![\"\"](\"http:\/\/www.fjala.info\/2012\/isuf_bajrami.jpg\" "\\"Isuf")
Isuf B. Bajrami<\/b><\/p>\n Isuf B. Bajrami<\/b><\/p>\n
Rruga e popullit shqiptar\u00eb drejt bashkimit komb\u00ebtar dhe formimit t\u00eb nj\u00eb shteti t\u00eb pavarur pati pa dyshim ve\u00e7orit\u00eb e veta, n\u00eb krahasim me vendet e tjera t\u00eb Ballkanit dhe t\u00eb Evrop\u00ebs, t\u00eb kusht\u00ebzuara nga rrethanat historike, ekonomiko-shoq\u00ebror dhe nga ato politike,t\u00eb brendshme e t\u00eb jashtme. Megjithat\u00eb, shoq\u00ebria shqiptare n\u00eb fillimin e shek.XIX,krahas ndryshimeve, kishte mjaft gj\u00ebra t\u00eb p\u00ebrbashk\u00ebta me shtetet ballkanike fqinje dhe arriti t\u00eb krijonte, ndon\u00ebse me v\u00ebshtir\u00ebsi e ritme t\u00eb ngadalshme,q\u00eb ishin karakteristike p\u00ebr vendet n\u00ebn sundimin osman,t\u00eb gjitha premisat, t\u00eb cilat \u00e7uan n\u00eb formimin e kombit shqiptar dhe n\u00eb lindjen e l\u00ebvizjes p\u00ebr \u00e7lirimin dhe bashkimin komb\u00ebtar. <\/p>\n
E trajtuar si nj\u00eb domosdoshm\u00ebri objektive, nga realizimi i s\u00eb cil\u00ebs do t\u00eb varej suksesi i luft\u00ebs p\u00ebr \u00e7lirimin nga sundimi osman e p\u00ebr ruajtjen e t\u00ebr\u00ebsis\u00eb territoriale t\u00eb atdheut,ideja e unitetit politik dhe luftarak t\u00eb popullit shqiptar u p\u00ebrpunua nga iluminist\u00ebt tan\u00eb t\u00eb shquar gjat\u00eb gjith\u00eb Rilindjes, u vu n\u00eb qend\u00ebr t\u00eb k\u00ebsaj epoke dhe u b\u00eb pjes\u00eb e pandar\u00eb e platform\u00ebs politike t\u00eb L\u00ebvizjes Komb\u00ebtare Shqiptare. <\/p>\n
Mendimet e para p\u00ebr bashkimin e gjith\u00eb shqiptar\u00ebve pa dallim feje a krahine u dhan\u00eb nga pionier\u00ebt e Rilindjes son\u00eb, Naum Veqilharxhi, Konstantin Kristoforidhi, Zef Jubani, Jeronim De Rada, Thimi Mitko, etj. Ato u pasuruan m\u00eb tej n\u00eb zjarrin e kryengritjeve popullore q\u00eb mbush\u00ebn epok\u00ebn e Rilindjes, e sidomos n\u00eb vitet e Lidhjes Shqiptare t\u00eb Prizrenit (1878-1881), u pasqyruan n\u00eb m\u00ebnyr\u00eb m\u00eb t\u00eb plot\u00eb dhe konsekuente n\u00eb nj\u00eb literatur\u00eb t\u00eb t\u00ebr\u00eb politike dhe artistike, n\u00eb dhjet\u00ebra memorandume e protesta q\u00eb iu d\u00ebrguan Port\u00ebs s\u00eb Lart\u00eb e Fuqive t\u00eb M\u00ebdha gjat\u00eb gjith\u00eb Rilindjes deri n\u00eb Shpalljen e Pavar\u00ebsis\u00eb e n\u00eb vitet e para t\u00eb ekzistenc\u00ebs s\u00eb shtetit shqiptar. <\/p>\n
\u00c7\u00ebshtjen e bashkimit komb\u00ebtar rilind\u00ebsit e shtronin jo vet\u00ebm me pasionin e zjarrt\u00eb t\u00eb atdhetarit,por edhe si dijetar\u00eb t\u00eb shquar. Konceptet e tyre p\u00ebr kombin shqiptar dhe p\u00ebr rolin e unitetit komb\u00ebtar,t\u00eb mb\u00ebshtetura n\u00eb argumente historike ,etnike, gjuh\u00ebsore, gjeografike dhe ekonomike,ishin t\u00eb drejta dhe i p\u00ebrgjigjeshin realitetit shqiptar,t\u00eb cilin ata e njihnin aq mir\u00eb. Evokimi i epok\u00ebs s\u00eb Sk\u00ebnderbeut sh\u00ebrbente si shembull i shk\u00eblqyer i forcave q\u00eb u jepte shqiptar\u00ebve bashkimi p\u00ebrpara armiqve. <\/p>\n
Pashko Vasa shkruante m\u00eb 1879 se suksesi i q\u00ebndres\u00ebs,q\u00eb shqiptar\u00ebt u b\u00ebn\u00eb pushtuesve osman\u00eb n\u00eb shek.XV,i kishte rr\u00ebnj\u00ebt n\u00eb bashkimin e tyre rreth nj\u00eb ideje patriotike,”se pik\u00ebrisht n\u00eb at\u00eb koh\u00eb u lidh bashkimi shqiptar i kryesuar nga Sk\u00ebnderbeu”(P.W.:La veritesur l’Albanie et les Albanais.Paris,1879,fq.40-41.).Naim Frashri u p\u00ebrcillte shqiptar\u00ebve “amanetin”e Sk\u00ebnderbeut me vargjet “…po t\u00eb ini t\u00eb bashkuar,\/\u00ebsht\u00eb e b\u00ebr\u00eb Shqip\u00ebria”. (N.H.Frash\u00ebri; Historia e Sk\u00ebnderbeut,Tiran\u00eb,1953,fq.341.). <\/p>\n
Si d\u00ebshmi t\u00eb unitetit t\u00eb shqiptar\u00ebve rilind\u00ebsit p\u00ebrdor\u00ebn gjuh\u00ebn e p\u00ebrbashk\u00ebt shqipe,e cila p\u00ebrb\u00ebn tiparin m\u00eb thelb\u00ebsor t\u00eb kombit,pik\u00ebn qendrore q\u00eb bashkonte gjith\u00eb shqiptar\u00ebt pa dallim krahine,feje e klase shoq\u00ebrore. Thimi Mitko i konsideronte shqiptar\u00ebt v\u00ebllez\u00ebr e t\u00eb bashkuar,sepse flisnin t\u00eb nj\u00ebjt\u00ebn gjuh\u00eb,gjuh\u00ebn e bukur shqipe,sepse kishin t\u00eb nj\u00ebjtin atdhe ,Shqip\u00ebrin\u00eb. Po k\u00ebt\u00eb ide mbronin Samiu dhe Rilind\u00ebsit e t\u00eb tjer\u00eb kur shkruanin se pa gjuh\u00eb shqipe nuk mund t\u00eb ket\u00eb shqiptar\u00eb dhe Shqip\u00ebri,se nga ruajtja dhe l\u00ebvrimi i saj varet jo vet\u00ebm bashkimi i shqiptar\u00ebve, por edhe jeta shuarja e kombit shqiptar. <\/p>\n
Mbi gjuh\u00ebn e p\u00ebrbashk\u00ebt shqipe, t\u00eb cil\u00ebn e vler\u00ebsonte si “prov\u00ebn m\u00eb t\u00eb madhe e m\u00eb t\u00eb plot\u00eb t\u00eb afrimit:, k\u00ebrkonte t\u00eb hidhte themelet e bashkimit t\u00eb shqiptar\u00ebve edhe Jani Vreto(“Bashkimi”,Shkod\u00ebr,nr.6 e 6 shkurtit 1910).Gjuh\u00ebn shqipe,vendosjen e nj\u00eb alfabeti t\u00eb nj\u00ebjt\u00eb,q\u00eb nisin me miratimin e alfab etit t\u00eb Stambollit m\u00eb 1879 e u krye me vendimet e Kongresit t\u00eb Manastirit t\u00eb 1908-\u00ebs,l\u00ebvrimin e gjuh\u00ebs n\u00eb literatur\u00eb dhe p\u00ebrhapjen e shkollave amtare,rilind\u00ebsit nuk i shikonin thjesht\u00eb si \u00e7\u00ebshtje kulturore,por edhe n\u00eb rrafshin politik,si mjet t\u00eb fuqishme propagandistike e veprime patriotike q\u00eb do t\u00eb ndihmonin p\u00ebr unitetin e kombit shqiptar. <\/p>\n
P\u00ebrvoja e luft\u00ebs shekullore t\u00eb popullit shqiptar dhe ajo e epok\u00ebs s\u00eb rilindjes tregoi se uniteti komb\u00ebtar nuk mund t\u00eb arrihej pa nj\u00eb organizim t\u00eb sh\u00ebndosh\u00eb. Nevoja e organizimit u b\u00eb edhe m\u00eb e ngutshme p\u00ebr shkak t\u00eb gjendjes s\u00eb r\u00ebnd\u00eb dhe tep\u00ebr t\u00eb rrezikshme q\u00eb u krijuan p\u00ebr Shqip\u00ebrin\u00eb me shp\u00ebrthimin e luft\u00ebs Ruso-Turke t\u00eb 1877-1878-\u00ebs dhe me n\u00ebnshkrimin e Traktatit t\u00eb Sh\u00ebn Stefanit dhe atij t\u00eb Berlinit m\u00eb 1878, t\u00eb cilat parashikonin cop\u00ebtimin e trojeve shqiptare midis monarkive ballkanike,synonin t\u00eb zhduknin nga harta e Ballkanit kombin shqiptar. <\/p>\n
N\u00eb k\u00ebto rrethana,kur ekzistonin edhe premisat e brendshme p\u00ebr vendosjen e nj\u00eb uniteti politik e luftarak t\u00eb popullit shqiptar, me p\u00ebrpjekjet e atdhetar\u00ebve rilind\u00ebs, t\u00eb kryesuar nga Ymer Prizreni,Abdyl Frash\u00ebri,Sylejman Vokshi, Zija Prishtina,Pashko Vasa,etj., u themelua, m\u00eb 10 qershor t\u00eb vitit 1878,Lidhja Shqiptare e Prizrenit.Lindi k\u00ebshtu ajo Organizat\u00eb Politike-Ushtarake mbar\u00ebshqiptare, e cila kreu detyr\u00ebn historike q\u00eb shtronte koha,krijoi nj\u00eb bashkim t\u00eb v\u00ebrtet\u00eb t\u00eb popullit shqiptar,t\u00eb mb\u00ebshtetur n\u00eb luft\u00ebn e p\u00ebrbashk\u00ebt t\u00eb t\u00eb gjitha forcave patriotike t\u00eb vendit p\u00ebr \u00e7lirimin komb\u00ebtar\u00eb t\u00eb shqiptar\u00ebve dhe ruajtjen e t\u00ebr\u00ebsis\u00eb s\u00eb trojeve t\u00eb tyre. <\/p>\n
