![\"Arben](\"http:\/\/www.shkoder.net\/images\/fjala\/arben_malaj.jpg\")
<\/p>\n<\/p>\n
Arben Malaj<\/strong><\/p>\n Forumi i gazet\u00ebs \u201cShqip\u201d p\u00ebr modelin e ri ekonomik t\u00eb vendit ton\u00eb, \u00ebsht\u00eb nj\u00eb mund\u00ebsi shum\u00eb e mir\u00eb dhe nj\u00eb risi, p\u00ebr t\u00eb cil\u00ebn kjo gazet\u00eb, si dhe koleg\u00ebt q\u00eb e iniciuan dhe e ushqejn\u00eb forumin – meritojn\u00eb nj\u00eb mir\u00ebnjohje t\u00eb ve\u00e7ant\u00eb.<\/p>\n Dobishm\u00ebria e k\u00ebtij forumi q\u00ebndron t\u00eb pakt\u00ebn n\u00eb dy momente shum\u00eb t\u00eb r\u00ebnd\u00ebsishme: sensibilizimin e politik\u00ebb\u00ebr\u00ebsve, qarqeve akademike dhe komunitetit t\u00eb biznesit p\u00ebr domosdoshm\u00ebrin\u00eb e reformave q\u00eb mb\u00ebshtesin nj\u00eb model t\u00eb ri zhvillimi ekonomik t\u00eb vendit dhe e dyta, qart\u00ebsimi n\u00ebp\u00ebrmjet k\u00ebtij debati i objektivave themelor\u00eb q\u00eb duhet t\u00eb synohen nga nj\u00eb model i ri i zhvillimit ekonomik t\u00eb vendit. Ekspert\u00ebt kan\u00eb arritur n\u00eb konkluzionin se vendi yn\u00eb rrezikohet nga r\u00ebnia e ritmeve t\u00eb larta t\u00eb rritjes ekonomike, p\u00ebr shkak se po reduktohen faktor\u00ebt e trash\u00ebguar t\u00eb saj.<\/p>\n Ekonomia jon\u00eb, si\u00e7 e theksojn\u00eb edhe koleg\u00ebt n\u00eb forum, \u00ebsht\u00eb mb\u00ebshtetur nga hyrje t\u00eb m\u00ebdha t\u00eb ardhurash prej emigrant\u00ebve, ka pasur nj\u00eb shkall\u00eb t\u00eb lart\u00eb informaliteti, nj\u00eb pjes\u00eb jo e vog\u00ebl e ekonomis\u00eb son\u00eb, sidomos n\u00eb zonat rurale, \u00ebsht\u00eb m\u00eb shum\u00eb p\u00ebr vet\u00ebkonsum sesa p\u00ebr biznes. Debati p\u00ebr nj\u00eb model t\u00eb ri ekonomik \u00ebsht\u00eb sot jo vet\u00ebm n\u00eb Shqip\u00ebri. Cili duhet t\u00eb jet\u00eb modeli ekonomik i s\u00eb ardhmes? Pas kriz\u00ebs globale, G-20 i ka dh\u00ebn\u00eb mandatin FMN-s\u00eb t\u00eb p\u00ebrgatis\u00eb dokumentin p\u00ebr nj\u00eb rritje globale t\u00eb fort\u00eb, t\u00eb q\u00ebndrueshme dhe t\u00eb balancuar. Pra jan\u00eb tri kritere jo vet\u00ebm p\u00ebr t\u00eb dal\u00eb nga kriza, por edhe p\u00ebr sfidat e ardhshme, rritje e fort\u00eb, e q\u00ebndrueshme dhe e balancuar.<\/p>\n Ekonomia shqiptare, n\u00eb diskutimin p\u00ebr modelin e saj t\u00eb ri ekonomik, duhet t\u00eb kaloj\u00eb nga ekonomia informale dhe e mb\u00ebshtetur nga d\u00ebrgesat e emigrant\u00ebve, n\u00eb ekonomi me nj\u00eb shkall\u00eb m\u00eb t\u00eb lart\u00eb t\u00eb produktivitetit, \u00e7ka do t\u00eb thot\u00eb t\u00eb jet\u00eb m\u00eb konkurruese n\u00eb tregun e brendsh\u00ebm dhe n\u00eb eksporte. Rritja e t\u00eb ardhurave k\u00ebrkon nj\u00eb ekonomi q\u00eb bazohet jo te vlera e ul\u00ebt