{"id":14275,"date":"2015-09-19T13:05:42","date_gmt":"2015-09-19T12:05:42","guid":{"rendered":"http:\/\/www.fjala.info\/?p=4313"},"modified":"2015-09-19T13:05:42","modified_gmt":"2015-09-19T12:05:42","slug":"shqiptarja-pas-aprovimit-te-teorise-per-universin-pretendente-per-nobel","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/fjala.info\/2009-2015\/shqiptarja-pas-aprovimit-te-teorise-per-universin-pretendente-per-nobel\/","title":{"rendered":"Shqiptarja pas aprovimit t\u00eb teoris\u00eb p\u00ebr universin, pretendente p\u00ebr Nobel"},"content":{"rendered":"<blockquote><p>Shkenc\u00ebtarja <strong>Laura Mersini Houghton<\/strong> rr\u00ebfen teorin\u00eb e saj ndaj krijimit t\u00eb universit. Ajo shpjegon vendosjen e planet\u00ebve dhe r\u00ebnd\u00ebsin\u00eb e takimit t\u00eb 32 shkenc\u00ebtar\u00ebve n\u00eb Suedi<\/p><\/blockquote>\n<p><img decoding=\"async\" class=\"aligncenter\" title=\"Laura Mersini-Houghton\" src=\"http:\/\/www.fjala.info\/2015\/laura_mersini.jpg\" alt=\"\" width=\"500\" \/><\/p>\n<p><strong>Valeria Dedaj<\/strong>, <em>17 Shtator 2015<\/em><\/p>\n<p><em>Edhe pse shpeshher\u00eb gjat\u00eb pun\u00ebs i \u00ebsht\u00eb dashur t\u00eb haset n\u00eb pengesa, p\u00ebr t\u00eb momenti m\u00eb i bukur ka qen\u00eb kur nisi t\u00eb merrej me problemin e origjin\u00ebs s\u00eb Universit. Teoria p\u00ebr t\u00eb cil\u00ebn ka punuar shkenc\u00ebtarja shqiptare, Laura Mersini-Houghton, p\u00ebrgjat\u00eb gjith\u00eb k\u00ebtyre viteve, parashikon se n\u00eb hemisfer\u00ebn Jugore t\u00eb qiellit duhet t\u00eb ket\u00eb nj\u00eb zon\u00eb bosh, pa galaktika dhe pa yje. Teoria e saj p\u00ebr origjin\u00ebn e universit nga multiversi \u00ebsht\u00eb konfirmuar nga sateliti evropian Planck dhe tashm\u00eb asaj i mbetet, q\u00eb t\u00eb jet\u00eb nj\u00eb nd\u00ebr pretendentet p\u00ebr \u00e7mimin Nobel n\u00eb Fizik\u00eb. Gjat\u00eb bised\u00ebs me t\u00eb na tregon sesi i lindi d\u00ebshira p\u00ebr t\u2019u marr\u00eb me k\u00ebt\u00eb teori, por edhe detaje t\u00eb tjera rreth planet\u00ebve, hap\u00ebsir\u00ebs etj.<\/em><\/p>\n<p><strong>Cila \u00ebsht\u00eb teoria juaj p\u00ebr krijimin e universit?<\/strong><\/p>\n<p>Momenti m\u00eb i bukur kur pata nj\u00eb ide p\u00ebr t\u00eb zgjidhur problemin e origjin\u00ebs s\u00eb universit. Ky \u00ebsht\u00eb nj\u00eb problem shum\u00eb i v\u00ebshtir\u00eb. Njer\u00ebzit se kan\u00eb kuptuar k\u00ebt\u00eb p\u00ebr 2000 vjet. Nga erdhi? Ku filloi? Ajo q\u00eb shikojm\u00eb nga nisi,te cila epok\u00eb? Nga ana e fizik\u00ebs, Roxher Penrouz, q\u00eb \u00ebsht\u00eb nj\u00eb shkenc\u00ebtar i famsh\u00ebm anglez, e b\u00ebri k\u00ebt\u00eb pyetje n\u00eb m\u00ebnyr\u00eb m\u00eb konkrete me an\u00eb t\u00eb numrave. Ai e llogariti q\u00eb mund\u00ebsia p\u00ebr t\u00eb filluar nj\u00eb univers, si puna e universit ton\u00eb me Big Bangun, me energji shum\u00eb t\u00eb lart\u00eb, \u00ebsht\u00eb pothuajse zero, dhjet\u00eb n\u00eb fuqi t\u00eb 123. Nj\u00eb mund\u00ebsi n\u00eb dhjet\u00eb zero t\u00eb tjera mbrapa, dhe 123 zero t\u00eb tjera. Kjo ishte nj\u00eb pyetje shum\u00eb e r\u00ebnd\u00ebsishme n\u00eb fizik\u00ebn teorike.<\/p>\n<p>Por at\u00ebher\u00eb pse universi yn\u00eb fillon me k\u00ebt\u00eb orgjin\u00eb, n\u00ebse kjo orgjin\u00eb dukej kaq e pamundur? Un\u00eb jam p\u00ebrpjekur dhe n\u00eb fakt, nj\u00eb nga teorit\u00eb e String Theory, ishte pik\u00ebrisht q\u00eb kjo pyetje t\u2019i shpjegonte origjin\u00ebn e universit. Un\u00eb si fizikante teorike isha shum\u00eb e mahnitur nga kjo lloj pyetjeje. Mbaj mend se fundmi, kisha nj\u00eb m\u00ebnyr\u00eb se si mund t\u00eb zgjidhej ky problem. B\u00ebhet fjal\u00eb p\u00ebr n\u00eb vitin 2009. Fillimisht e mendova zgjidhjen, por tani \u00ebsht\u00eb n\u00eb nj\u00eb program t\u00eb t\u00ebr\u00eb, tani \u00ebsht\u00eb nj\u00eb teori, q\u00eb \u00ebsht\u00eb i testuar nga ana ovosturcionale. Ideja kryesore \u00ebsht\u00eb q\u00eb vet\u00eb pyetja, se pse universi yn\u00eb nisi n\u00eb k\u00ebt\u00eb m\u00ebnyr\u00eb nuk ka kuptim, n\u00ebse ne nuk kemi shum\u00eb fillime t\u00eb mundshme.