Bashkimi n\u00eb Lidhje i t\u00eb gjith\u00eb shqiptar\u00ebve ,geg\u00eb e tosk\u00eb,mysliman\u00eb e t\u00eb krishter\u00eb,p\u00ebrforcohej edhe me nj\u00eb struktur\u00eb t\u00eb qart\u00eb organizative. Komiteti Qendror me n\u00eb krye Ymer Prizrenin,q\u00eb e kishte selin\u00eb n\u00eb Prizren,n\u00ebp\u00ebrmjet nj\u00eb rrjeti t\u00eb t\u00ebr\u00eb deg\u00ebsh e komitetesh,t\u00eb krijuara n\u00eb qytetet e ndryshme t\u00eb vendit,mbante lidhje me t\u00eb gjitha viset e Shqip\u00ebris\u00eb,bashk\u00ebrendonte veprimtarin\u00eb e popullit shqiptar drejt nj\u00eb q\u00ebllimi t\u00eb vet\u00ebm. <\/p>\n
Kombi shqiptar, ashtu si edhe bashkimi e kompakt\u00ebsia me t\u00eb cil\u00ebn veproi n\u00eb vitet e Lidhjes Shqiptare t\u00eb Prizrenit (1878-1881),nuk mund t\u00eb lindnin papritur e as t\u00eb krijoheshin artificialisht. Ato i kishin rr\u00ebnj\u00ebt n\u00eb nd\u00ebrgjegjen e p\u00ebrbashk\u00ebt komb\u00ebtare t\u00eb popullit,t\u00eb formuar prej koh\u00ebsh n\u00eb val\u00ebt e kryengritjeve kund\u00ebrosmane, nd\u00ebrgjegje q\u00eb n\u00eb vitet e Kriz\u00ebs Lindore t\u00eb 1875-1881,” n\u00eb \u00e7astet kur rrezikohej ekzistenca e Shqip\u00ebris\u00eb” (S.Pollo-S.Pulaha;Akte t\u00eb Rilindjes Komb\u00ebtare Shqiptare 1878-1912, Tiran\u00eb, 1978,dok.40,34.), shp\u00ebrtheu si vullkan q\u00eb vlonte prej shekujsh e nxori n\u00eb sip\u00ebrfaqe lav\u00ebn e zjarrt\u00eb. Ky shp\u00ebrthim i revolt\u00ebs s\u00eb nj\u00eb kombi unik,t\u00eb cilit po i mohoheshin vet\u00ebqenia dhe t\u00eb drejtat politike, i ishte nxjerr\u00eb n\u00eb ankand pasuria m\u00eb e \u00e7muar,trualli amtar,ndihet i fuqish\u00ebm n\u00eb protestat e shumta q\u00eb,n\u00eb em\u00ebr t\u00eb atdheut,tanim\u00eb t\u00eb bashkuar nga ideja komb\u00ebtare,n\u00eb em\u00ebr t\u00eb interesave t\u00eb mbar\u00eb Shqip\u00ebris\u00eb (Po aty,d ok.63,65.),iu d\u00ebrguan,n\u00eb t\u00eb nj\u00ebjt\u00ebn koh\u00eb,Kongresit t\u00eb Berlinit e Port\u00ebs s\u00eb Lart\u00eb nga qendra t\u00eb ndryshme t\u00eb vendit. <\/p>\n
Kjo shihej gjithashtu n\u00eb krismat e arm\u00ebve t\u00eb popullit kryengrit\u00ebs,i cili mbrohej me forca t\u00eb p\u00ebrbashk\u00ebta kund\u00ebr sunduesve osman\u00eb dhe pushtuesve t\u00eb rijn\u00eb ballkanas. Lufta e forcave t\u00eb Lidhjes p\u00ebr mbrojtjen e Plav\u00ebs,t\u00eb Gucis\u00eb,Hoitit,Grud\u00ebs dhe Ulqinit,si edhe gjith\u00eb veprimtaria e saj diplomatike p\u00ebr paprekshm\u00ebrin\u00eb e kufijve t\u00eb Veriut e t\u00eb Jugut, q\u00eb zgjati 3 vjet t\u00eb t\u00ebra ( 1878-1881), u shnd\u00ebrrua n\u00eb nj\u00eb \u00e7\u00ebshtje t\u00eb p\u00ebrgjithshme komb\u00ebtare. Pik\u00ebrisht pse ideja e unitetit u p\u00ebrgjigjej interesave m\u00eb t\u00eb larta t\u00eb atdheut dhe p\u00ebrfaq\u00ebsonte aspiratat e masave m\u00eb t\u00eb gjera,sepse p\u00ebrfaq\u00ebsonte arm\u00ebn m\u00eb t\u00eb fuqishme e m\u00eb t\u00eb sigurt q\u00eb populli shqiptar mund t’u kund\u00ebrvinte armiqve,shp\u00ebrthyen ato akte t\u00eb m\u00ebdha solidariteti dhe ai heroiz\u00ebm masiv q\u00eb deri at\u00ebher\u00eb nuk kishte njohur Shqip\u00ebria. <\/p>\n
Atdhetar\u00ebt rilind\u00ebs,duke kund\u00ebrshtuar vendimet e Kongresit t\u00eb Berlinit (1878) p\u00ebr cop\u00ebtimin e trojeve amtare midis monarkive ballkanike,luftuan nj\u00ebherazi p\u00ebr afirmimin komb\u00ebtar t\u00eb shqiptar\u00ebve n\u00eb Evrop\u00eb. P\u00ebr k\u00ebt\u00eb,ata vun\u00eb p\u00ebrball\u00eb opinionit Evropian prov\u00ebn m\u00eb t\u00eb fuqishme,unitetin e shqiptar\u00ebve,argumentuan me t\u00eb dh\u00ebna bind\u00ebse se populli shqiptar p\u00ebrb\u00ebn nj\u00eb komb krejt t\u00eb ve\u00e7ant\u00eb e t\u00eb bashkuar,”nj\u00eb komb t\u00eb nj\u00ebsuar p\u00ebr nga raca (n\u00ebnkupto:nga origjina),gjuha,traditat,historia dhe p\u00ebr nga gjith\u00eb element\u00ebt q\u00eb p\u00ebrb\u00ebjn\u00eb identitetin komb\u00ebtar”,” komb q\u00eb ka vullnetin e tij t\u00eb p\u00ebrbashk\u00ebt”(Akte t\u00eb Rilindjes…,dok.12,42.).K\u00ebt\u00eb ide ua shprehu Abdyl Frash\u00ebri p\u00ebrfaq\u00ebsuesve t\u00eb qeveris\u00eb Franceze n\u00eb Paris,n\u00eb Pranver\u00ebn e vitit 1879,kur theksoi se “para lakmive t\u00eb egra t\u00eb fqinj\u00ebve t\u00eb tyre dhe rreziqeve q\u00eb u k\u00ebrc\u00ebnohen,shqiptar\u00ebt jan\u00eb t\u00eb gjith\u00eb me nj\u00eb betim solemn q\u00eb me p\u00ebrpjekje t\u00eb p\u00ebrbashk\u00ebt t\u00eb ruajn\u00eb …atdheun,komb\u00ebsin\u00eb dhe gjuh\u00ebn e tyre”(Po aty,dok.43.). <\/p>\n
Fakti q\u00eb shqiptar\u00ebt ishin nj\u00eb komb i bashkuar,q\u00eb k\u00ebrkonte t\u00eb respektohej edhe ndaj k\u00ebtij parimi i komb\u00ebsis\u00eb,e gjejm\u00eb edhe n\u00eb mendimet e atyre personaliteteve evropiane q\u00eb e njihnin mir\u00eb edhe nga af\u00ebr gjendjen n\u00eb Shqip\u00ebri. Po p\u00ebrmendi relacionin e kryekonsullit Austriak n\u00eb Shkod\u00ebr Lipih ( Lippich),d\u00ebrguar Vjen\u00ebs m\u00eb 3 prill 1881 n\u00eb t\u00eb cilin e quante “krejt t\u00eb gabuar e n\u00eb kund\u00ebrshtim t\u00eb v\u00ebrtet\u00ebn”pretendimin e italianit Sonino,q\u00eb kishte shpallur se shqiptar\u00ebt “jan\u00eb nj\u00eb grumbull fisesh t\u00eb palidhura me nj\u00ebri-tjetrin”.N\u00eb \u00e7’radh\u00eb e v\u00eb Soninoja popullsin\u00eb e Shkodr\u00ebs, t\u00eb Lezh\u00ebs, Tiran\u00ebs, Ulqinit, Gjakov\u00ebs, Pej\u00ebs, Tetov\u00ebs, Dibr\u00ebs, Elbasanit, Kavaj\u00ebs e qyteteve t\u00eb tjera? Edhe k\u00ebta kan\u00eb t\u00eb nj\u00ebjt\u00ebn komb\u00ebsi. Jo vet\u00ebm Sininoja,por askush tjet\u00ebr s’do t\u00eb mund t\u00eb mohoj\u00eb komb\u00ebsin\u00eb e shqiptar\u00ebve”(Xh.Belegu;Lidhja e Prizrenit e veprimet e saj 1878-1881, Tiran\u00eb,1939, fq.88.) ,shkruante Lipih n\u00eb relacionin e tij. <\/p>\n
Mendimi p\u00ebr unitetin komb\u00ebtar t\u00eb popullit shqiptar u p\u00ebrpunua m\u00eb tej n\u00eb veprimtarin\u00eb krijuese t\u00eb rilind\u00ebsve,q\u00eb vepruan n\u00eb fundin t\u00eb shek,XIX,e n\u00eb fillimin e shek XX,e sidomos t\u00eb ideologut t\u00eb shquar Sami Frash\u00ebri, i cili i dha atij nj\u00eb kuptim m\u00eb t\u00eb gjer\u00eb e m\u00eb t\u00eb plot\u00eb. P\u00ebrgjith\u00ebsimi i p\u00ebrvoj\u00ebs s\u00eb veprimtaris\u00eb trevje\u00e7are t\u00eb Lidhjes s\u00eb Prizrenit p\u00ebr bashkimin e vendit e \u00e7oi at\u00eb n\u00eb p\u00ebrfundimin se ” Shqip\u00ebria duhet t\u00eb jet\u00eb nj\u00eb dhe i pandar\u00eb”,se “t\u00eb gjith\u00eb shqiptar\u00ebt duan t\u00eb quhen v\u00ebllez\u00ebr dhe djemt\u00eb e nj\u00eb m\u00ebm\u00ebdheut t\u00eb dashur” (Arkivi Qendror i RPS t\u00eb Shqip\u00ebris\u00eb(tani AQSH), Fondi 51,dos.4.S.Frash\u00ebri i shkruan De Rad\u00ebs, m\u00eb 20 shkurt 1881.). N\u00eb karakterin politik “Shqip\u00ebria \u00e7’ka qen\u00eb,\u00e7’\u00ebsht\u00eb dhe \u00e7’do t\u00eb b\u00ebhet?”(1899) Samiu e trajton bashkimin komb\u00ebtar t\u00eb shqiptar\u00ebve si mendimtar revolucionar, me bindjen se ai mund t\u00eb arrihej vet\u00ebm me an\u00eb t\u00eb organizimit dhe t\u00eb luft\u00ebs politike dhe t\u00eb armatosur. <\/p>\n