e krahut t\u00eb pun\u00ebs, por te produktiviteti n\u00eb rritje i ekonomis\u00eb son\u00eb. Arritja e k\u00ebtij objektivi k\u00ebrkon nj\u00eb ndryshim cil\u00ebsor n\u00eb faktor\u00ebt e rritjes son\u00eb ekonomike, t\u00eb cilat arrihen n\u00eb baz\u00eb t\u00eb nj\u00eb strategjie t\u00eb qart\u00eb komb\u00ebtare, e cila vendos n\u00eb qend\u00ebr t\u00eb saj mirarsimimin, trajnimin dhe ritrajnimin e \u00e7do shqiptari. Kjo do t\u00eb rris\u00eb produktivitetin dhe fleksibilitetin e tyre, duke synuar rritjen e t\u00eb ardhurave.<\/p>\n Objektivi i nj\u00eb rritjeje t\u00eb q\u00ebndrueshme imponon p\u00ebrmir\u00ebsimin cil\u00ebsor t\u00eb ambientit t\u00eb biznesit, duke rritur hapjen ekonomike t\u00eb vendit, duke reduktuar barrierat administrative, duke dh\u00ebn\u00eb incentiva p\u00ebr sektor\u00ebt e ekonomis\u00eb q\u00eb rrisin aft\u00ebsin\u00eb konkurruese, q\u00eb rrisin tregjet potenciale, q\u00eb ulin kostot dhe \u00e7mimet p\u00ebr mallrat dhe sh\u00ebrbimet tona n\u00eb tregun e brendsh\u00ebm dhe at\u00eb global. Rritja e q\u00ebndrueshme imponon detyrimin p\u00ebr t\u00eb ruajtur ambientin dhe rigjeneruar burimet natyrore.<\/p>\n Objektivi p\u00ebr nj\u00eb rritje gjith\u00ebp\u00ebrfshir\u00ebse, p\u00ebr rritje ekonomike q\u00eb i rrisin mund\u00ebsit\u00eb p\u00ebr sa m\u00eb shum\u00eb shqiptar\u00eb, p\u00ebr rritje q\u00eb reduktojn\u00eb dhe eliminojn\u00eb varf\u00ebrin\u00eb, p\u00ebr nj\u00eb rritje ekonomike q\u00eb rrit kohezionin social, k\u00ebrkon nj\u00eb harmonizim m\u00eb t\u00eb mir\u00eb t\u00eb politikave monetare me ato fiskale.<\/p>\n Duke mbajtur parasysh debatet se vendi duhet t\u00eb fokusohet n\u00eb dy ose tre sektor\u00eb prioritar\u00eb, vler\u00ebsoj se nuk duhet t\u00eb konsiderojm\u00eb thjesht nj\u00eb deg\u00eb apo pjes\u00eb territoriale t\u00eb p\u00ebrcaktuar, n\u00ebse ajo realisht nuk p\u00ebrb\u00ebn nj\u00eb avantazh konkurrues. Aktualisht energjia e riciklueshme \u00ebsht\u00eb nj\u00eb avantazh i pap\u00ebrdorur, nd\u00ebrsa turizmi nj\u00eb avantazh i d\u00ebmtuar jo pak.<\/p>\n Shpresoj m\u00eb shum\u00eb n\u00eb nj\u00eb zhvillim harmonik q\u00eb bazohet n\u00eb nj\u00eb strategji komb\u00ebtare t\u00eb rritjes s\u00eb produktivitetit t\u00eb ekonomis\u00eb shqiptare, ku nj\u00eb vend t\u00eb ve\u00e7ant\u00eb merr sistemi arsimor, ekonomia e dijes, teknologjit\u00eb e reja t\u00eb menaxhimit, prodhimit dhe sh\u00ebrbimit.