<\/p>\n<p>P\u00ebr shembull, n\u00ebse un\u00eb them; p\u00ebr shembull nj\u00eb monedh\u00eb t\u00eb verdh\u00eb e v\u00ebm\u00eb n\u00eb xhep, dhe n\u00ebse un\u00eb b\u00ebj pyetjen: Pse kur fus dor\u00ebn n\u00eb xhep p\u00ebrfundoj me nj\u00eb monedhe t\u00eb verdh\u00eb? Kjo si pyetje nuk ka kuptim, sepse n\u00ebse monedha e verdh\u00eb \u00ebsht\u00eb ajo q\u00eb un\u00eb nxjerr\u00eb nga xhepi, \u00ebsht\u00eb sepse e vetmja gj\u00eb q\u00eb un\u00eb kam n\u00eb xhep \u00ebsht\u00eb monedha e verdh. Kjo pyetje ka kuptim n\u00ebse n\u00eb xhep do t\u00eb kisha monedha me ngjyra t\u00eb ndryshme, dhe un\u00eb them: Pse un\u00eb zgjodha t\u00eb verdh\u00ebn? Jo t\u00eb kuqen, jeshilen apo lelja.<\/p>\n<p>E nj\u00ebjta gj\u00eb ishte dhe me universin. Pyetja ishte fokusuar pse universi yn\u00eb nisi me Big Bang-un me energji t\u00eb larta, por p\u00ebr t\u2019i dh\u00ebn\u00eb p\u00ebrgjigje k\u00ebsaj pyetje dhe p\u00ebr t\u00eb pasur mund\u00ebsi p\u00ebr ta llogaritur at\u00eb p\u00ebrgjigje, un\u00eb ofrova, q\u00eb e vetmja m\u00ebnyr\u00eb \u00ebsht\u00eb multiversi. N\u00ebse ne kemi fillime t\u00eb ndryshme, t\u00eb universit q\u00eb mund t\u00eb nis me energji t\u00eb mesme, apo t\u00eb ul\u00ebt, q\u00eb mund t\u00eb ket\u00eb gjeometri ndryshe. N\u00ebse ne kemi nj\u00eb mund\u00ebsi zgjedhje, at\u00ebher\u00eb ka kuptim q\u00eb t\u00eb pyesim, p\u00ebrse nis me k\u00ebt\u00eb dhe jo me di\u00e7ka tjet\u00ebr?<\/p>\n<p><strong>Pas propozimit tuaj, cili ishte hapi i dyt\u00eb?<\/strong><\/p>\n<p>Pas k\u00ebsaj hapi i dyt\u00eb ishte, q\u00eb si mund ta llogaris\u00eb un\u00eb k\u00ebt\u00eb fillim t\u00eb universit. Nga ana tjet\u00ebr kuptova se mund t\u00eb p\u00ebrdorja mekanik\u00ebn kuantike, nj\u00eb fush\u00eb energjie q\u00eb ishte parashikuar nga String Theory. Kjo fush\u00eb energjike e String Theory ka historin\u00eb e saj, q\u00eb n\u00eb at\u00eb koh\u00eb 2003-2004, matematicien\u00ebt sa e kishin llogaritur k\u00ebt\u00eb fush\u00eb q\u00eb quhet landscape e string theory. Landscape duket tamam si nj\u00eb terren me shum\u00eb lugina dhe male, por nga ana tjet\u00ebr \u00e7do lugin\u00eb aty jep energjin\u00eb e mundshme, q\u00eb mund t\u00eb ket\u00eb nj\u00eb univers te Bing Bang-u. \u00cbsht\u00eb e komplikuar m\u00ebnyra sesi matematicien\u00ebt e llogarisin k\u00ebt\u00eb landscape.<\/p>\n<p>Ata e nisin duke filluar nga 11 dimensione duke e zvog\u00ebluar n\u00eb shtat\u00eb dimensione, q\u00eb ne nuk i shikojm\u00eb, p\u00ebr t\u00eb p\u00ebrfunduar vet\u00ebm n\u00eb tre dimensione hap\u00ebsinore dhe nj\u00eb kohore, duke b\u00ebr\u00eb shkurtimin e dimensioneve n\u00eb m\u00ebnyra t\u00eb ndryshme, ata do t\u00eb p\u00ebrfundojn\u00eb me k\u00ebto landscape, lugina q\u00eb kan\u00eb energji. P\u00ebr mua kjo ishte kryevep\u00ebr, sepse duke pasur struktur\u00eb q\u00eb ishte deleguar nga String Theory un\u00eb kisha mund\u00ebsi tani q\u00eb t\u00eb p\u00ebrdorja pyetjen time: Pse Big Bang-u yn\u00eb nisi nga kjo lugin\u00eb energjie dhe jo nga nj\u00eb lugin\u00eb tjet\u00ebr? Ajo q\u00eb un\u00eb propozova p\u00ebr k\u00ebt\u00eb gj\u00eb ishte duke deleguar fillimin e universit, q\u00eb mund t\u00eb mendohet si nj\u00eb grimc\u00eb kuantike, si nj\u00eb val\u00eb, duke menduar q\u00eb rryma e universit udh\u00ebtonte n\u00eb k\u00ebt\u00eb landscape t\u00eb energjive.<\/p>\n<p>Nga ai moment \u00e7do gj\u00eb \u00ebsht\u00eb matematike, ideja e r\u00ebnd\u00ebsishme ishte vet\u00ebm nga ana fizike, ne kishim mund\u00ebsi q\u00eb t\u00eb propozonim nj\u00eb tjet\u00ebr fillim t\u00eb k\u00ebsaj pyetje. Nga momenti q\u00eb un\u00eb do lejoj universin kuantik, q\u00eb p\u00ebrball\u00eb Big Bang-ut \u00ebsht\u00eb shum\u00eb i vog\u00ebl: Un\u00eb do lejoj k\u00ebt\u00eb univers kuantik q\u00eb t\u00eb udh\u00ebtoj\u00eb n\u00eb k\u00ebto lugina t\u00eb landscape-it, nga ky moment \u00e7do gj\u00eb llogaritet n\u00eb baz\u00eb t\u00eb fizik\u00ebs kuantike, Gutenbergut, q\u00eb pastaj nuk i jep m\u00eb shansin se \u00ebsht\u00eb i llogaritur. Un\u00eb e llogarita k\u00ebt\u00eb bashk\u00eb me nj\u00eb koleg, t\u00eb cilin e ftova q\u00eb t\u00eb b\u00ebnim llogaritjet bashk\u00eb dhe p\u00ebrgjigja q\u00eb mor\u00ebm pasi zgjidh\u00ebm ekuacionet e mekanik\u00ebs kuantike n\u00eb k\u00ebt\u00eb landscape, ishte q\u00eb e vetmja m\u00ebnyr\u00eb p\u00ebr t\u00eb krijuar nj\u00eb univers \u00ebsht\u00eb n\u00ebse fillon me energji shum\u00eb t\u00eb lart\u00eb, e kjo ishte e par\u00eb q\u00eb nga ana teorike, k\u00ebsaj pyetje themelore t\u00eb origjin\u00ebs s\u00eb universit i gjendej n\u00eb p\u00ebrgjigje.