Shqiptar\u00ebt ,theksonte ai,s’kan\u00eb nevoj\u00eb t\u00eb b\u00ebjn\u00eb gj\u00eb tjet\u00ebr ve\u00e7se “t\u00eb bashkohen t\u00eb gjith\u00eb sa jan\u00eb dhe t\u00eb k\u00ebrkojn\u00eb t\u00eb drejtat e tyre nga Turqia dhe Evropa.Turqia… do t’u jap\u00eb ato q\u00eb k\u00ebrkojn\u00eb me hir a me pahir”.N\u00eb qoft\u00eb se shqiptar\u00ebt do t\u00eb arrinin t\u00eb vendosnin nj\u00eb lidhje t\u00eb fort\u00eb e do t\u00eb bashkoheshin t\u00eb gjith\u00eb si nj\u00eb njeri i vet\u00ebm, arsyetonte Samiu,at\u00ebher\u00eb nuk do t\u00eb gjendej forc\u00eb q\u00eb t\u00eb guxonte t’u kund\u00ebrvihej Shqip\u00ebris\u00eb dhe shqiptar\u00ebve” (S.Frash\u00ebri;Shqip\u00ebria \u00e7’ka qen\u00eb,\u00e7’\u00ebsht\u00eb e \u00e7’do t\u00eb b\u00ebhet?Bukuresht, 1899, Tiran\u00eb, 1962, fq.66.). <\/p>\n
Ideja e bashkimit t\u00eb t\u00eb gjith\u00eb shqiptar\u00ebve mysliman\u00eb e t\u00eb krishter\u00eb,geg\u00eb e tosk\u00eb,zot\u00ebron n\u00eb vendimet dhe veprimtarin\u00eb e lidhjes s\u00eb Pej\u00ebs (1899-1900)e sidomos n\u00eb thirrjen “Rruga e shp\u00ebtimit \u00ebsht\u00eb n\u00eb besa-bes\u00eb!”q\u00eb p\u00ebrb\u00ebn aktin e saj kryesor programatik. Duke ecur ne rrug\u00ebn e \u00e7elur nga Lidhja e Prizrenit,atdhetar\u00ebt rilind\u00ebs luftuan q\u00eb “bashkimi i krijuar nga Lidhja e Pej\u00ebs t\u00eb p\u00ebrfshinte gjith\u00eb shqiptar\u00ebt,geg\u00eb e tosk\u00eb,mysliman\u00eb e t\u00eb krishter\u00eb”,t\u00eb ngrihej mbi ndasit\u00eb fetare e krahinore,p\u00ebr tu provuar armiqve se shqiptar\u00ebt jan\u00eb nj\u00eb komb unik,zot\u00eb t\u00eb atdheut t\u00eb vet dhe t\u00eb aft\u00eb p\u00ebr t\u00eb qeverisur at\u00eb.”Ajo q\u00eb do ta shp\u00ebtoj\u00eb kombin e atdheut ton\u00eb,-theksohej n\u00eb k\u00ebt\u00eb thirrje,-\u00ebsht\u00eb bashkimi,nj\u00eb Bes\u00eblidhje e p\u00ebrgjithshme,nj\u00eb Besa-Bes\u00eb”(AQSH.Fondi 12,dos.1. Rruga e shp\u00ebtimit \u00ebsht\u00eb n\u00eb Besa-Bes\u00ebn.). <\/p>\n
T\u00eb bashkuar e n\u00eb nj\u00eb front unik n\u00eb shkall\u00eb komb\u00ebtare dol\u00ebn shqiptar\u00ebt p\u00ebrball sunduesve osman gjat\u00eb kryengritjes s\u00eb p\u00ebrgjithshme t\u00eb vitit 1912. D\u00ebshmi e unitetit dhe e bashk\u00ebrendimit t\u00eb veprimit t\u00eb tyre ishte si angazhim pothuajse i t\u00eb gjitha viseve t\u00eb Shqip\u00ebris\u00eb n\u00eb luft\u00ebn e armatosur popullore q\u00eb u zhvillua n\u00eb nj\u00eb koh\u00eb,n\u00eb prill-gusht 1912, n\u00eb mbar\u00eb vendin,ashtu edhe k\u00ebrkesat e nj\u00ebjta programatike, q\u00eb u shpreh\u00ebn n\u00eb vendimet e Kuvendit t\u00eb P\u00ebrgjithsh\u00ebm Shqiptar t\u00eb Junikut t\u00eb maj t\u00eb vitit 1912 dhe n\u00eb ato t\u00eb memorandumit t\u00eb Sinj\u00ebs,(Berat) t\u00eb 23 korrikut 1912 q\u00eb doli nga mbledhja e p\u00ebrfaq\u00ebsuesve t\u00eb Shqip\u00ebris\u00eb s\u00eb Jugut. Atdhetar\u00ebt rilind\u00ebs, me t\u00eb drejt\u00eb, shihnin n\u00eb to “bashkimin e vullnetin e t\u00ebr\u00eb shqiptar\u00ebve”, pa dallim feja e krahina,p\u00ebr ta futur vendin n\u00eb rrug\u00ebn e qytet\u00ebrimit. “Ne,-thuhej n\u00eb nj\u00eb nga thirrjet q\u00eb kryengrit\u00ebsit u drejtonin shteteve evropiane,-shkojm\u00eb drejt luft\u00ebs dhe vdekjes p\u00ebr k\u00ebt\u00eb i deal t\u00eb shenjt\u00eb,pa dallim feje;nj\u00eb fe shum\u00eb e lart\u00eb,q\u00eb i kaloi t\u00eb gjitha,na v\u00ebllaz\u00ebron,na frym\u00ebzon,na nxit,na udh\u00ebheq: ringjallja e atdheut ton\u00eb, bashkimi dhe liria(Akte t\u00eb Rilindjes…,dok.154.). <\/p>\n
Bashkimi komb\u00ebtar i popullit shqiptar nuk mund t\u00eb kuptohej pa unitetin territorial,nj\u00eb nga komponent\u00ebt m\u00eb t\u00eb domosdosh\u00ebm p\u00ebr ekzistenc\u00ebn e kombit,pa themelin mbi t\u00eb cil\u00ebn shqiptar\u00ebt do t\u00eb ngrinin shtetin e pavarur dhe do ti siguronin kombit t\u00eb tyre nj\u00eb zhvillim t\u00eb plot\u00eb dhe unik. Ky bashkim do t\u00eb arrihej duke kap\u00ebrcyer ndarjen e trojeve shqiptare n\u00eb kat\u00ebr vilajetet,t\u00eb vendosura nga Porta e Lart\u00eb,si dhe dallimet krahinore midis Geg\u00ebris\u00eb e Tosk\u00ebris\u00eb e trevave t\u00eb tjera m\u00eb t\u00eb vogla,t\u00eb trash\u00ebguara nga thell\u00ebsit\u00eb e shekujve e q\u00eb mbaheshin gjall\u00eb nga pushtuesit dhe nga pashallar\u00ebt e bajraktar\u00ebt vendas p\u00ebr t\u00eb penguar unitetin politik t\u00eb shqiptar\u00ebve,p\u00ebr t’i cop\u00ebtuar e p\u00ebr t’i n\u00ebnshtruar ata. N\u00eb k\u00ebt\u00eb ndarje administrative rilind\u00ebsit shikonin vazhdimin e parimit t\u00eb lasht\u00eb t\u00eb pushtuesve “p\u00ebr\u00e7aj e sundo!”,t\u00eb cilit,sikurse shprehej Pashko Vasa,”tanim\u00eb i ka kaluar koha,sepse rryma e shek.XIX i shtyn popujt drejt bashkim it”(P.Wasa,vep e p\u00ebrmendur,fq.96.). <\/p>\n
Lufta p\u00ebr nj\u00ebsimin e tokave shqiptare u nd\u00ebrthur n\u00eb mendimin politik t\u00eb rilind\u00ebsve me p\u00ebrpunimin e nj\u00eb koncepti t\u00eb drejt\u00eb mbi k\u00ebto territore. N\u00eb argumentimin e p\u00ebrkat\u00ebsis\u00eb komb\u00ebtare t\u00eb trojeve shqiptare ata mb\u00ebshteteshin n\u00eb radh\u00eb t\u00eb par\u00eb n\u00eb t\u00eb dh\u00ebnat etnike,n\u00eb faktin q\u00eb shqiptar\u00ebt p\u00ebrb\u00ebnin shumic\u00ebn e popullsis\u00eb n\u00eb k\u00ebto toka dhe banonin atje n\u00eb m\u00ebnyr\u00eb kompakte. Abdyl Frash\u00ebri, ndon\u00ebse mbronte me argumente t\u00eb gjithanshme historike, etnike, gjuh\u00ebsore, ekonomike dhe ushtarako-strategjike t\u00ebr\u00ebsin\u00eb e Shqip\u00ebris\u00eb, e vinte theksin n\u00eb gjuh\u00ebn shqipe, q\u00eb ishte tipari i p\u00ebrbashk\u00ebt dhe nj\u00eb nga m\u00eb kryesor\u00ebt e kombit. “Gjuha e banor\u00ebve t\u00eb Shqip\u00ebris\u00eb,-shkruante Abdyli,-\u00ebsht\u00eb shqipja, dhe banor\u00ebt e saj jan\u00eb shqiptar\u00eb qysh prej koh\u00ebve t\u00eb lashta” (“Basiret”, Istambull, nr. 2416,7\/19 prill 1878.).<\/p>\n