<\/p>\n Sfida p\u00ebr nj\u00eb model t\u00eb ri ekonomik \u00ebsht\u00eb serioziteti shkencor dhe kredibiliteti profesional i hartimit dhe implementimit t\u00eb nj\u00eb strategjie komb\u00ebtare afatgjat\u00eb. Sot modelet e reja ekonomike vler\u00ebsojn\u00eb si parakusht impaktin q\u00eb ka mir\u00ebqeverisja e vendit, ku faktor\u00ebt q\u00eb e pengojn\u00eb rritjen ekonomike jan\u00eb sidomos mungesa e pron\u00ebsis\u00eb, mungesa e shtetit ligjor, niveli i lart\u00eb i informalitetit, korrupsionit, kapjes s\u00eb shtetit etj. Diagnostikimin m\u00eb t\u00eb detajuar t\u00eb shkaqeve t\u00eb aft\u00ebsis\u00eb s\u00eb ul\u00ebt konkurruese t\u00eb vendit ton\u00eb, mund ta gjej\u00eb kushdo n\u00eb sistemin e analizave profesionale q\u00eb boton Forumi Bot\u00ebror i Ekonomis\u00eb.<\/p>\n Nj\u00eb element p\u00ebrcaktues i \u00e7do modeli t\u00eb ri ekonomik \u00ebsht\u00eb p\u00ebrmir\u00ebsimi i sistemit arsimor n\u00eb t\u00eb gjitha nivelet e tij, burimet njer\u00ebzore t\u00eb mirarsimuara dhe mir\u00ebtrajnuara n\u00eb t\u00eb gjitha nivelet e shoq\u00ebris\u00eb. Kapacitetet humane duhet t\u00eb nxiten me politikat adekuate, t\u00eb njohin dhe aplikojn\u00eb teknologjit\u00eb bashk\u00ebkohore. Sot kur flitet p\u00ebr infrastruktur\u00ebn ekonomike, flitet gjithnj\u00eb e m\u00eb shum\u00eb p\u00ebr infrastruktur\u00ebn e aksesit t\u00eb informacionit, aksesin n\u00eb koh\u00eb reale p\u00ebr tregjet e reja, p\u00ebr t\u00eb rejat teknologjike, p\u00ebr t\u00eb rejat n\u00eb fush\u00ebn e menaxhimit.<\/p>\n Pra, ta njoh\u00ebsh n\u00eb koh\u00eb reale nj\u00eb t\u00eb re shkencore, nj\u00eb situat\u00eb t\u00eb re n\u00eb treg, nj\u00eb mund\u00ebsi t\u00eb re biznesi, pavar\u00ebsisht se ku ndodhesh, n\u00eb cilin cep t\u00eb bot\u00ebs apo t\u00eb Shqip\u00ebris\u00eb jeton.<\/p>\n \u00cbsht\u00eb e qart\u00eb q\u00eb modeli i ri ekonomik duhet t\u00eb synoj\u00eb nj\u00eb ekonomi funksionale t\u00eb tregut. Banka Bot\u00ebrore ka arritur n\u00eb konkluzionin q\u00eb ekonomia e vendeve tona duhet t\u00eb p\u00ebrfitoj\u00eb nga politikat e reja tregtare dhe ekonomike, p\u00ebr t\u00eb p\u00ebrparuar n\u00eb tregjet n\u00eb rritje brenda rajonit dhe tregun europian. Deficiti i lart\u00eb tregtar duhet t\u00eb kompensohet jo thjesht nga privatizimi, por me hyrjet e larta t\u00eb investimeve t\u00eb huaja direkte, t\u00eb cilat fillimisht leht\u00ebsojn\u00eb sfidat tona si hyrje kapitali dhe kan\u00eb efekt t\u00eb q\u00ebndruesh\u00ebm n\u00ebp\u00ebrmjet modernizimit t\u00eb ekonomis\u00eb son\u00eb, duke e b\u00ebr\u00eb at\u00eb m\u00eb konkurruese.<\/p>\n Pasurit\u00eb tona natyrore duhet t\u00eb p\u00ebrfshihen n\u00eb nj\u00eb cik\u00ebl m\u00eb t\u00eb plot\u00eb nxjerrje-p\u00ebrpunimi dhe eksportimi, duke rritur vler\u00ebn e shtuar n\u00eb ekonomi dhe duke rritur t\u00eb ardhurat nga eksporti.<\/p>\n Struktura e ekonomis\u00eb son\u00eb do t\u00eb p\u00ebrmir\u00ebsohet pozitivisht duke rritur pjes\u00ebn e sh\u00ebrbimeve dhe duke ulur p\u00ebrmasat e sektorit rural, jo duke braktisur bujq\u00ebsin\u00eb, por p\u00ebr shkak t\u00eb ritmeve t\u00eb larta t\u00eb rritjes s\u00eb sektor\u00ebve t\u00eb tjer\u00eb.