<\/p>\n<p>Ishte ideja fillestare se \u00e7do univers fillestar ka brenda grimca energjie t\u00eb marra aktiviteti i String theory nga kjo. Energjia b\u00ebn q\u00eb ta shp\u00ebrthej\u00eb universin fillestar, duke e kaluar n\u00eb nj\u00eb Big Bang. Nd\u00ebrsa materia b\u00ebn t\u00eb kund\u00ebrt\u00ebn, mundohet q\u00eb ta t\u00ebrheq universin dhe t\u00eb kaloj\u00eb n\u00eb nj\u00eb pik\u00eb. T\u00eb t\u00ebra universet fillestare b\u00ebjn\u00eb nj\u00eb luft\u00eb e heshtur, energjia mundohet ta shp\u00ebrthej\u00eb universin fillestar, nd\u00ebrsa materia q\u00eb ta fokusoj\u00eb n\u00eb nj\u00eb pik\u00eb. T\u00eb t\u00ebra universet fillestare q\u00eb nis\u00ebn nga energji shum\u00eb t\u00eb larta do arrinin q\u00eb ta p\u00ebrballonin efektin e materies dhe do vazhdojn\u00eb q\u00eb t\u00eb shp\u00ebrthejn\u00eb. Kjo ishte arsyeja, q\u00eb e vetmja m\u00ebnyr\u00eb p\u00ebr t\u00eb krijuar nj\u00eb univers \u00ebsht\u00eb n\u00ebse fillojm\u00eb me nj\u00eb energji t\u00eb lart\u00eb, jo me energji t\u00eb ul\u00ebt.<\/p>\n<p><strong>Pas aprovimit t\u00eb k\u00ebtij supozimi vazhduat m\u00eb tej&#8230;<\/strong><\/p>\n<p>Meqen\u00ebse ne e deleguam p\u00ebrgjigjen dhe nuk b\u00ebm\u00eb asnj\u00eb lloj supozimi. P\u00ebrgjigjja q\u00eb mor\u00ebm ishte e sakt\u00eb, vendos\u00ebm q\u00eb ta shtynim nj\u00eb hap m\u00eb tutje, dhe t\u00eb shikonim n\u00ebse ishte e mundur q\u00eb ne mund t\u00eb parashikonim disa obstragime, q\u00eb mund ta v\u00ebrtetojn\u00eb k\u00ebt\u00eb teori. K\u00ebt\u00eb e b\u00ebm\u00eb n\u00eb vitin 2006 dhe fut\u00ebm nj\u00eb bashk\u00ebpun\u00ebtor\u00eb t\u00eb tret\u00eb nga Japonia, dhe ne llogarit\u00ebm se duke e nisur historin\u00eb e universit nga momenti para Big Bang-ut, q\u00eb b\u00ebhesh nj\u00eb grimc\u00eb kuantike dhe duke e lidhur nga ana e mekanik\u00ebs kuantike, t\u00eb t\u00ebr\u00eb revolucionin q\u00eb ndodh brenda k\u00ebtyre universeve, sepse nuk \u00ebsht\u00eb vet\u00ebm nj\u00eb univers, q\u00eb shkon n\u00ebp\u00ebrmjet Big Bang-ut, por jan\u00eb shum\u00eb universe q\u00eb shkojn\u00eb n\u00eb k\u00ebt\u00eb histori dhe duke e lejuar k\u00ebt\u00eb lloj pikture, q\u00eb t\u00eb vazhdoj\u00eb t\u00eb rritet dhe t\u00eb na ndjek\u00eb deri n\u00eb dit\u00ebt e sotme, n\u00eb koh\u00eb, q\u00eb t\u00eb kishim mund\u00ebsi q\u00eb t\u00eb llogarisnim at\u00eb q\u00eb i ndodhi n\u00eb Big Bang-ut. Por ajo q\u00eb ndodhi n\u00eb Big Bang si do t\u00eb dukej sot n\u00eb qiell? P\u00ebrve\u00e7se an\u00ebs tradicionale nga Big Bangu, deri n\u00eb t\u00eb gjith\u00eb struktur\u00ebn q\u00eb shohim n\u00eb qiell, p\u00ebrve\u00e7 fustracioneve t\u00eb Big\u2019bangut, ne kishim dhe at\u00eb q\u00eb ndodh n\u00ebp\u00ebrmjet grimcave kuantike.<\/p>\n<p>Nga ana tjet\u00ebr ishte pyetja sesi universi yn\u00eb rritej dhe krijohej nj\u00eb univers fizik, por evoluimi nd\u00ebrmjet tyre nga koha e Big Bang-ut, vazhdon q\u00eb t\u00eb jet\u00eb edhe sot, pavar\u00ebsisht se \u00ebsht\u00eb shum\u00eb i vog\u00ebl l\u00eb nj\u00eb far\u00eb shenje n\u00eb struktur\u00ebn q\u00eb ne shikojm\u00eb n\u00eb qiell sot. Ne llogarit\u00ebm sesa i vog\u00ebl do t\u00eb ishte ky burim i dyt\u00eb, q\u00eb vjen nga mekanika kuantike dhe parashikuam se n\u00eb hemisfer\u00ebn Jugore t\u00eb qiellit duhet t\u00eb ket\u00eb nj\u00eb zon\u00eb q\u00eb \u00ebsht\u00eb shum\u00eb e madhe, 10 grad\u00eb, nj\u00eb e gjashta e qielli, duhet t\u00eb jet\u00eb bosh, pa galaktika dhe pa yje. Kjo u quajt njolla e ftoht\u00eb, sepse n\u00ebse n\u00eb qiell nuk ka yje, dhe duke e matur temperatur\u00ebn duket temperatur\u00eb blu, n\u00ebse ka yje duket e kuqe. Prandaj ajo q\u00eb ne parashikuam si hap\u00ebsir\u00eb bosh n\u00eb qiell u quajt njolla e ftoht\u00eb.