Ky koncept i rilind\u00ebsve p\u00ebr Shqip\u00ebrin\u00eb, si atdheu i p\u00ebrbashk\u00ebt i shqiptar\u00ebve,i nj\u00eb popullsie q\u00eb fliste t\u00eb nj\u00ebjt\u00ebn g juh\u00eb,pavar\u00ebsisht nga dallimet fetare e ndarja administrative n\u00eb kat\u00ebr vilajete, ishte nj\u00eb koncept i drejt\u00eb,shkencor,i cili qe v\u00ebn\u00eb n\u00eb themel t\u00eb formimit t\u00eb shteteve komb\u00ebtare n\u00eb Ballkan e n\u00eb t\u00ebr\u00eb Evrop\u00ebn. K\u00ebt\u00eb parim mbronte edhe F.Engelsi,kur shkruante se “kufijt\u00eb e v\u00ebrtet\u00eb natyror\u00eb jan\u00eb ata q\u00eb p\u00ebrcaktohen nga gjuha dhe simpatia e p\u00ebrbashk\u00ebt”(K.Marks-F.Engels veprat,v\u00ebll.13,1959,fq.281). <\/p>\n
P\u00ebr Rilindjen Komb\u00ebtare Shqiptare, si dhe p\u00ebr historiografin\u00eb ton\u00eb t\u00eb sotme,jan\u00eb krejt\u00ebsisht t\u00eb huaja synimet q\u00eb u atribuohen nga disa studiues t\u00eb sot\u00ebm t\u00eb tipit t\u00eb Dimitrije Bogdanovi\u00e7it,i cili,duke i dh\u00ebn\u00eb tez\u00ebs mbi origjin\u00ebn ilire t\u00eb shqiptar\u00ebve nj\u00eb interpretim krejt t\u00eb falsifikuar e subjektiv,p\u00ebrpiqet t\u00eb bind\u00eb opinionin publik se,sipas k\u00ebsaj teze,konsiderohen si shqiptare t\u00eb gjitha territoret e banuara dikur nga ilir\u00ebt,ku n\u00eb shek.XIX jetonin popuj t\u00eb tjer\u00eb. Ai shikon n\u00eb pik\u00ebpamjen p\u00ebr origjin\u00ebn ilire t\u00eb shqiptar\u00ebve p\u00ebrpjekjen,e imagjinuar prej tij,p\u00ebr ta kthyer Ballkanin,madje edhe Evrop\u00ebn,shum\u00eb shekuj prapa,n\u00eb periudh\u00ebn e dyndjeve t\u00eb fiseve sllave,n\u00eb shek VI.(D.Bogdanovic’,Knjiga o Kosovu,Beograd,1985,fq.16). <\/p>\n
Si dijetar\u00eb,rilind\u00ebsit i referoheshin edhe historis\u00eb,sillnin t\u00eb dh\u00ebnat p\u00ebr t\u00eb drejtat historike t\u00eb shqiptar\u00ebve mbi trojet amtare,p\u00ebr t\u00eb mbrojtur paprekshm\u00ebrin\u00eb e tyre,por duke u shtrir\u00eb k\u00ebto t\u00eb drejta vet\u00ebm n\u00eb ato territore,n\u00eb t\u00eb cilat banonin n\u00eb shek,XIX,si pasardh\u00ebs t\u00eb ilir\u00ebve,si nj\u00eb popull autokton e jo i vendosur si rrjedhoj\u00eb e “dyndjeve t\u00eb m\u00ebvonshme t\u00eb fiseve shqiptare dhe e shp\u00ebrnguljes s\u00eb popullsive sllave”,sikurse pohohet n\u00eb historiografin\u00eb e vjet\u00ebr dhe t\u00eb sotme jugosllave. Jo p\u00ebr shkak t\u00eb ndonj\u00eb ekskluziviteti komb\u00ebtar,por p\u00ebr hir t\u00eb kushteve, n\u00eb t\u00eb cilat i vendosi historia ,shqiptar\u00ebt,sikurse shprehej edhe Abdyl Frash\u00ebri, nuk kishin ushqyer asnj\u00ebher\u00eb aspiratat pushtuese ndaj popujve t\u00eb tjer\u00eb. (“Basiret”, Istambull, nr. 2416,7\/19 prill 1878). <\/p>\n
Ndon\u00ebse ishin t\u00eb nd\u00ebrgjegjsh\u00ebm q\u00eb e ardhmja e Shqip\u00ebris\u00eb garantohej me formimin e nj\u00eb shteti t\u00eb pavarur,p\u00ebrball\u00eb rrezikut t\u00eb cop\u00ebtimit,”t\u00eb zhdukjes s\u00eb ekzistenc\u00ebs komb\u00ebtare dhe politike t\u00eb vendit”(A.Frash\u00ebri,Let\u00ebr nga Janina,”Basiret”,Istambull,nr.2416,7\/19 prill 1878),i cili u q\u00ebndronte mbi krye shqiptar\u00ebve si “shpata e Damokleut”,atdhetar\u00ebt rilind\u00eb ve\u00e7uan si nj\u00eb detyr\u00eb tep\u00ebr t\u00eb ngutshme dhe imperativ\u00eb bashkimin e viseve shqiptare,k\u00ebrkuan nga Porta e Lart\u00eb “q\u00eb vendi i quajtur Shqip\u00ebri t\u00eb bashkohej n\u00eb nj\u00eb t\u00ebr\u00ebsi dhe t\u00eb formonte nj\u00eb vilajet t\u00eb vet\u00ebm”(Akte t\u00eb Rilindjes…,dok.52). <\/p>\n
Ata e shikonin k\u00ebt\u00eb si nj\u00eb k\u00ebrkes\u00eb minimale,t\u00eb p\u00ebrkohshme,si nj\u00eb q\u00ebndrim taktik t\u00eb imponuar nga politika e Port\u00ebs s\u00eb Lart\u00eb dhe e Fuqive t\u00eb M\u00ebdha q\u00eb kund\u00ebrshtonin autonomin\u00eb e Shqip\u00ebris\u00eb. N\u00eb k\u00ebt\u00eb \u00e7\u00ebshtje ushtroi ndikimin e vet edhe bindja e udh\u00ebheq\u00ebsve t\u00eb l\u00ebvizjes son\u00eb komb\u00ebtare p\u00ebr ta p\u00ebrdorur bashkimin e trojeve shqiptare n\u00eb nj\u00eb vilajet,si nj\u00eb shkall\u00ebz,si nj\u00eb faz\u00eb transitore,p\u00ebr t\u00eb kaluar m\u00eb pas n\u00eb shpalljen e tij si nj\u00eb nj\u00ebsi shtet\u00ebrore autonome shqiptare. <\/p>\n
Pik\u00ebrisht pse \u00e7onte n\u00eb rrjedhime t\u00eb tilla,bashkimin e viseve shqiptare n\u00eb nj\u00eb vilajet t\u00eb vet\u00ebm e gjejm\u00eb edhe n\u00eb mendimin politik e n\u00eb veprimtarin\u00eb praktike t\u00eb mendimtar\u00ebve t\u00eb till\u00eb me pik\u00ebpamje radikale,si Pashko Vasa,Abdyl Frash\u00ebri,Sami Frash\u00ebri,si edhe n\u00eb vet\u00eb aktet e Rilindjes. Abdyl Frash\u00ebri,q\u00eb njihet si luft\u00ebtar m\u00eb i vendosur p\u00ebr autonomin\u00eb ,madje edhe p\u00ebr shk\u00ebputjen e plot\u00eb t\u00eb Shqip\u00ebris\u00eb nga Perandoria Osmane,n\u00eb memorandumin q\u00eb i d\u00ebrgoi sulltanit,m\u00eb 13 tetor 1880, kur si\u00e7, shprehej si, “Flotat e Gjasht\u00eb Fuqive t\u00eb M\u00ebdha, si zhgaba shqyese,sulmuan nj\u00eb qytet t\u00eb vog\u00ebl si Ulqini”, u detyruan t\u00eb kufizohej me nj\u00eb mas\u00eb t\u00eb till\u00eb shum\u00eb t\u00eb ngutshme, t\u00eb domosdoshme dhe nga m\u00eb t\u00eb r\u00ebnd\u00ebsishmet, si\u00e7, ishte “bashkimi i Shqip\u00ebris\u00eb; n\u00eb nj\u00eb vilajet t\u00eb vet\u00ebm,me emrin “vilajeti i Shqip\u00ebris\u00eb;”.<\/p>\n
Udh\u00ebheq\u00ebsi i l\u00ebvizjes komb\u00ebtare e vler\u00ebsonte k\u00ebt\u00eb si nj\u00eb nga mjetet q\u00eb do t’u priste rrug\u00ebn lakmive t\u00eb shte teve fqinje”, lakmi q\u00eb nxiteshin edhe nga “ndarja e Shqip\u00ebris\u00eb n\u00eb kat\u00ebr vilajetet”, ku, krahas shqiptar\u00ebve, q\u00eb p\u00ebrb\u00ebnin shumic\u00ebn e popullsis\u00eb s\u00eb tyre,kishte edhe pakica sllave e greke,si “nj\u00eb mas\u00eb q\u00eb do t\u00eb mbronte e do t\u00eb siguronte t\u00ebr\u00ebsin\u00eb e Shqip\u00ebris\u00eb n\u00eb kuadrin e Perandoris\u00eb Osmane”. <\/p>\n
N\u00eb kushtet e at\u00ebhershme tep\u00ebr t\u00eb nd\u00ebrlikuara nd\u00ebrkomb\u00ebtare,Abdyli e quante aq kritike gjendjen e Shqip\u00ebris\u00eb dhe aq real rrezikun q\u00eb k\u00ebrc\u00ebnonte t\u00ebr\u00ebsin\u00eb e trojeve t\u00eb saj e vet\u00ebqenien e shqiptar\u00ebve si komb,sa q\u00eb u detyrua n\u00eb k\u00ebt\u00eb memorandum t’u b\u00ebnte l\u00ebshime koncepteve t\u00eb veta radikale p\u00ebr zgjidhjen e \u00e7\u00ebshtjes shqiptare.”Le t\u00eb mos i jepet Shqip\u00ebris\u00eb asnj\u00eb privilegj ose form\u00eb administrative e ve\u00e7ant\u00eb,-i shkruante Abdyli sulltanit,-Le t\u00eb administrohet ajo sipas ligjeve,me t\u00eb cilat administrohen vilajetet e tjera perandorake. Mjafton q\u00eb t\u00eb kat\u00ebr vilajetet t\u00eb bashkohen n\u00eb nj\u00eb vilajet t\u00eb vet\u00ebm “(Promemoria e A.Frash\u00ebrit,parashtruar Sulltanit me 13 tetor 1880. Bashbakanllik Arshivi, Istanbull,Yildiz Esas Evraki,Kisim 14,Evrak nr.2239.).K\u00ebt\u00eb k\u00ebrkes\u00eb Abdyli ia paraqiti sulltanit si nj\u00eb aspirat\u00eb t\u00eb mbar\u00eb popullit shqiptar. <\/p>\n
