u00eb m\u00ebnyr\u00ebn e financimit e kthen edhe n\u00eb nj\u00eb instrument nxit\u00ebs t\u00eb fuqish\u00ebm p\u00ebr cil\u00ebsin\u00eb dhe performanc\u00ebn e universiteteve. <\/p>\n Kolona vertebrale e k\u00ebsaj reforme \u00ebsht\u00eb kalimi nga financimi vet\u00ebm i ofert\u00ebs, d.m.th., vet\u00ebm i universiteteve publike, n\u00eb financimin e k\u00ebrkes\u00ebs, pra student\u00ebve, pavar\u00ebsisht se cilin lloj universiteti, publik apo jo-publik zgjedhin ata. Do t\u00eb jen\u00eb student\u00ebt ata q\u00eb duke preferuar fakultetet apo universitetet, do t\u00eb b\u00ebhen faktor nxit\u00ebs e seleksionues p\u00ebr rritjen e cil\u00ebsis\u00eb dhe standardeve t\u00eb ofert\u00ebs universitare. N\u00ebn k\u00ebndv\u00ebshtrimin e fondeve publike, kjo skem\u00eb \u00ebsht\u00eb e nj\u00ebjt\u00eb me \u201ckuponin e edukimit\u201d (voucher), sepse \u00ebsht\u00eb studenti ai q\u00eb e p\u00ebrfiton dhe mbart me vete k\u00ebt\u00eb kupon t\u00eb financuar nga fondet publike, duke zgjedhur dhe universitetin p\u00ebrkat\u00ebs. <\/p>\n Gara p\u00ebr t\u00eb thithur sa m\u00eb shum\u00eb student\u00eb, dhe p\u00ebr pasoj\u00eb sa m\u00eb shum\u00eb financime do t\u00eb ket\u00eb vet\u00ebm nj\u00eb \u201cpist\u00eb\u201d: cil\u00ebsin\u00eb e studimeve universitare dhe p\u00ebrshtatjen maksimale t\u00eb programeve t\u00eb studimit e diplomave me k\u00ebrkesat e tregut t\u00eb pun\u00ebs. P\u00ebrball\u00eb v\u00ebshtir\u00ebsive t\u00eb buxheteve publike p\u00ebr t\u00eb financuar t\u00ebr\u00ebsisht Arsimin e Lart\u00eb, konsiderohet e gabuar tendenca p\u00ebr ta p\u00ebrmbledhur sistemin universitar vet\u00ebm n\u00ebn ombrell\u00ebn e sektorit publik, nd\u00ebrkoh\u00eb q\u00eb synohet p\u00ebr ta b\u00ebr\u00eb at\u00eb nj\u00eb sh\u00ebrbim publik sa m\u00eb cil\u00ebsor, t\u00eb mb\u00ebshtetur e financuar nga t\u00eb gjith\u00eb aktor\u00ebt e interesuar t\u00eb shoq\u00ebris\u00eb.<\/p>\n S\u00eb dyti, vendosja n\u00eb kushte t\u00eb barabarta e t\u00eb gjith\u00eb universiteteve shqiptare, publike ose jo-publike, vet\u00ebm n\u00eb raport me standardet cil\u00ebsore dhe zbatimin rigoroz, si t\u00eb k\u00ebrkesave t\u00eb \u201cligjit t\u00eb Arsimit t\u00eb Lart\u00eb\u201d ashtu edhe nivelit t\u00eb implementimit t\u00eb \u201cKart\u00ebs s\u00eb Bolonj\u00ebs\u201d. Kujdes t\u00eb ve\u00e7ant\u00eb k\u00ebrkon edhe trajtimi e vler\u00ebsimi i universiteteve si \u201cpasuri publike\u201d apo si \u201ct\u00eb mira publike\u201d me interes t\u00eb lart\u00eb komb\u00ebtar, pa i diferencuar ato thjesht nga forma e pron\u00ebsis\u00eb apo financimit. T\u00eb gjith\u00eb universitetet, publike dhe jopublike, duhet t\u00eb jen\u00eb n\u00eb kushte t\u00eb barabarta p\u00ebr t\u00eb \u201cfituar\u201d studentin, pa