<\/p>\n<p>Ne parashikuam q\u00eb duket t\u00eb ket\u00eb nj\u00eb far\u00eb asimetrie, nj\u00eb thyerje t\u00eb simetris\u00eb ndaj mas\u00ebs q\u00eb shihej n\u00eb hemisfer\u00ebn Veriore, dhe ndaj mas\u00ebs q\u00eb shihej n\u00eb at\u00eb Jugore, at\u00eb qiellit, duhet t\u00eb ket\u00eb nj\u00eb drejtim t\u00eb preferuar, q\u00eb ka lidhje me krijimin e qiellit t\u00eb universit ton\u00eb. Parashikimet u b\u00ebn\u00eb n\u00eb vitin 2006. Ndaj mend se disa nga bashk\u00ebpun\u00ebtor\u00ebt e mi u frik\u00ebsuan dhe than\u00eb se nuk mund t\u00eb dalim me nj\u00eb publikim, q\u00eb nj\u00eb pjes\u00eb n\u00eb qiell \u00ebsht\u00eb komplet bosh, sepse ishte di\u00e7ka e paparashikueshme, sepse Big Bangu na parashikon t\u00eb kund\u00ebrt\u00ebn \u00e7do gj\u00eb n\u00eb qiell jan\u00eb uniform\u00eb. Pati kontestime dhe e hodh\u00ebn posht\u00eb si di\u00e7ka q\u00eb ka mund\u00ebsi q\u00eb t\u00eb mos jet\u00eb aty, por ne nga ana statistike nuk e hedhim dot posht\u00eb. K\u00ebt\u00eb vit n\u00eb qershor t\u00eb 2015 pas 7 vjet lufte me ekipeve t\u00eb ndryshme eksperimentale, m\u00eb s\u00eb fundmi sateliti evropian Planck dhe q\u00eb \u00ebsht\u00eb nd\u00ebrtuar pik\u00ebrisht p\u00ebr t\u00eb matur k\u00ebto struktura e konfirmoi, q\u00eb t\u00eb t\u00ebra ato anomali, si pjesa bosh n\u00eb qiell, mungesa e simetris\u00eb etj., u konfirmuan. Prandaj jam shum\u00eb e lumtur p\u00ebr k\u00ebt\u00eb.<\/p>\n<p><strong>S\u00eb fundmi, shkenc\u00ebtar\u00ebt zbuluan planetin e ri, i Kepler-452b, \u00e7\u2019mund t\u00eb na thoni m\u00eb tep\u00ebr p\u00ebr ngjashm\u00ebrit\u00eb e tij me tok\u00ebn?<\/strong><\/p>\n<p>Nuk kam treguar asnj\u00eb lloj interesi ndaj planet\u00ebve, sepse nuk \u00ebsht\u00eb asnj\u00eb habi. Planeti yn\u00eb nuk \u00ebsht\u00eb di\u00e7ka e ve\u00e7ant\u00eb, p\u00ebrderisa ne e dim\u00eb se sistemi diellor ka planete, por diskutohet q\u00eb mund t\u00eb ket\u00eb dhe planete t\u00eb tjer\u00eb, n\u00eb sistemet diellore ose dhe n\u00eb skajet e planet\u00ebve t\u00eb tjer\u00eb.<\/p>\n<p><strong>N\u00ebse nj\u00eb dit\u00eb toka rrezikohet p\u00ebr t\u2019u mos b\u00ebr\u00eb m\u00eb e banueshme. A do t\u00eb kishte mund\u00ebsi njeriu q\u00eb t\u00eb jetonte n\u00eb nj\u00eb planet tjet\u00ebr. N\u00ebse po, n\u00eb cilin prej tyre?<\/strong><\/p>\n<p>Pak a shum\u00eb p\u00ebrgjigjja \u00ebsht\u00eb jo pavar\u00ebsisht sesi planeti tok\u00eb ka shum\u00eb, me siguri jan\u00eb shum\u00eb struktura t\u00eb shp\u00ebrndara n\u00eb univers, t\u00eb cilat jan\u00eb aq larg, saq\u00eb do t\u00eb ishte e pamundur p\u00ebr n\u00eb q\u00eb t\u00eb shkojm\u00eb n\u00eb nj\u00eb planet tjet\u00ebr, q\u00eb i ka kushtet si duhet p\u00ebr jet\u00ebn, n\u00eb m\u00ebnyr\u00eb q\u00eb t\u00eb kemi aj\u00ebr dhe q\u00eb t\u00eb jet\u00eb n\u00eb nj\u00eb larg\u00ebsi t\u00eb caktuar nga dielli, duhet q\u00eb t\u00eb jet\u00eb aq larg, q\u00eb t\u00eb ket\u00eb temperatura t\u00eb p\u00ebrshtatshme p\u00ebr jet\u00ebn. Kur t\u00eb vinte koha q\u00eb t\u00eb gjenim nj\u00eb planet, q\u00eb i ka k\u00ebto kushtet q\u00eb ka planeti yn\u00eb, distanca n\u00ebp\u00ebrmjet nesh dhe atyre do t\u00eb ishte aq larg, saq\u00eb do t\u00eb duheshin mij\u00ebra vite, q\u00eb t\u00eb luftonim p\u00ebr t\u00eb arritur atje. Asnj\u00eb nga ne nuk do t\u00eb arrinte i gjall\u00eb.<\/p>\n<p><strong>Ju vet\u00eb a do t\u00eb kishit d\u00ebshir\u00eb t\u00eb udh\u00ebtonit n\u00eb hap\u00ebsir\u00eb?<\/strong><\/p>\n<p>Jo, aq shum\u00eb d\u00ebshir\u00eb p\u00ebr t\u00eb udh\u00ebtuar, sepse nga ana praktike duhet nj\u00eb trajtim i jasht\u00ebzakonsh\u00ebm, duhet q\u00eb t\u00eb jesh shum\u00eb e fort\u00eb nga ana fizike, q\u00eb ta p\u00ebrballosh udh\u00ebtimin. Nga ana tjet\u00ebr udh\u00ebtime n\u00eb hap\u00ebsir\u00eb me an\u00eb t\u00eb imagjinat\u00ebs, un\u00eb dhe koleg\u00eb t\u00eb tjer\u00eb i b\u00ebjm\u00eb p\u00ebrdit\u00eb.<\/p>\n<p><strong>Pas kaq or\u00ebsh t\u00eb jet\u00ebs suaj dedikuar qiellit, mendon se v\u00ebzhgimi i universit p\u00ebrmban firm\u00ebn e nj\u00eb Zoti krijues?