Ideja e bashkimit t\u00eb viseve shqiptare n\u00eb nj\u00eb vilajet t\u00eb vet\u00ebm p\u00ebrshkon memorandumet dhe peticionet q\u00eb iu d\u00ebrguan Fuqive t\u00eb M\u00ebdha dhe Port\u00ebs s\u00eb Lart\u00eb n\u00eb fund t\u00eb shek.XIX dhe n\u00eb fillim t\u00eb shek.XX.deri n\u00eb shpalljen e Pavar\u00ebsis\u00eb .Ajo paraqitet n\u00eb dy forma: s\u00eb pari, si k\u00ebrkes\u00eb e ve\u00e7ant\u00eb,q\u00eb u shtrua sidomos n\u00eb periudhat e nd\u00ebrhyrjeve m\u00eb t\u00eb ashpra t\u00eb Fuqive t\u00eb M\u00ebdha dhe t\u00eb monarkive ballkanike ,dhe s\u00eb dyti,si pjes\u00eb e platform\u00ebs autonomiste t\u00eb L\u00ebvizjes Komb\u00ebtare Shqiptare n\u00eb memorandumet e peticionet e shumta,e sidomos n\u00eb ato t\u00eb kryengritjeve t\u00eb m\u00ebdha t\u00eb viteve 1910-1912. N\u00eb t\u00eb dyja rastet bashkimi i viseve shqiptare do t’i n\u00ebnshtrohej,sikurse Sami Frash\u00ebri,”q\u00ebllimit kryesor t\u00eb shqiptar\u00ebve: ruajtjes s\u00eb t\u00ebr\u00ebsis\u00eb territoriale t\u00eb Shqip\u00ebris\u00eb,t\u00eb gjuh\u00ebs dhe t\u00eb komb\u00ebsis\u00eb shqiptare dhe formimit t\u00eb nj\u00eb shteti autonom komb\u00ebtar” (S.Frash\u00ebri, Shqip\u00ebria \u00e7’ka qen\u00eb,…,fq.59.). <\/p>\n
Ekzistenc\u00ebn e shqiptar\u00ebve si nj\u00eb komb i vet\u00ebm dhe t\u00eb drejt\u00ebn e tyre p\u00ebr t\u00eb pasur shtetin e vet t\u00eb pavarur nuk mund t’i vinte n\u00eb pik\u00ebpyetje ndarja e tyre n\u00eb tri besime fetare n\u00eb at\u00eb mysliman,t\u00eb cilit i p\u00ebrkiste shumica e popullsis\u00eb,n\u00eb at\u00eb katolik\u00eb e n\u00eb ortodoks. Megjithat\u00eb,n\u00eb kushtet e at\u00ebhershme,kur Porta e Lart\u00eb dhe Patrikana greke e Stambollit u mohonin shqiptar\u00ebve komb\u00ebsin\u00eb,vinin shenj\u00ebn e barazimit midis fes\u00eb dhe komb\u00ebsis\u00eb,duke i quajtur shqiptar\u00ebt mysliman\u00eb-turq,katolik\u00ebt-latin\u00eb dhe ortodoks\u00ebt-grek\u00eb,besimet e ndryshme ushtronin ndikim negativ n\u00eb L\u00ebvizjen Komb\u00ebtare Shqiptare. <\/p>\n
N\u00eb rrethana t\u00eb tilla,bashkimi komb\u00ebtar i popullit shqiptar dhe organizimi i tij n\u00eb nj\u00eb shtet t\u00eb pavarur nuk mund t\u00eb arriheshin pa at\u00eb luft\u00eb t\u00eb vendosur q\u00eb atdhetar\u00ebt rilind\u00ebs zhvilluan kund\u00ebr reaksionit klerikal kund\u00ebr t\u00eb t\u00eb tri besimeve,e cila i dha Rilindjes Shqiptare nj\u00eb tipar t\u00eb ve\u00e7ant\u00eb,e b\u00ebri t\u00eb dallohet nga l\u00ebvizjet komb\u00ebtare t\u00eb shteteve fqinje. Ndryshe nga vendet e tjera t\u00eb Ballkanit,ku borgjezia,p\u00ebr shkak se popullsia i p\u00ebrkiste t\u00eb nj\u00ebjtit besim fetar, e p\u00ebrdori kish\u00ebn si arm\u00eb ideologjike n\u00eb luft\u00ebn p\u00ebr \u00e7lirimin komb\u00ebtar dhe m\u00eb pas p\u00ebr t\u00eb p\u00ebrmbushur lakmit\u00eb e saj pushtuese, n\u00eb Shqip\u00ebri kleri ishte nj\u00eb faktor negativ, si\u00e7 shprehej F.Noli, “nj\u00eb veg\u00ebl politike”n\u00eb duart e t\u00eb huajve, q\u00eb punonte p\u00ebr t’i p\u00ebr\u00e7ar\u00eb e p\u00ebr t’i asimiluar shqiptar\u00ebt,dhe frenonte k\u00ebshtu bashkimin e tyre komb\u00ebtar. Ishte merit\u00eb e ve\u00e7ant\u00eb e rilind\u00ebsve,q\u00eb e vler\u00ebsuan drejt k\u00ebt\u00eb rol reaksionar t\u00eb klerit,q\u00eb kuptuan se p\u00ebr t\u00eb arri tur bashkimin e shqiptar\u00ebve aq t\u00eb nevojsh\u00ebm p\u00ebr \u00e7lirimin e tyre komb\u00ebtar,duhet t\u00eb kap\u00ebrceheshin ndasit\u00eb fetare dhe t\u00eb shk\u00ebputeshin masat nga ndikimi p\u00ebr\u00e7ar\u00ebs i klerik\u00ebve t\u00eb t\u00eb tri besimeve. Te bashkimi pa dallim feje dhe krahine,ata shihnin baz\u00ebn e vetme t\u00eb luft\u00ebs p\u00ebr \u00e7lirimin e Shqip\u00ebris\u00eb. <\/p>\n
Nj\u00eb luft\u00eb e till\u00eb nuk mund t\u00eb zhvillohej nga pozitat e ateizmit,sepse pjesa m\u00eb e madhe e rilind\u00ebsve ishin vet\u00eb besimtar\u00eb dhe n\u00eb kushtet e prapambetjes ekonomike e kulturore t\u00eb vendit,kur feja kishte l\u00ebshuar rr\u00ebnj\u00eb n\u00eb nd\u00ebrgjegjen e njer\u00ebzve ,populli yn\u00eb,sikurse theksonin me t\u00eb drejt\u00eb atdhetar\u00ebt m\u00eb t\u00eb p\u00ebrparuar,nuk kishte arritur deri n\u00eb at\u00eb shkall\u00eb sa t\u00eb m\u00ebrzitej feja dhe t’i shporrte prift\u00ebrinjt\u00eb e hoxhallar\u00ebt jasht\u00eb vendit (“Shqip\u00ebria”, Magaga(Egjipt),nr4-5 maj 1907,p\u00ebr ortodoks\u00ebt).Megjithat\u00eb,me q\u00ebndres\u00ebn kund\u00ebr reaksionit klerikal,iluminist\u00ebt e vendos\u00ebn Rilindjen Komb\u00ebtare Shqiptare n\u00eb nj\u00eb platform\u00eb m\u00eb t\u00eb p\u00ebrparuar,n\u00eb parimin e komb\u00ebsis\u00eb,t\u00eb shqiptaris\u00eb si feja e shqiptarit”, q\u00eb p\u00ebrshkon nj\u00eb literatur\u00eb t\u00eb t\u00ebr\u00eb politike dhe artistike t\u00eb Rilindje son\u00eb,ishte afetare,nj\u00eb nocion politik q\u00eb synonte bashkimin e shqiptar\u00ebve pavar\u00ebsisht nga p\u00ebrkat\u00ebsia e tyre fetare.(St.Pollo;Mbi disa tipare dalluese them elore t\u00eb L\u00ebvizjes Komb\u00ebtare Shqiptare,n\u00eb Studime Historike,Tiran\u00eb,1970,nr.3,fq.121.). <\/p>\n
Ideologjis\u00eb reaksionare t\u00eb pan-islamizmit,pan-ortodosizmit, etj., q\u00eb kishte gjetur mb\u00ebshtetje edhe n\u00eb disa qarqe \u00e7ifligare e borgjeze turkomane e grekoman\u00eb dhe q\u00eb identifikonte fen\u00eb me komb\u00ebsin\u00eb,rilind\u00ebsit u kund\u00ebrvun\u00eb racionalizmit t\u00eb tyre,konceptin mbi kombin shqiptar si nj\u00eb kategori e ve\u00e7ant\u00eb,q\u00eb ishte nj\u00eb dhe i pandar\u00eb,megjith\u00ebse u takonte tri besimeve fetare. “Shqiptari \u00ebsht\u00eb shqiptar para se t\u00eb jet\u00eb mysliman e i krishter\u00eb” (S.Frash\u00ebri; Shqip\u00ebria…,fq.39.)- shkruante Sami Frash\u00ebri.Mendimtar\u00ebt rilind\u00ebs i mbaheshin pik\u00ebpamjes se komb\u00ebsia dhe feja nuk jan\u00eb e nj\u00ebjta gj\u00eb, se ato p\u00ebrfaq\u00ebsojn\u00eb dy kategori t\u00eb ndryshme shoq\u00ebrore dhe nuk mund t\u00eb z\u00ebvend\u00ebsojn\u00eb nj\u00ebra-tjetr\u00ebn. <\/p>\n
Ata luftuan kund\u00ebr propagand\u00ebs halifatiste t\u00eb sulltan\u00ebve osman\u00eb dhe asaj panheleniste t\u00eb Patrikan\u00ebs greke,q\u00eb ngrinin “besimin fetar n\u00eb parim komb\u00ebsie dhe z\u00ebvend\u00ebsonin rac\u00ebn ( kupto komb\u00ebsin\u00eb) me dogm\u00eb, ritin me atdhe, q\u00eb ishte krejt e papra nueshme”.Nuk jan\u00eb as myslimanizmi,as krishterimi,-arsyetonin rilind\u00ebsit,-ata q\u00eb formojn\u00eb popujt,kombet,por gjuha,doket,zakonet e karakteristikat e tjera q\u00eb i dallojn\u00eb komb\u00ebsit\u00eb nga nj\u00ebra-tjetra.(P.Wasa,vep.e p\u00ebrmendur, fq.56.Shih edhe ;”I foni tes Alvanias”,13 tetor 1879 dhe 19 janar 1880).Pas propagand\u00ebs panheleniste q\u00eb identifikonte krishterimin me helenizmin dhe i quante grek\u00eb shqiptar\u00ebt ortodoks\u00eb,sepse kishin besim t\u00eb p\u00ebrbashk\u00ebt me ta,rilind\u00ebsit shihnin rivendikimet e qarqeve t\u00eb caktuara politike ndaj popullsis\u00eb shqiptare dhe trojeve t\u00eb tyre. <\/p>\n