<\/p>\n Zhvillimi dhe modernizimi i sektorit financiar, nd\u00ebrmjet\u00ebsit financiar\u00eb, kredia dhe kostoja e saj, tregu i kapitaleve dhe funksionimi i tij, do t\u00eb jen\u00eb parakushte p\u00ebr t\u00eb mb\u00ebshtetur modernizimin e ekonomis\u00eb shqiptare dhe modelin e ri q\u00eb k\u00ebrkojm\u00eb.<\/p>\n Modeli i ri duhet bazuar n\u00eb kapitalet njer\u00ebzore t\u00eb mir\u00ebkualifikuara, n\u00eb teknologjit\u00eb dhe infrastruktur\u00ebn moderne, n\u00eb nj\u00eb ambient biznesi sa m\u00eb mb\u00ebshtet\u00ebs dhe nxit\u00ebs, n\u00eb ente rregullatore dhe mbik\u00ebqyr\u00ebse sa m\u00eb efektive. K\u00ebto reforma pa kosto buxhetore mund ta rrisin produktivitetin e ekonomis\u00eb son\u00eb, mund t\u00eb rrisin tregjet dhe mund t\u00eb mb\u00ebshtesin m\u00eb mir\u00eb ritmet e larta dhe t\u00eb q\u00ebndrueshme t\u00eb saj.<\/p>\n Duhet t\u00eb mbajm\u00eb parasysh q\u00eb p\u00ebr shkak t\u00eb liberalizimit t\u00eb l\u00ebvizjes s\u00eb lir\u00eb dhe tregut t\u00eb pun\u00ebs, vendi mund t\u00eb p\u00ebrballet me munges\u00eb t\u00eb specialist\u00ebve n\u00eb sh\u00ebndet\u00ebsi dhe arsim. Do t\u00eb kemi qoft\u00eb edhe p\u00ebrkoh\u00ebsisht reduktim t\u00eb specialist\u00ebve n\u00eb shkencat ekzakte, ku tregjet globale kan\u00eb etje p\u00ebr t\u2019i thithur.<\/p>\n Disa momente konkrete t\u00eb nj\u00eb strategjie komb\u00ebtare p\u00ebr nj\u00eb model t\u00eb ri ekonomik mund t\u00eb jen\u00eb:<\/p>\n Hapi i par\u00eb – Krijimi i nj\u00eb k\u00ebshilli komb\u00ebtar t\u00eb pavarur me mandatin p\u00ebr t\u00eb p\u00ebrgatitur propozimet shkencore p\u00ebr nj\u00eb model t\u00eb ri ekonomik. Ka shum\u00eb eksperienca t\u00eb suksesshme nd\u00ebrkomb\u00ebtare n\u00eb k\u00ebt\u00eb drejtim.<\/p>\n Hapi i dyt\u00eb \u2013 Transparenc\u00eb maksimale e gjith\u00eb procesit. Akses t\u00eb pa limituar p\u00ebr ekspert\u00eb t\u00eb talentuar shqiptar\u00eb brenda dhe jasht\u00eb vendit, oponenc\u00eb shkencore nd\u00ebrkomb\u00ebtare, akses p\u00ebr biznesin vendas dhe t\u00eb huaj, akses p\u00ebr grupet sociale.<\/p>\n Hapi i tret\u00eb – Nevoja e arritjes s\u00eb nj\u00eb konsensusi komb\u00ebtar p\u00ebr k\u00ebt\u00eb strategji, duke e miratuar edhe n\u00eb Parlament.<\/p>\n Hapi i kat\u00ebrt – Ngritja e nj\u00eb sistemi t\u00eb qart\u00eb monitorimi implementimit t\u00eb k\u00ebsaj strategjie. Transparenc\u00eb maksimale p\u00ebr gjetjen dhe rekomandimet e monitorimit. Nj\u00eb model i ri ekonomik po b\u00ebhet gjithnj\u00eb e m\u00eb shum\u00eb i detyruesh\u00ebm p\u00ebr sfidat e vendit ton\u00eb.