<\/strong><\/p>\n<p>Ne tani kemi kaluar nga universi te multiversi, kjo \u00ebsht\u00eb ajo q\u00eb po kalon fizika n\u00eb k\u00ebt\u00eb dekad\u00eb. Duke zgjeruar njohurit\u00eb tona ndaj natyr\u00ebs, ne tani nuk studiojm\u00eb thjesht se \u00e7far\u00eb ka n\u00eb nj\u00eb univers diellor, apo ngjitur me galaktik\u00ebn. Ne i kemi kap\u00ebrcyer k\u00ebto dhe me teknologjin\u00eb jemi m\u00eb larg. \u00c7far\u00eb ka b\u00ebr\u00eb Zoti e kemi kuptuar, tani jemi n\u00eb stadin q\u00eb universi yn\u00eb \u00ebsht\u00eb dhe nuk \u00ebsht\u00eb aq i madh, sepse ka shum\u00eb struktura t\u00eb tjera jasht\u00eb universit ton\u00eb, q\u00eb n\u00eb fakt ne jemi kurioz sesi jan\u00eb krijuar. Kur vjen puna te universi, q\u00eb ti e mendon si nj\u00eb grimc\u00eb n\u00eb oqean ku jan\u00eb dhe miliona dhe miliona grimca t\u00eb tjera. Pyetja e krijimit ka kaluar m\u00eb lart\u00eb, meqen\u00ebse nuk mban nj\u00eb rol special \u00ebsht\u00eb thjesht nj\u00eb grimc\u00eb n\u00eb oqeanin e kozmosit.<\/p>\n<p><strong>Dhe s\u00eb fundmi, me \u00e7far\u00eb konkluzionesh dol\u00ebt nga konferenca q\u00eb organizuat n\u00eb Suedi?<\/strong><\/p>\n<p>Bukuria ishte q\u00eb un\u00eb vendosa q\u00eb t\u00eb mbledh baballar\u00ebt themelues, dhe n\u00eb vend q\u00eb t\u00eb mbanin fjalime, t\u00eb diskutonim, p\u00ebr ato q\u00eb jan\u00eb th\u00ebn\u00eb para 40 vjet\u00ebsh. Ne u takuam p\u00ebr t\u00eb zgjidhur problemin e uljes s\u00eb informacionit n\u00eb <em>black hole<\/em> (vrim\u00ebn e zez\u00eb) dhe kjo duket se ka funksionuar. Nj\u00eb iniciativ\u00eb q\u00eb duket shum\u00eb e thjesht\u00eb, q\u00eb t\u00eb mbledh\u00ebsh p\u00ebr nj\u00eb jav\u00eb themeluesit e <em>black hole<\/em>, ka b\u00ebr\u00eb q\u00eb t\u00eb punojm\u00eb dhe mos ta shtyjm\u00eb k\u00ebt\u00eb zgjedhje q\u00eb e kemi shtyr\u00eb m\u00eb tej.<\/p>\n<p><strong>Valeria Dedaj<\/strong><\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"<p>Shkenc\u00ebtarja Laura Mersini Houghton rr\u00ebfen teorin\u00eb e saj ndaj krijimit t\u00eb universit. Ajo shpjegon vendosjen e planet\u00ebve dhe r\u00ebnd\u00ebsin\u00eb e takimit t\u00eb 32 shkenc\u00ebtar\u00ebve n\u00eb Suedi Valeria Dedaj, 17 Shtator 2015 Edhe pse shpeshher\u00eb gjat\u00eb pun\u00ebs i \u00ebsht\u00eb dashur t\u00eb haset n\u00eb pengesa, p\u00ebr t\u00eb momenti m\u00eb i bukur ka qen\u00eb kur nisi t\u00eb merrej [&hellip;]<\/p>\n","protected":false},"author":1,"featured_media":0,"comment_status":"open","ping_status":"closed","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"footnotes":""},"categories":[2],"tags":[],"yoast_head":"<!-- This site is optimized with the Yoast SEO plugin v22.9 - https:\/\/yoast.com\/wordpress\/plugins\/seo\/ -->\n<title>Shqiptarja pas aprovimit t\u00eb teoris\u00eb p\u00ebr universin, pretendente p\u00ebr Nobel - FjALA e LIR\u00cb - Arkivi<\/title>\n<meta name=\"robots\" content=\"index, follow, max-snippet:-1, max-image-preview:large, max-video-preview:-1\" \/>\n<link rel=\"canonical\" href=\"https:\/\/fjala.info\/2009-2015\/shqiptarja-pas-aprovimit-te-teorise-per-universin-pretendente-per-nobel\/\" \/>\n<meta property=\"og:locale\" content=\"sq_AL\" \/>\n<meta property=\"og:type\" content=\"article\" \/>\n<meta property=\"og:title\" content=\"Shqiptarja pas aprovimit t\u00eb teoris\u00eb p\u00ebr universin, pretendente p\u00ebr Nobel - FjALA e LIR\u00cb - Arkivi\" \/>\n<meta property=\"og:description\" content=\"Shkenc\u00ebtarja Laura Mersini Houghton rr\u00ebfen teorin\u00eb e saj ndaj krijimit t\u00eb universit. Ajo shpjegon vendosjen e planet\u00ebve dhe r\u00ebnd\u00ebsin\u00eb e takimit t\u00eb 32 shkenc\u00ebtar\u00ebve n\u00eb Suedi Valeria Dedaj, 17 Shtator 2015 Edhe pse shpeshher\u00eb gjat\u00eb pun\u00ebs i \u00ebsht\u00eb dashur t\u00eb haset n\u00eb pengesa, p\u00ebr t\u00eb momenti m\u00eb i bukur ka qen\u00eb kur nisi t\u00eb merrej [&hellip;]\" \/>\n<meta property=\"og:url\" content=\"https:\/\/fjala.info\/2009-2015\/shqiptarja-pas-aprovimit-te-teorise-per-universin-pretendente-per-nobel\/\" \/>\n<meta property=\"og:site_name\" content=\"FjALA e LIR\u00cb - Arkivi\" \/>\n<meta property=\"article:published_time\" content=\"2015-09-19T12:05:42+00:00\" \/>\n<meta property=\"og:image\" content=\"http:\/\/www.fjala.info\/2015\/laura_mersini.jpg\" \/>\n<meta name=\"author\" content=\"admin\" \/>\n<meta name=\"twitter:card\" content=\"summary_large_image\" \/>\n<meta name=\"twitter:label1\" content=\"Written