K\u00ebto ishin pik\u00ebpamje p\u00ebrparimtare dhe mbeten gjithnj\u00eb t\u00eb fresk\u00ebta,sh\u00ebrbejn\u00eb si d\u00ebshmi p\u00ebr t\u00eb kund\u00ebrshtuar si koncepte antishqiptare t\u00eb atyre “studiuesve” t\u00eb huaj,t\u00eb cil\u00ebt ndarjen e shqiptar\u00ebve n\u00eb tri fe e interpretonin si ndarje “n\u00eb tri grupe”,p\u00ebr \u00e7do nj\u00ebr\u00ebn nga t\u00eb cilat feja na paska qen\u00eb”nj\u00eb flamur komb\u00ebtar”,ashtu edhe shtremb\u00ebrimet q\u00eb propaganda,duke ringjallur konceptet mesjetare halifatiste dhe patriarkiste,i b\u00ebn\u00eb n\u00eb dit\u00ebt tona gjendjes s\u00eb sotme t\u00eb kombit shqiptar. <\/p>\n
P\u00ebrpjekjeve t\u00eb jasht\u00ebzakonshme t\u00eb rilind\u00ebsve u kushtohet ai bashkim politik i popullit shqiptar,pa dallim feja e krahine,q\u00eb u realizua n\u00eb vitet e Lidhjes s\u00eb Prizrenit ( 1878-1881)dhe u ruajt gjat\u00eb gjith\u00eb Rilindjes. Vendimet e Lidhjes dhe gjith\u00eb veprimtaria e saj,vinte n\u00eb dukje Sami Frash\u00ebri m\u00eb 1878,”ishin frym\u00ebzuar nga patriotizmi,atdhedashuria…dhe mb\u00ebshteteshin n\u00eb parimin e komb\u00ebsis\u00eb dhe jo n\u00eb fanatizmin fetar”. (“Terxhumani Shark”,17\/19 qershor 1878,nr.81,fq.3). Ky bashkim i shqiptar\u00ebve i t\u00eb tri besimeve ishte rr\u00ebnjosur thell\u00eb n\u00eb nd\u00ebrgjegjen e kombit shqiptar,ishte nj\u00eb e v\u00ebrtet\u00eb e pohuar edhe n\u00eb dokumentacionin e huaj bashk\u00ebkoh\u00ebs. <\/p>\n
N\u00eb relacionet q\u00eb funksionar\u00ebt e administrat\u00ebs osmane n\u00eb Shqip\u00ebri i d\u00ebrgonin Port\u00ebs s\u00eb Lart\u00eb prandaj se midis mysliman\u00ebve shqiptar\u00eb,q\u00eb p\u00ebrb\u00ebnin shumic\u00ebn e popullsis\u00eb, dhe t\u00eb krishter\u00ebve ekzistonte nj\u00eb bashkim me tradita t\u00eb lashta e q\u00eb i ka q\u00ebndruar koh\u00ebs,se ky unitet do t \u00eb vazhdoj\u00eb edhe n\u00eb t\u00eb ardhmen. K\u00ebt\u00eb bashkim t\u00eb shqiptar\u00ebve t\u00eb t\u00eb tri besimeve funksionar\u00ebt osman\u00eb ua atribuonin devotshm\u00ebris\u00eb komb\u00ebtare dhe patriotizmit t\u00eb shqiptar\u00ebve,t\u00eb cil\u00ebt,si\u00e7 theksonin ata,ishin aq t\u00eb fort\u00eb, sa q\u00eb ndryshimet n\u00eb fe nuk mund t’i dob\u00ebsonin aspak.(K.Prifti;Lidhja Shqiptare e Prizrenit n\u00eb dokumentet osmane 1878-1881,Tiran\u00eb,1978,dok.40.). <\/p>\n
\u00cbsht\u00eb i njohur kontributi q\u00eb dha n\u00eb luft\u00ebn kund\u00ebr reaksionit klerikal p\u00ebr bashkimin komb\u00ebtar t\u00eb popullit shqiptar nj\u00eb brez i t\u00ebr\u00eb atdhetar\u00ebsh,n\u00eb fundin e shek.XIX dhe n\u00eb fillimin e shek XX,i p\u00ebrb\u00ebr\u00eb nga Jani Vreto,Shahin Kolonja,Fan Noli,Aleksand\u00ebr Drenova,\u00c7ajupi,Aleksand\u00ebr Xhuvani,Hil\u00eb Mosi, Nikoll\u00eb Ivanaj,Petro Nini Luarasi,Bajram e \u00c7er\u00e7iz Topulli,Dervish Hima,Mihal Grameno, etj.t\u00eb cil\u00ebt,duke ecur n\u00eb hullin\u00eb e hapur nga Lidhja e Prizrenit dhe themeluesit e saj,demaskuan n\u00eb shum\u00eb artikuj,botuar n\u00eb shtypin patriotik t\u00eb koh\u00ebs,veprimtarin\u00eb p\u00ebr\u00e7ar\u00ebse t\u00eb klerit t\u00eb t\u00eb tri besimeve. N\u00eb pik\u00ebpamjet dhe veprimtarin\u00eb e tyre,lufta kund\u00ebr ndasive fetare,t\u00eb mbjella nga kleri,zinte nj\u00eb vend po aq t\u00eb r\u00ebnd\u00ebsish\u00ebm sa edhe q\u00ebndresa kund\u00ebr sunduesve osmane dhe armiqve t\u00eb tjer\u00eb t\u00eb jasht\u00ebm. Klerin ata e shihnin si nj\u00eb armik po aq t\u00eb rreziksh\u00ebm sa edhe Perandorin\u00eb Osmane.(“Kombi”,Boston,nr.58,25 tetor 1907). <\/p>\n
Lufta e gjithanshme e rilind\u00ebsve p\u00ebr demaskimin e reaksionit klerikal ishte nj\u00eb faktor i r\u00ebnd\u00ebsish\u00ebm politik n\u00eb l\u00ebvizjen komb\u00ebtare,q\u00eb dha frytet e tij p\u00ebr forcimin e unitetin t\u00eb popullit shqiptar. Ndon\u00ebse i shkaktuan pengesa L\u00ebvizjes Komb\u00ebtare Shqiptare, sunduesit osman\u00eb dhe fuqit\u00eb e tjera t\u00eb huaja, p\u00ebrball\u00eb forc\u00ebs s\u00eb bashkimit t\u00eb shqiptar\u00ebve,nuk arrit\u00ebn t’i p\u00ebr\u00e7ajn\u00eb e t’i hedhin ata n\u00eb luft\u00eb me nj\u00ebri-tjetrin. Sikurse vinte n\u00eb dukje me k\u00ebnaq\u00ebsi Pashko Vasa, nd\u00ebrmjet shqiptar\u00ebve mysliman dhe atyre t\u00eb krishter\u00eb nuk ka pasur kurr\u00eb “hasm\u00ebri t\u00eb rr\u00ebnjosur as edhe armiq\u00ebsi shekullore”, se “ndryshimet fetare s’kan\u00eb qen\u00eb shkak p\u00ebr t’i shtypur n\u00eb p\u00ebr\u00e7arje”(P.Wasa, vep e cituar,fq.91.).\u00cbsht\u00eb nj\u00eb e v\u00ebrtet\u00eb e provuar historikisht,q\u00eb nuk i ka shp\u00ebtuar v\u00ebshtrimit t\u00eb Sami Frash\u00ebrit,se shqiptar\u00ebt “nuk kan\u00eb njohur ato grindje,luft\u00ebra fetare,masakra t\u00eb m\u00ebdha e t\u00eb tmerrshme q\u00eb kan\u00eb ndodhur”jo vet\u00ebm n\u00eb v endet e Lindjes,por edhe “n\u00eb vendet e qytet\u00ebruara t\u00eb Evrop\u00ebs”(S.Frash\u00ebri;Shqip\u00ebria ….,fq.45-46.). <\/p>\n
Mungesa e nj\u00eb fanatizmi t\u00eb till\u00eb fetar,q\u00eb Jani Vreto n\u00eb Apologjin\u00eb e vet ua atribuonte shqiptar\u00ebve t\u00eb t\u00eb gjitha besimeve e sidomos atyre mysliman\u00eb(J.Vreto,Vepra t\u00eb zgjedhura,Tiran\u00eb,1973,fq.225),zot\u00ebrimi tek ata i ndjenj\u00ebs komb\u00ebtare mbi at\u00eb fetare,p\u00ebrb\u00ebnin p\u00ebr rilind\u00ebsit, dhe jo vet\u00ebm p\u00ebr ta,por edhe p\u00ebr gjith\u00eb l\u00ebvizjen q\u00eb u zhvillua edhe m\u00eb pas,p\u00ebr bashkimin e t\u00eb gjitha forcave t\u00eb kombit shqiptar n\u00eb luft\u00ebn p\u00ebr \u00e7lirimin komb\u00ebtar dhe mbrojtjen e pavar\u00ebsis\u00eb s\u00eb vendit. <\/p>\n
Shpallja e Pavar\u00ebsis\u00eb dhe formimi i shtetit komb\u00ebtar me 28 n\u00ebntor 1912 p\u00ebrb\u00ebn nj\u00eb ngjarje t\u00eb sh\u00ebnuar q\u00eb do t\u00eb mbetet e paharruar n\u00eb historin\u00eb e kombit ton\u00eb,jo vet\u00ebm p\u00ebr nga rrjedhimi q\u00eb pati p\u00ebr t\u00eb ardhmen,por edhe p\u00ebr forc\u00ebn e bashkimit politik t\u00eb shqiptar\u00ebve p\u00ebrball\u00eb pushtuesve t\u00eb rijn\u00eb e tep\u00ebr t\u00eb rreziksh\u00ebm ballkanas. Ajo ishte vep\u00ebr e mbar popullit shqiptar dhe e qindra atdhetar\u00ebve q\u00eb vepronin n\u00eb gjirin e tij. “N\u00eb em\u00ebr t\u00eb t\u00eb gjith\u00eb popullit,mysliman e t\u00eb krishter\u00eb,n\u00eb em\u00ebr t\u00eb t\u00eb gjith\u00eb Shqip\u00ebris\u00eb dhe kombit shqiptar,shpalli Pavar\u00ebsin\u00eb,m\u00eb 25-28 n\u00ebntor 1912,n\u00ebn gryk\u00ebn e pushk\u00ebve dhe t\u00eb topave t\u00eb ushtrive pushtuese” (Qeveria e P\u00ebrkohshme e Vlor\u00ebs dhe veprimtaria e saj. Tiran\u00eb, 1963.dok.3,6-9,11,13). <\/p>\n