<\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":" Arben Malaj Forumi i gazet\u00ebs \u201cShqip\u201d p\u00ebr modelin e ri ekonomik t\u00eb vendit ton\u00eb, \u00ebsht\u00eb nj\u00eb mund\u00ebsi shum\u00eb e mir\u00eb dhe nj\u00eb risi, p\u00ebr t\u00eb cil\u00ebn kjo gazet\u00eb, si dhe koleg\u00ebt q\u00eb e iniciuan dhe e ushqejn\u00eb forumin – meritojn\u00eb nj\u00eb mir\u00ebnjohje t\u00eb ve\u00e7ant\u00eb. Dobishm\u00ebria e k\u00ebtij forumi q\u00ebndron t\u00eb pakt\u00ebn n\u00eb dy momente shum\u00eb […]<\/p>\n","protected":false},"author":1,"featured_media":0,"comment_status":"open","ping_status":"closed","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"footnotes":""},"categories":[2],"tags":[],"yoast_head":"\n
\nQart\u00ebsimi i reformave konkrete q\u00eb mb\u00ebshtesin arritjen e objektivave t\u00eb nj\u00eb modeli t\u00eb ri ekonomik, duhet t\u00eb leht\u00ebsoj\u00eb arritjen e konsensusit midis ekspert\u00ebve dhe politikan\u00ebve deri n\u00eb nivel komb\u00ebtar. Kjo, sepse reformat p\u00ebr nj\u00eb model t\u00eb ri komb\u00ebtar gjithmon\u00eb jan\u00eb m\u00eb t\u00eb gjata se mandatet e nj\u00eb qeverie apo nj\u00eb mazhorance t\u00eb caktuar, sidomos n\u00eb vendet me institucione dhe administrat\u00eb publike jo stab\u00ebl dhe jo profesionale.<\/p>\n
\nShkalla e hapjes s\u00eb ekonomis\u00eb son\u00eb \u00ebsht\u00eb relativisht e vog\u00ebl, pra aft\u00ebsia e saj konkurruese \u00ebsht\u00eb e dob\u00ebt. Pavar\u00ebsisht nga debatet p\u00ebr matjen e rritjes ekonomike t\u00eb vendeve t\u00eb ndryshme, teorikisht pranohet se kur nj\u00eb vend importon m\u00eb shum\u00eb se sa eksporton, kjo diferenc\u00eb \u00ebsht\u00eb pak\u00ebsim i PBB. Deficiti i lart\u00eb i llogaris\u00eb korrente, r\u00ebnia e d\u00ebrgesave t\u00eb emigrant\u00ebve, rritja e kredive n\u00eb monedh\u00eb t\u00eb huaj, jan\u00eb rreziqe t\u00eb m\u00ebdha t\u00eb modelit aktual t\u00eb zhvillimit.<\/p>\n
\nObjektivat kryesore t\u00eb modelit ton\u00eb ekonomik duhet t\u00eb synojn\u00eb rritjen e t\u00eb ardhurave, rritje t\u00eb q\u00ebndrueshme dhe rritjen e kohezionit social t\u00eb shoq\u00ebris\u00eb son\u00eb.<\/p>\n
\nNj\u00eb element tjet\u00ebr i modeleve t\u00eb reja ekonomike po b\u00ebhet ekonomia e dijes, ekonomia e teknologjive t\u00eb reja dhe ekonomia e gjelb\u00ebr. Vendet konkurrojn\u00eb n\u00eb tregjet n\u00eb rritje jo me pasurit\u00eb e tyre natyrore t\u00eb pap\u00ebrpunuara apo thjesht m\u00eb krahun e lir\u00eb t\u00eb fuqis\u00eb pun\u00ebtore, por n\u00eb raport me produktivitetin e ekonomive t\u00eb tyre.<\/p>\n
\nKonsensusi komb\u00ebtar k\u00ebrkohet gjat\u00eb gjith\u00eb fazave t\u00eb procesit t\u00eb v\u00ebshtir\u00eb t\u00eb implementimit t\u00eb nj\u00eb model t\u00eb ri ekonomik.<\/p>\n