by\" \/>\n\t<meta name=\"twitter:data1\" content=\"admin\" \/>\n\t<meta name=\"twitter:label2\" content=\"Est. reading time\" \/>\n\t<meta name=\"twitter:data2\" content=\"12 minutes\" \/>\n<script type=\"application\/ld+json\" class=\"yoast-schema-graph\">{\"@context\":\"https:\/\/schema.org\",\"@graph\":[{\"@type\":\"Article\",\"@id\":\"https:\/\/fjala.info\/2009-2015\/shqiptarja-pas-aprovimit-te-teorise-per-universin-pretendente-per-nobel\/#article\",\"isPartOf\":{\"@id\":\"https:\/\/fjala.info\/2009-2015\/shqiptarja-pas-aprovimit-te-teorise-per-universin-pretendente-per-nobel\/\"},\"author\":{\"name\":\"admin\",\"@id\":\"https:\/\/fjala.info\/2009-2015\/#\/schema\/person\/3aa1163ef05469c496fc94e77611ada2\"},\"headline\":\"Shqiptarja pas aprovimit t\u00eb teoris\u00eb p\u00ebr universin, pretendente p\u00ebr Nobel\",\"datePublished\":\"2015-09-19T12:05:42+00:00\",\"dateModified\":\"2015-09-19T12:05:42+00:00\",\"mainEntityOfPage\":{\"@id\":\"https:\/\/fjala.info\/2009-2015\/shqiptarja-pas-aprovimit-te-teorise-per-universin-pretendente-per-nobel\/\"},\"wordCount\":2464,\"commentCount\":0,\"publisher\":{\"@id\":\"https:\/\/fjala.info\/2009-2015\/#organization\"},\"image\":{\"@id\":\"https:\/\/fjala.info\/2009-2015\/shqiptarja-pas-aprovimit-te-teorise-per-universin-pretendente-per-nobel\/#primaryimage\"},\"thumbnailUrl\":\"http:\/\/www.fjala.info\/2015\/laura_mersini.jpg\",\"articleSection\":[\"Artikuj\"],\"inLanguage\":\"sq-AL\",\"potentialAction\":[{\"@type\":\"CommentAction\",\"name\":\"Comment\",\"target\":[\"https:\/\/fjala.info\/2009-2015\/shqiptarja-pas-aprovimit-te-teorise-per-universin-pretendente-per-nobel\/#respond\"]}]},{\"@type\":\"WebPage\",\"@id\":\"https:\/\/fjala.info\/2009-2015\/shqiptarja-pas-aprovimit-te-teorise-per-universin-pretendente-per-nobel\/\",\"url\":\"https:\/\/fjala.info\/2009-2015\/shqiptarja-pas-aprovimit-te-teorise-per-universin-pretendente-per-nobel\/\",\"name\":\"Shqiptarja pas aprovimit t\u00eb teoris\u00eb p\u00ebr universin, pretendente p\u00ebr Nobel - FjALA e LIR\u00cb - Arkivi\",\"isPartOf\":{\"@id\":\"https:\/\/fjala.info\/2009-2015\/#website\"},\"primaryImageOfPage\":{\"@id\":\"https:\/\/fjala.info\/2009-2015\/shqiptarja-pas-aprovimit-te-teorise-per-universin-pretendente-per-nobel\/#primaryimage\"},\"image\":{\"@id\":\"https:\/\/fjala.info\/2009-2015\/shqiptarja-pas-aprovimit-te-teorise-per-universin-pretendente-per-nobel\/#primaryimage\"},\"thumbnailUrl\":\"http:\/\/www.fjala.info\/2015\/laura_mersini.jpg\",\"datePublished\":\"2015-09-19T12:05:42+00:00\",\"dateModified\":\"2015-09-19T12:05:42+00:00\",\"breadcrumb\":{\"@id\":\"https:\/\/fjala.info\/2009-2015\/shqiptarja-pas-aprovimit-te-teorise-per-universin-pretendente-per-nobel\/#breadcrumb\"},\"inLanguage\":\"sq-AL\",\"potentialAction\":[{\"@type\":\"ReadAction\",\"target\":[\"https:\/\/fjala.info\/2009-2015\/shqiptarja-pas-aprovimit-te-teorise-per-universin-pretendente-per-nobel\/\"]}]},{\"@type\":\"ImageObject\",\"inLanguage\":\"sq-AL\",\"@id\":\"https:\/\/fjala.info\/2009-2015\/shqiptarja-pas-aprovimit-te-teorise-per-universin-pretendente-per-nobel\/#primaryimage\",\"url\":\"http:\/\/www.fjala.info\/2015\/laura_mersini.jpg\",\"contentUrl\":\"http:\/\/www.fjala.info\/2015\/laura_mersini.jpg\"},{\"@type\":\"BreadcrumbList\",\"@id\":\"https:\/\/fjala.info\/2009-2015\/shqiptarja-pas-aprovimit-te-teorise-per-universin-pretendente-per-nobel\/#breadcrumb\",\"itemListElement\":[{\"@type\":\"ListItem\",\"position\":1,\"name\":\"Home\",\"item\":\"https:\/\/fjala.info\/2009-2015\/\"},{\"@type\":\"ListItem\",\"position\":2,\"name\":\"Shqiptarja pas aprovimit t\u00eb teoris\u00eb p\u00ebr universin, pretendente p\u00ebr Nobel\"}]},{\"@type\":\"WebSite\",\"@id\":\"https:\/\/fjala.info\/2009-2015\/#website\",\"url\":\"https:\/\/fjala.info\/2009-2015\/\",\"name\":\"FjALA e LIR\u00cb - Arkivi\",\"description\":\"Arkivi 2009-2015\",\"publisher\":{\"@id\":\"https:\/\/fjala.info\/2009-2015\/#organization\"},\"potentialAction\":[{\"@type\":\"SearchAction\",\"target\":{\"@type\":\"EntryPoint\",\"urlTemplate\":\"https:\/\/fjala.info\/2009-2015\/?s={search_term_string}\"},\"query-input\":\"required