Vet\u00eb Kuvendi i Vlor\u00ebs,q\u00eb shpalli pavar\u00ebsin\u00eb dhe formoi Qeverin\u00eb e P\u00ebrkohshme si nga p\u00ebrb\u00ebrja e tij ashtu edhe nga vendimet q\u00eb mori,kishte nj\u00eb karakter mbar\u00ebshqiptar,shprehu aspiratat shekullore t\u00eb t\u00eb gjith\u00eb kombit p\u00ebr t’u bashkuar n\u00eb shtetin e vet komb\u00ebtar. Pjes\u00ebmarrja n\u00eb t\u00eb e delegat\u00ebve nga t\u00eb gjitha qytetet e Shqip\u00ebris\u00eb,duke p\u00ebrfshir\u00eb edhe ato q\u00eb ishin pushtuar nga ushtrit\u00eb serbe,malazeze e greke,i dha k\u00ebtij Kuvendi karakterin e nj\u00eb Asambleje Komb\u00ebtare mbar\u00ebshqiptare. Kjo ishte nj\u00ebherazi d\u00ebshmi e vendosm\u00ebris\u00eb s\u00eb t\u00eb gjith\u00eb shqiptar\u00ebve p\u00ebr t\u00eb formuar nj\u00eb shtet unik,n\u00eb t\u00eb cilin t\u00eb p\u00ebrfshiheshin t\u00eb gjitha viset e banuara prej tyre. <\/p>\n
K\u00ebt\u00eb vendosm\u00ebri shqiptar\u00ebt e Kosov\u00ebs,t\u00eb Shkupit e Dibr\u00ebs dhe t\u00eb viseve t\u00eb tjera,t\u00eb udh\u00ebhequr nga nj\u00eb b\u00ebrtham\u00eb unike ushtarako-politike t\u00eb p\u00ebrb\u00ebr\u00eb nga Hasan Prishtina,Isa Boletini,Bajram Curri,Idriz Seferi,Sali Gjuka,Ramadan Zaskoci, Isuf Xhelili,etj., e shpreh\u00ebn jo vet\u00ebm me delegat\u00ebt q\u00eb d\u00ebrguan n\u00eb Kuvendin e Vlor\u00ebs,por edhe me q\u00ebndres\u00ebn e pashembullt q\u00eb u b\u00ebn\u00eb kudo,ushtrive serbomalazeze,t\u00eb cilat u dynd\u00ebn n\u00eb trojet shqiptare. K\u00ebto nuk ishin beteja thjesht lokale, p\u00ebr mbrojtjen e qyteteve t\u00eb Kosov\u00ebs, por nj\u00eb q\u00ebndres\u00eb q\u00eb b\u00ebhej p\u00ebr ruajtjen e t\u00ebr\u00ebsis\u00eb s\u00eb gjith\u00eb truallit shqiptar ose, si\u00e7 shpreheshin atdhetar\u00ebt n\u00eb deklarat\u00ebn d\u00ebrguar Fuqive t\u00eb M\u00ebdha n\u00eb tetor 1912,p\u00ebr t’i dal\u00eb zot t\u00ebr\u00ebsis\u00eb tok\u00ebsore t\u00eb Shqip\u00ebris\u00eb”, “p\u00ebr t’i par\u00eb trojet shqiptare t\u00eb bashkuara,me nj\u00eb form\u00eb t\u00eb qeverisuri e sundimi politik”(Akte t\u00eb Rilindjes…,dok.169). <\/p>\n
E par\u00eb nga pik\u00ebpamja e kontributit q\u00eb dha n\u00eb bashkimin komb\u00ebtar t\u00eb popullit shqiptar,qeveria e Ismail Qemajlit z\u00eb nj\u00eb vend t\u00eb r\u00ebnd\u00ebsish\u00ebm n\u00eb historin\u00eb e popullit ton\u00eb. Me krijimin e saj dhe t\u00eb vet\u00eb shtetit komb\u00ebtar,shqiptar\u00ebt siguruan at\u00eb qend\u00ebr udh\u00ebheq\u00ebse q\u00eb u kishte munguar prej rreth pes\u00eb shekujsh,e cila,si\u00e7 shprehej shtypi patriotik,”do t\u00eb bashkonte n\u00ebn flamurin e Shqip\u00ebris\u00eb gjith\u00eb popullin shqiptar” (A.Puto, Pavar\u00ebsia shqiptare dhe diplomacia e Fuqive t\u00eb M\u00ebdha 1912-1914,Tiran\u00eb,1978,fq.126-127,”Liri e Shqip\u00ebris\u00eb”, Sofje,22.07.1913).<\/p>\n
Ndon\u00ebse nuk pati jet\u00eb t\u00eb gjat\u00eb, Qeveria e Vlor\u00ebs dhe forcat patriotike q\u00eb u grumbulluan rreth saj, zhvilluan nj\u00eb veprimtari t\u00eb dendur, dol\u00ebn t\u00eb bashkuara si brenda vendit, ashtu edhe n\u00eb rrafshin nd\u00ebrkomb\u00ebtar, kundrejt lakmive pushtuese t\u00eb monarkive fqinje dhe vendimeve t\u00eb padrejta t\u00eb Konferenc\u00ebs s\u00eb Ambasador\u00ebve q\u00eb u mbajt n\u00eb Lond\u00ebr m\u00eb 1912-1913. Qeveria e P\u00ebrkohshme i k und\u00ebrshtoi vendimet e Konferenc\u00ebs s\u00eb Londr\u00ebs,sepse ato binin ndesh me aspiratat e ligjshme t\u00eb shqiptar\u00ebve,t\u00eb cil\u00ebt,si\u00e7 theksohej n\u00eb deklaratat e k\u00ebsaj Qeverie,si”grupimi etnik m\u00eb kompakt dhe m\u00eb homogjen n\u00eb Gadishullin Ballkanik “,kishte t\u00eb drejt\u00eb t\u00eb formonin shtetin e tyre t\u00eb bashkuar,sepse ato vendime nuk merrnin parasysh parimin e komb\u00ebsis\u00eb,por e z\u00ebvend\u00ebsonin at\u00eb me” t\u00eb drejt\u00ebn e luft\u00ebs e t\u00eb pushtuesit”. <\/p>\n
N\u00eb viset e pushtuara nga ushtrit\u00eb serbe protesta kund\u00ebr vendimeve t\u00eb padrejta t\u00eb Konferenc\u00ebs s\u00eb Londr\u00ebs u shoq\u00ebrua me kryengritjen kund\u00ebr zgjedh\u00ebs serbo-malazeze q\u00eb shp\u00ebrtheu n\u00eb Dib\u00ebr n\u00eb shtator t\u00eb vitit 1913,u shtri gjat\u00eb muajit tetor n\u00eb Oh\u00ebr,Srug\u00eb,Tetov\u00eb,n\u00eb Mal\u00ebsin\u00eb e Gjakov\u00ebs,n\u00eb Prizren e n\u00eb vise t\u00eb tjera t\u00eb Kosov\u00ebs. N\u00eb thirrjet drejtuar Fuqive t\u00eb M\u00ebdha,m\u00eb 15 tetor 1913,kryengrit\u00ebsit dibran\u00eb e kosovar\u00eb ngrit\u00ebn z\u00ebrin kund\u00ebr krimeve t\u00eb ushtris\u00eb serbo-malazeze,q\u00eb mbyti n\u00eb gjak fshatrat shqiptare,i ktheu ato n\u00eb krematoriume,ku u dogj\u00ebn p\u00ebr s\u00eb gjalli qindra gra e f\u00ebmij\u00eb,dhe k\u00ebrkoi nga Evropa si mjet shp\u00ebtimi “t’u jepte t\u00eb drejt\u00ebn t\u00eb rronin t\u00eb lir\u00eb n\u00eb atdheun e tyre t\u00eb nj\u00ebsh\u00ebm”(Qeveria e P\u00ebrkohshme e Vlor\u00ebs…,dok.322,shih edhe D.Tucovi\u00e7,Serbia dhe Shqip\u00ebria,Prishtin\u00eb,1968,fq.82-84).Kryengritja e shtatorit t\u00eb vitit 1913 ishte shk\u00ebndija e par\u00eb e asaj l\u00ebvizjeje masive q\u00eb do t\u00eb zhvillohej,n\u00eb vitet 1 918-1925,n\u00eb Kosov\u00eb e n\u00eb viset e tjera t\u00eb aneksuara nga Jugosllavia,n\u00ebn drejtimin e Komitetit “Mbrojtja Komb\u00ebtare e Kosov\u00ebs”. <\/p>\n
Lufta e popullit ton\u00eb p\u00ebr mbrojtjen e t\u00ebr\u00ebsis\u00eb territoriale t\u00eb vendit dhe p\u00ebr bashkimin komb\u00ebtar nuk ka cenuar kurr\u00eb ndonj\u00ebher\u00eb t\u00eb drejtat e popujve t\u00eb tjer\u00eb t\u00eb Ballkanit. I.Qemali dhe atdhetar\u00ebt shqiptar\u00eb i quanin bashkatdhetar\u00ebt e tyre nga sundimi i Perandoris\u00eb Osmane dhe p\u00ebr t\u00eb siguruar bashkimin e plot\u00eb komb\u00ebtar. Por ata nuk mund t\u00eb pranonin q\u00eb kjo luft\u00eb t\u00eb b\u00ebhej n\u00eb d\u00ebm t\u00eb shqiptar\u00ebve,duke penguar bashkimin e tyre komb\u00ebtar dhe duke gjymtuar r\u00ebnd\u00eb trojet e popullsin\u00eb e tyre,duke masakruar e shp\u00ebrngulur nga vatrat amtare qindra mij\u00ebra shqiptar\u00eb.”Zgjidhje” t\u00eb tilla t\u00eb \u00e7\u00ebshtjes komb\u00ebtare n\u00eb Ballkan,t\u00eb cilat mbrohen e p\u00ebrligjen edhe nga historiografia e sotme e vendeve fqinje,u imponuan,nga “interesat e borgjezis\u00eb” dhe interesat”dinastike”t\u00eb monarkive ballkanase,si edhe nga borgjezia reaksionare,imperialiste e Evrop\u00ebs q\u00eb “nxit shovinizmin dhe armiq\u00ebsin\u00eb komb\u00ebtare”,midis popujve. <\/p>\n