u diskriminuar, si ka ndodhur deri tani, duke filluar nga elementi \u201c\u00e7mim i studimeve\u201d. Nga ana tjet\u00ebr, edhe t\u00eb gjith\u00eb student\u00ebt duhet t\u00eb jen\u00eb t\u00eb barabart\u00eb n\u00eb shpenzimet q\u00eb b\u00ebjn\u00eb p\u00ebr t\u2019u edukuar dhe formuar profesionalisht n\u00eb universitet. <\/p>\n Sado q\u00eb t\u00eb vazhdojm\u00eb me rritjen e kuotave t\u00eb pranimeve n\u00eb universitetet publike, shpesh pa shum\u00eb sens e n\u00eb d\u00ebm t\u00eb cil\u00ebsis\u00eb e mund\u00ebsive reale t\u00eb tyre, p\u00ebrs\u00ebri, t\u00eb pakt\u00ebn 25-30% e k\u00ebrkesave mund t\u00eb plot\u00ebsohen vet\u00ebm n\u00eb universitetet jo-publike. Pra, t\u00eb gjitha k\u00ebto familje detyrohen t\u00eb paguajn\u00eb 2-3 her\u00eb m\u00eb shum\u00eb p\u00ebr t\u00eb shkolluar f\u00ebmij\u00ebt e tyre. N\u00eb k\u00ebt\u00eb rast, institucionet vendim-marr\u00ebse duhet t\u00eb fokusohen n\u00eb hartimin e nj\u00eb politike publike universitare cil\u00ebsore, p\u00ebr t\u00eb garantuar nj\u00eb sh\u00ebrbim publik cil\u00ebsor, q\u00eb ka n\u00eb plan t\u00eb par\u00eb kontrollin dhe garantimin e performanc\u00ebs s\u00eb k\u00ebrkuar nga gjith\u00eb sistemi universitar, pavar\u00ebsisht llojit t\u00eb tij publik apo jopublik.<\/p>\n S\u00eb treti, garantimin e nj\u00eb autonomie reale e substanciale p\u00ebr universitetet publike, p\u00ebr hap\u00ebsira vet\u00ebmenaxhimi p\u00ebr t\u00eb motivuar stafet, p\u00ebr t\u00eb \u00e7liruar energjit\u00eb e potencialet e pedagog\u00ebve dhe student\u00ebve. Niveli i autonomis\u00eb financiare t\u00eb tyre \u00ebsht\u00eb ende i brisht\u00eb dhe i limituar, ndaj ka nevoj\u00eb urgjente q\u00eb universitetet publike t\u00eb menaxhohen p\u00ebrmes mekanizmash bashk\u00ebkohor\u00eb duke futur n\u00eb universitetet publike mekanizmat e tregut, t\u00eb cilat e kan\u00eb provuar ep\u00ebrsin\u00eb e tyre n\u00eb t\u00eb gjith\u00eb sektor\u00ebt dhe po ashtu n\u00eb sistemet universitare m\u00eb t\u00eb avancuara n\u00eb bot\u00eb. <\/p>\n K\u00ebto universitete duhet t\u00eb ken\u00eb lirin\u00eb dhe hap\u00ebsir\u00ebn m\u00eb t\u00eb madhe t\u00eb mundshme p\u00ebr stafet akademike dhe drejtuese t\u00eb tyre, n\u00eb m\u00ebnyr\u00eb q\u00eb t\u00eb p\u00ebrcaktojn\u00eb vet\u00eb kuotat, tarifat, investimet p\u00ebr infrastruktur\u00ebn m\u00ebsimore dhe k\u00ebrkimin shkencor, zgjerimin e kapaciteteve, nivelin dhe standardin e pagave, krijimi i \u00e7do hap\u00ebsire t\u00eb mundshme ligjore p\u00ebr sigurimin e t\u00eb ardhurave suplementare dhe t\u00ebrheqjen e financimeve t\u00eb ndryshme nga ana e tyre; etj. Natyrisht q\u00eb reforma e financimit t\u00eb Arsimit t\u00eb Lart\u00eb duhet t\u00eb ket\u00eb n\u00eb thelbin e saj edhe k\u00ebt\u00eb \u00e7\u00ebshtje mjaft sensitive. Eksperienca e mjaft vendeve q\u00eb e kan\u00eb zbatuar apo jan\u00eb n\u00eb diskutim p\u00ebr ta zbatuar, \u00ebsht\u00eb e larmishme dhe ndryshon n\u00eb mjaft elemente ndaj nj\u00ebri-tjetrit, \u00e7ka e b\u00ebn t\u00eb v\u00ebshtir\u00eb \u201ckopjimin\u201d apo adoptimin e nj\u00eb modeli t\u00eb vet\u00ebm. Pothuajse n\u00eb t\u00eb gjitha vendet aplikuese t\u00eb k\u00ebtij sistemi, p\u00ebrve\u00e7 koncepteve t\u00eb p\u00ebrgjithshme evidentohen mjaft \u201ckufizime\u201d dhe \u201crregulla\u201d specifike, t\u00eb cilat duhen t\u00eb ken\u00eb nj\u00eb p\u00ebrgjigje, duke u bazuar n\u00eb eksperienc\u00ebn dhe mund\u00ebsit\u00eb shqiptare. N\u00eb kontekstin shqiptar, duket se \u00e7\u00ebshtjet themelore q\u00eb po shkaktojn\u00eb debat, por q\u00eb mbi t\u00eb gjitha k\u00ebrkojn\u00eb politika e vendime specifike p\u00ebr t\u00eb cilat k\u00ebrkohet konsensus i gjer\u00eb, sidomos n\u00eb mjediset universitare dhe vendimmarr\u00ebse. <\/p>\n Pyetja e par\u00eb dhe m\u00eb e r\u00ebnd\u00ebsishme duket se \u00ebsht\u00eb: si do t\u00eb b\u00ebhet p\u00ebrcaktimi i universitetit \u201cligj\u00ebrisht t\u00eb p\u00ebrshtatsh\u00ebm\u201d p\u00ebr t\u00eb p\u00ebrfituar nga fondet publike, sipas sistemit t\u00eb financimit bazuar tek studenti? K\u00ebtu duhen zgjidhur dy \u00e7\u00ebshtje t\u00eb r\u00ebnd\u00ebsishme: realizimi sa m\u00eb shpejt i procesit t\u00eb \u201cklasifikimit\u201d apo \u201crating-u\u201d i universiteteve dhe ndryshimi i statusit t\u00eb universiteteve private, duke synuar nj\u00eb orientim t\u00eb tyre drejt fondacioneve apo organizatave jo-fitimprur\u00ebse. Pyetje tjet\u00ebr e r\u00ebnd\u00ebsishme: cili duhet t\u00eb jet\u00eb p\u00ebrcaktimi i \u201cstudentit ligj\u00ebrisht t\u00eb p\u00ebrshtatsh\u00ebm\u201d p\u00ebr t\u00eb p\u00ebrfituar nga fondet publike, mesatarja e notave, rezultatet e Matur\u00ebs Shtet\u00ebrore, statusi social, etj. <\/p>\n M\u00eb e p\u00ebrshtatshme, n\u00eb stadin ku ndodhet Shqip\u00ebria mendoj se do t\u00eb ishin rezultatet e Matur\u00ebs Shtet\u00ebrore dhe diferencimi i student\u00ebve n\u00eb raport me to. Kjo do t\u2019i jepte r\u00ebnd\u00ebsin\u00eb dhe pesh\u00ebn e duhur vet\u00eb sistemit t\u00eb Matur\u00ebs Shtet\u00ebrore. Pik\u00ebpyetje t\u00eb tjera q\u00eb k\u00ebrkojn\u00eb debat e sugjerime konkrete jan\u00eb gjithashtu edhe ato q\u00eb lidhen me vler\u00ebn e fondeve publike, q\u00eb do t\u00eb p\u00ebrfitoj\u00eb \u00e7do student dhe \u00e7far\u00eb elementesh duhet t\u00eb mbuloj\u00eb ajo (studimet, jetes\u00ebn, etj.); P\u00ebrcaktimi i \u201c\u00e7mimit i studimeve\u201d nga \u00e7do universitet dhe cila do t\u00eb jet\u00eb e drejta e universiteteve p\u00ebr t\u00eb aplikuar tarifa