name=search_term_string\"}],\"inLanguage\":\"sq-AL\"},{\"@type\":\"Organization\",\"@id\":\"https:\/\/fjala.info\/2009-2015\/#organization\",\"name\":\"FjALA e LIR\u00cb - Arkivi\",\"url\":\"https:\/\/fjala.info\/2009-2015\/\",\"logo\":{\"@type\":\"ImageObject\",\"inLanguage\":\"sq-AL\",\"@id\":\"https:\/\/fjala.info\/2009-2015\/#\/schema\/logo\/image\/\",\"url\":\"\",\"contentUrl\":\"\",\"caption\":\"FjALA e LIR\u00cb - Arkivi\"},\"image\":{\"@id\":\"https:\/\/fjala.info\/2009-2015\/#\/schema\/logo\/image\/\"}},{\"@type\":\"Person\",\"@id\":\"https:\/\/fjala.info\/2009-2015\/#\/schema\/person\/3aa1163ef05469c496fc94e77611ada2\",\"name\":\"admin\",\"image\":{\"@type\":\"ImageObject\",\"inLanguage\":\"sq-AL\",\"@id\":\"https:\/\/fjala.info\/2009-2015\/#\/schema\/person\/image\/\",\"url\":\"https:\/\/fjala.info\/2009-2015\/wp-content\/uploads\/2012\/02\/arben_cokaj-120x150.jpg\",\"contentUrl\":\"https:\/\/fjala.info\/2009-2015\/wp-content\/uploads\/2012\/02\/arben_cokaj-120x150.jpg\",\"caption\":\"admin\"},\"description\":\"Admin, Fjala e Lir\u00eb\",\"sameAs\":[\"https:\/\/fjala.info\/\"],\"url\":\"https:\/\/fjala.info\/2009-2015\/author\/admin\/\"}]}<\/script>\n<!-- \/ Yoast SEO plugin. -->","yoast_head_json":{"title":"Shqiptarja pas aprovimit t\u00eb teoris\u00eb p\u00ebr universin, pretendente p\u00ebr Nobel - FjALA e LIR\u00cb - Arkivi","robots":{"index":"index","follow":"follow","max-snippet":"max-snippet:-1","max-image-preview":"max-image-preview:large","max-video-preview":"max-video-preview:-1"},"canonical":"https:\/\/fjala.info\/2009-2015\/shqiptarja-pas-aprovimit-te-teorise-per-universin-pretendente-per-nobel\/","og_locale":"sq_AL","og_type":"article","og_title":"Shqiptarja pas aprovimit t\u00eb teoris\u00eb p\u00ebr universin, pretendente p\u00ebr Nobel - FjALA e LIR\u00cb - Arkivi","og_description":"Shkenc\u00ebtarja Laura Mersini Houghton rr\u00ebfen teorin\u00eb e saj ndaj krijimit t\u00eb universit. Ajo shpjegon vendosjen e planet\u00ebve dhe r\u00ebnd\u00ebsin\u00eb e takimit t\u00eb 32 shkenc\u00ebtar\u00ebve n\u00eb Suedi Valeria Dedaj, 17 Shtator 2015 Edhe pse shpeshher\u00eb gjat\u00eb pun\u00ebs i \u00ebsht\u00eb dashur t\u00eb haset n\u00eb pengesa, p\u00ebr t\u00eb momenti m\u00eb i bukur ka qen\u00eb kur nisi t\u00eb merrej [&hellip;]","og_url":"https:\/\/fjala.info\/2009-2015\/shqiptarja-pas-aprovimit-te-teorise-per-universin-pretendente-per-nobel\/","og_site_name":"FjALA e LIR\u00cb - Arkivi","article_published_time":"2015-09-19T12:05:42+00:00","og_image":[{"url":"http:\/\/www.fjala.info\/2015\/laura_mersini.jpg"}],"author":"admin","twitter_card":"summary_large_image","twitter_misc":{"Written by":"admin","Est. reading time":"12 minutes"},"schema":{"@context":"https:\/\/schema.org","@graph":[{"@type":"Article","@id":"https:\/\/fjala.info\/2009-2015\/shqiptarja-pas-aprovimit-te-teorise-per-universin-pretendente-per-nobel\/#article","isPartOf":{"@id":"https:\/\/fjala.info\/2009-2015\/shqiptarja-pas-aprovimit-te-teorise-per-universin-pretendente-per-nobel\/"},"author":{"name":"admin","@id":"https:\/\/fjala.info\/2009-2015\/#\/schema\/person\/3aa1163ef05469c496fc94e77611ada2"},"headline":"Shqiptarja pas aprovimit t\u00eb teoris\u00eb p\u00ebr universin, pretendente p\u00ebr Nobel","datePublished":"2015-09-19T12:05:42+00:00","dateModified":"2015-09-19T12:05:42+00:00","mainEntityOfPage":{"@id":"https:\/\/fjala.info\/2009-2015\/shqiptarja-pas-aprovimit-te-teorise-per-universin-pretendente-per-nobel\/"},"wordCount":2464,"commentCount":0,"publisher":{"@id":"https:\/\/fjala.info\/2009-2015\/#organization"},"image":{"@id":"https:\/\/fjala.info\/2009-2015\/shqiptarja-pas-aprovimit-te-teorise-per-universin-pretendente-per-nobel\/#primaryimage"},"thumbnailUrl":"http:\/\/www.fjala.info\/2015\/laura_mersini.jpg","articleSection":["Artikuj"],"inLanguage":"sq-AL","potentialAction":[{"@type":"CommentAction","name":"Comment","target":["https:\/\/fjala.info\/2009-2015\/shqiptarja-pas-aprovimit-te-teorise-per-universin-pretendente-per-nobel\/#respond"]}]},{"@type":"WebPage","@id":"https:\/\/fjala.info\/2009-2015\/shqiptarja-pas-aprovimit-te-teorise-per-universin-pretendente-per-nobel\/","url":"https:\/\/fjala.info\/2009-2015\/shqiptarja-pas-aprovimit-te-teorise-per-universin-pretendente-per-nobel\/","name":"Shqiptarja