shtes\u00eb p\u00ebr student\u00ebt q\u00eb regjistrohen me \u201ckuponin edukimit\u201d?; <\/p>\n Si do zgjidhet problemi apo menaxhohen efektet p\u00ebr deg\u00ebt apo fakultetet pa k\u00ebrkesa p\u00ebr regjistrime, deg\u00ebt me interes komb\u00ebtar, universitetet rajonale apo shum\u00eb t\u00eb specializuara, etj., p\u00ebr t\u00eb cilat do t\u00eb duhen detyrimisht politika t\u00eb ve\u00e7anta dhe mb\u00ebshtetje speciale e mir\u00eb-orientuar; Si do t\u00eb b\u00ebhet financimi i universiteteve dhe cilat do t\u00eb jen\u00eb kriteret p\u00ebr zgjerim kapacitetesh, p\u00ebrmir\u00ebsim t\u00eb infrastruktur\u00ebs, laborator\u00eb e pajisje, k\u00ebrkim shkencor, etj.? <\/p>\n T\u00eb gjith\u00eb universitetet duhet t\u00eb ken\u00eb t\u00eb drejt\u00eb t\u00eb aplikojn\u00eb p\u00ebr financime publike dhe kriteri i vet\u00ebm i fitimit t\u00eb tyre duhet t\u00eb jet\u00eb p\u00ebrdorimi cil\u00ebsor i fondeve publike dhe p\u00ebrputhja e p\u00ebrdorimit t\u00eb tyre me objektivat e strategjis\u00eb komb\u00ebtare t\u00eb zhvillimit t\u00eb Arsimit t\u00eb Lart\u00eb. S\u00eb fundi, \u00e7far\u00eb formash t\u00eb tjera financimi publik ose jo-publik mund t\u00eb jen\u00eb t\u00eb nevojshme dhe t\u00eb pranueshme p\u00ebr universitetet?, dhe adresimi i \u00e7\u00ebshtjes se si do t\u00eb funksionoj\u00eb sistemi i bursave t\u00eb merit\u00ebs, bursave sociale, bursave p\u00ebr arsye t\u00eb ve\u00e7anta, sistemi i kredis\u00eb studentore,etj., t\u00eb cilat jan\u00eb elementet e r\u00ebnd\u00ebsishme n\u00eb funksionimin dhe efektivitetin e krejt reform\u00ebs s\u00eb financimit?<\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":" ADRIAN CIVICI, 25.06.2010 Reforma e financimit t\u00eb Arsimit t\u00eb Lart\u00eb n\u00eb Shqip\u00ebri, duket se \u00ebsht\u00eb tashm\u00eb nj\u00eb nevoj\u00eb e domosdoshme, n\u00eb radh\u00eb t\u00eb par\u00eb p\u00ebr vet\u00eb cil\u00ebsin\u00eb dhe perspektiv\u00ebn e universiteteve. Artikulimi publik n\u00eb nivele politike, akademike apo financiare,e thelbit dhe q\u00ebllimit t\u00eb k\u00ebsaj reforme shum\u00eb t\u00eb r\u00ebnd\u00ebsishme, ka ngjallur natyrsh\u00ebm interesin dhe pjes\u00ebmarrjen n\u00eb […]<\/p>\n","protected":false},"author":1,"featured_media":0,"comment_status":"open","ping_status":"closed","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"footnotes":""},"categories":[2],"tags":[],"class_list":{"0":"post-3103","1":"post","2":"type-post","3":"status-publish","4":"format-standard","6":"category-artikuj"},"yoast_head":"\n
\nKoncepti dhe thelbi i k\u00ebsaj reforme \u00ebsht\u00eb i thjesht\u00eb n\u00eb p\u00ebrmbajtjen dhe objektivat e tij, por realizimi praktik duket se k\u00ebrkon disa reforma e vendime politike t\u00eb r\u00ebnd\u00ebsishme. <\/p>\n