pas aprovimit t\u00eb teoris\u00eb p\u00ebr universin, pretendente p\u00ebr Nobel - FjALA e LIR\u00cb - Arkivi","isPartOf":{"@id":"https:\/\/fjala.info\/2009-2015\/#website"},"primaryImageOfPage":{"@id":"https:\/\/fjala.info\/2009-2015\/shqiptarja-pas-aprovimit-te-teorise-per-universin-pretendente-per-nobel\/#primaryimage"},"image":{"@id":"https:\/\/fjala.info\/2009-2015\/shqiptarja-pas-aprovimit-te-teorise-per-universin-pretendente-per-nobel\/#primaryimage"},"thumbnailUrl":"http:\/\/www.fjala.info\/2015\/laura_mersini.jpg","datePublished":"2015-09-19T12:05:42+00:00","dateModified":"2015-09-19T12:05:42+00:00","breadcrumb":{"@id":"https:\/\/fjala.info\/2009-2015\/shqiptarja-pas-aprovimit-te-teorise-per-universin-pretendente-per-nobel\/#breadcrumb"},"inLanguage":"sq-AL","potentialAction":[{"@type":"ReadAction","target":["https:\/\/fjala.info\/2009-2015\/shqiptarja-pas-aprovimit-te-teorise-per-universin-pretendente-per-nobel\/"]}]},{"@type":"ImageObject","inLanguage":"sq-AL","@id":"https:\/\/fjala.info\/2009-2015\/shqiptarja-pas-aprovimit-te-teorise-per-universin-pretendente-per-nobel\/#primaryimage","url":"http:\/\/www.fjala.info\/2015\/laura_mersini.jpg","contentUrl":"http:\/\/www.fjala.info\/2015\/laura_mersini.jpg"},{"@type":"BreadcrumbList","@id":"https:\/\/fjala.info\/2009-2015\/shqiptarja-pas-aprovimit-te-teorise-per-universin-pretendente-per-nobel\/#breadcrumb","itemListElement":[{"@type":"ListItem","position":1,"name":"Home","item":"https:\/\/fjala.info\/2009-2015\/"},{"@type":"ListItem","position":2,"name":"Shqiptarja pas aprovimit t\u00eb teoris\u00eb p\u00ebr universin, pretendente p\u00ebr Nobel"}]},{"@type":"WebSite","@id":"https:\/\/fjala.info\/2009-2015\/#website","url":"https:\/\/fjala.info\/2009-2015\/","name":"FjALA e LIR\u00cb - Arkivi","description":"Arkivi 2009-2015","publisher":{"@id":"https:\/\/fjala.info\/2009-2015\/#organization"},"potentialAction":[{"@type":"SearchAction","target":{"@type":"EntryPoint","urlTemplate":"https:\/\/fjala.info\/2009-2015\/?s={search_term_string}"},"query-input":"required name=search_term_string"}],"inLanguage":"sq-AL"},{"@type":"Organization","@id":"https:\/\/fjala.info\/2009-2015\/#organization","name":"FjALA e LIR\u00cb - Arkivi","url":"https:\/\/fjala.info\/2009-2015\/","logo":{"@type":"ImageObject","inLanguage":"sq-AL","@id":"https:\/\/fjala.info\/2009-2015\/#\/schema\/logo\/image\/","url":"","contentUrl":"","caption":"FjALA e LIR\u00cb - Arkivi"},"image":{"@id":"https:\/\/fjala.info\/2009-2015\/#\/schema\/logo\/image\/"}},{"@type":"Person","@id":"https:\/\/fjala.info\/2009-2015\/#\/schema\/person\/3aa1163ef05469c496fc94e77611ada2","name":"admin","image":{"@type":"ImageObject","inLanguage":"sq-AL","@id":"https:\/\/fjala.info\/2009-2015\/#\/schema\/person\/image\/","url":"https:\/\/fjala.info\/2009-2015\/wp-content\/uploads\/2012\/02\/arben_cokaj-120x150.jpg","contentUrl":"https:\/\/fjala.info\/2009-2015\/wp-content\/uploads\/2012\/02\/arben_cokaj-120x150.jpg","caption":"admin"},"description":"Admin, Fjala e Lir\u00eb","sameAs":["https:\/\/fjala.info\/"],"url":"https:\/\/fjala.info\/2009-2015\/author\/admin\/"}]}},"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/fjala.info\/2009-2015\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/14275"}],"collection":[{"href":"https:\/\/fjala.info\/2009-2015\/wp-json\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/fjala.info\/2009-2015\/wp-json\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/fjala.info\/2009-2015\/wp-json\/wp\/v2\/users\/1"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/fjala.info\/2009-2015\/wp-json\/wp\/v2\/comments?post=14275"}],"version-history":[{"count":0,"href":"https:\/\/fjala.info\/2009-2015\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/14275\/revisions"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/fjala.info\/2009-2015\/wp-json\/wp\/v2\/media?parent=14275"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/fjala.info\/2009-2015\/wp-json\/wp\/v2\/categories?post=14275"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/fjala.info\/2009-2015\/wp-json\/wp\/v2\/tags?post=14275"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}