Ishte Serbia dhe monarkit\u00eb e tjera ballkanike fqinje q\u00eb pa u k\u00ebnaqur me cungimin e r\u00ebnd\u00eb q\u00eb u b\u00ebn\u00eb trojeve shqiptare n\u00eb Konferenc\u00ebn e Londr\u00ebs,m\u00eb 1913,u orvat\u00ebn me forca ushtarake e mjete diplomatike t\u00eb likuidonin qysh n\u00eb embrion shtetin e pavarur shqiptar. N\u00eb sintez\u00eb t\u00eb politik\u00ebs s\u00eb Serbis\u00eb dhe t\u00eb Jugosllavis\u00eb q\u00eb u krijuan m\u00eb pas,e cila i p\u00ebrshtatet edhe q\u00ebndrimit t\u00eb monarkive t\u00eb tjera ballkanike,ka dh\u00ebn\u00eb funksionari i Ministris\u00eb s\u00eb Jashtme t\u00eb Jugosllavis\u00eb ,Ivan Vukoti\u00e7i,n\u00eb raportin,d\u00ebrguar qeveris\u00eb s\u00eb tij n\u00eb vitin 1939.”Ne,-shkruante ky,-asnj\u00ebher\u00eb nuk kemi pasur simpati p\u00ebr ta (kupto: p\u00ebr shqiptar\u00ebt )…N\u00eb kombinacionet tona politike dhe diplomatike,si edhe n\u00eb politik\u00ebn ton\u00eb diplomatike,si edhe n\u00eb politik\u00ebn ton\u00eb Ballkanike,ne vazhdimisht kemi synuar t\u00eb luftojm\u00eb t\u00eb gjitha k\u00ebrkesat shqiptare p\u00ebr krijimin e shtetit t\u00eb pavarur,thjesht\u00eb p\u00ebr arsye se ky shtet mund t\u00eb themelohej vet\u00ebm kund\u00ebr nesh dhe kund\u00ebr synim eve tona komb\u00ebtare”(B.Krizman,Studim i Dr.Ivo Andri\u00e7it mbi Shqip\u00ebrin\u00eb n\u00eb vitin 1939.n\u00eb”Qasopis za Sovremenu Povijest”,Zagreb,Godina IX,1977,nr.2(24)). <\/p>\n
Rreziku i cop\u00ebtimit p\u00ebrfundimtar i kombit ton\u00eb,i zhdukjes s\u00eb shtetit t\u00eb pavarur shqiptar,q\u00eb u shfaq me gjith\u00eb forc\u00ebn gjat\u00eb Luft\u00ebs s\u00eb Par\u00eb Bot\u00ebrore,e sidomos n\u00eb punimet e Konferenc\u00ebs s\u00eb Paqes t\u00eb Parisit ,t\u00eb viteve 1919-1920,mund t\u00eb k\u00ebrc\u00ebnohej vet\u00ebm n\u00eb qoft\u00eb se shqiptar\u00ebt do t\u00eb dalin para saj si nj\u00eb popull i bashkuar e kompakt me qeverin\u00eb e tyre,e cila do ta p\u00ebrfaq\u00ebsonte zyrtarisht shtetin shqiptar .Marr\u00ebveshja q\u00eb arrit\u00ebn n\u00eb k\u00ebt\u00eb Konferenc\u00eb, m\u00eb 13-14 janar 1920,p\u00ebrfaq\u00ebsuesit e Anglis\u00eb, t\u00eb Franc\u00ebs e t\u00eb Italis\u00eb p\u00ebr cop\u00ebtimin e Shqip\u00ebris\u00eb, midis Italis\u00eb, Greqis\u00eb dhe t\u00eb Jugosllavis\u00eb, sipas klauzolave t\u00eb Traktit t\u00eb Londr\u00ebs t\u00eb 26 prillit t\u00eb vitit 1915, shkaktoi nj\u00eb shqet\u00ebsim t\u00eb madh e t\u00eb ligjsh\u00ebm n\u00eb mbar popullin shqiptar,i dha nj\u00eb shtys\u00eb t\u00eb re e t\u00eb fuqishme forcave t\u00eb ndryshme shoq\u00ebrore t\u00eb vendit e t\u00eb afroheshin me nj\u00ebra-tjetr\u00ebn,t\u00eb forconim unitetin politik dhe t\u00eb th\u00ebrrisnin n\u00eb janar t\u00eb vitit 1920 Kongresin e Lushj\u00ebs. <\/p>\n
Ky ishte nj\u00eb kuvend mbar\u00ebshqiptar,si\u00e7 thuhet n\u00eb dokumentet e tij, fryt i “p\u00ebrfundimit t\u00eb nj\u00eb marr\u00ebveshje t\u00eb p\u00ebrgjithshme e t\u00eb gjitha viseve t\u00eb Shqip\u00ebris\u00eb”, q\u00eb mori p\u00ebrsip\u00ebr detyr\u00ebn e “forcimit t\u00eb bashkimit e v\u00ebllaz\u00ebrimit nd\u00ebrmjet shqiptar\u00ebve,p\u00ebr tu siguruar vet\u00ebqeverimin e plot\u00eb t\u00eb Shqip\u00ebris\u00eb dhe unitetin e gjith\u00eb shqiptar\u00ebve” (M.\u00c7ami;”Lufta e popullit shqiptar p\u00ebr \u00e7lirimin komb\u00ebtar (p\u00ebrmbledhje dokumentesh), Tiran\u00eb, 1976, v\u00ebllimi II-t\u00eb dok.1). Ajo q\u00eb karakterizoi Kongresin e Lushnj\u00ebs dhe Qeverin\u00eb Komb\u00ebtare e Sulejman Delvin\u00ebs, ishte bashkimi rreth saj i t\u00eb gjitha forcave patriotike t\u00eb popullit dhe i trojeve shqiptare.”Asnj\u00ebher\u00eb n\u00eb historin\u00eb e vet, – deklaronte n\u00eb at\u00eb dit\u00eb Aqif Pash\u00eb Elbasani,- kimbi shqiptar nuk ka qen\u00eb i bashkuar si \u00ebsht\u00eb sot,me nj\u00eb d\u00ebshir\u00eb t\u00eb patundur q\u00eb t\u00eb ket\u00eb qeverin\u00eb e vet,pas formul\u00ebs ” Shqip\u00ebria p\u00ebr shqiptar\u00ebt “(Po aty,v\u00ebllimi II-t\u00eb dok.89 ). <\/p>\n
N\u00eb nj\u00eb koh\u00eb me p\u00ebrpjekjet q\u00eb b\u00ebri n\u00eb rrafsh nd\u00ebrkomb\u00ebtar,pran\u00eb Konferenc\u00eb s\u00eb Paqes s\u00eb Parisit,kund\u00ebr traktativave p\u00ebr cop\u00ebtimin e Shqip\u00ebris\u00eb midis tri shteteve fqinje dhe p\u00ebr pavar\u00ebsin\u00eb e plot\u00eb t\u00eb vendit,qeveria e re,e vendosi n\u00eb Tiran\u00eb n\u00eb shkurt t\u00eb vitit 1920,vazhdoi me konsekuenc\u00eb vepr\u00ebn e nisur nga Ismail Qemali;bashkoi nj\u00ebra pas tjetr\u00ebs viset e ndryshme t\u00eb atdheut .Por u desh t\u00eb \u00e7lirohej edhe Vlora me krahin\u00ebn p\u00ebrreth,q\u00eb kishte mbetur ende n\u00ebn pushtimin Italian,t\u00eb derdhej gjaku i qindra luft\u00ebtar\u00ebve t\u00eb tjer\u00eb q\u00eb t\u00eb kryhej vepra e bashkimit komb\u00ebtar. Lufta p\u00ebr \u00e7lirimin e Vlor\u00ebs ka hyr\u00eb n\u00eb historin\u00eb e Shqip\u00ebris\u00eb si nj\u00eb epope e lavdishme,n\u00eb t\u00eb cil\u00ebn u shfaq me t\u00ebr\u00eb madh\u00ebshtin\u00eb e saj forca e unitetit t\u00eb popullit shqiptar p\u00ebr mbrojtjen e t\u00ebr\u00ebsis\u00eb dhe t\u00eb pavar\u00ebsis\u00eb s\u00eb atdheut. Shtypi shqiptar shkruante n\u00eb ato dit\u00eb” Lufta e Vlor\u00ebs \u00ebsht\u00eb nj\u00eb \u00e7\u00ebshtje e p\u00ebrbashk\u00ebt e lidhur me jet\u00ebn e Shqip\u00ebris\u00eb&q uot; (“Populli”,Shkod\u00ebr,17.07.1919, “Drita”, Gjirokast\u00ebr,16.06.1920 dhe 31.07.1920). <\/p>\n
N\u00eb betejat e p\u00ebrgjakshme e t\u00eb pabarabarta q\u00eb u zhvilluan n\u00eb qershor-korrik t\u00eb vitit 1920 kund\u00ebr nj\u00eb ushtrie t\u00eb shumt\u00eb n\u00eb num\u00ebr e t\u00eb armatosura deri n\u00eb dh\u00ebmb, n\u00eb Drashovic\u00eb, n\u00eb Kot\u00eb, n\u00eb Kanin\u00eb, n\u00eb Gjorm\u00eb, Llogara, Tepelen\u00eb e brenda n\u00eb Vlor\u00eb, bashk\u00eb me fshatar\u00ebt e qytetar\u00ebt e k\u00ebtyre viseve q\u00eb p\u00ebrb\u00ebnin b\u00ebrtham\u00ebn kryesore t\u00eb forcave shqiptare,ishte p\u00ebrfshir\u00eb nj\u00eb komb i t\u00ebr\u00eb, i gjith\u00eb Shqip\u00ebria, mij\u00ebra vullnetar nga t\u00eb gjitha an\u00ebt e vendit, jo vet\u00ebm nga krahinat e af\u00ebrta t\u00eb Beratit e Gjirokastr\u00ebs, por edhe nga Tirana, Elbasani, Kor\u00e7a, Peqini, Kavaja, Shijaku, Kruja, Mati, Dibra, Gramshi,etj.(Lufta e popullit shqiptar…, v\u00ebllimi II-t\u00eb,dok.323). <\/p>\n
Ishin kompakt\u00ebsi, uniteti i veprimit, guximi, patriotizmi i zjarrt\u00eb, q\u00eb populli shqiptar shfaqi n\u00eb luft\u00ebn e armatosur t\u00eb Vlor\u00ebs, ata faktor\u00eb q\u00eb b\u00ebn\u00eb t\u00eb pavlefsh\u00ebm Traktatin fam\u00ebk eq t\u00eb Londr\u00ebs t\u00eb 26 prillit 1915,si dhe projektet antishqiptare t\u00eb Konferenc\u00ebs s\u00eb Paqes,ata faktor\u00eb q\u00eb ruajt\u00ebn shtetin e pavarur shqiptar n\u00eb kufijt\u00eb e vitit 1913. <\/p>\n
Ndon\u00ebse i takojn\u00eb nj\u00eb periudhe disi t\u00eb larg\u00ebt,k\u00ebto projekte t\u00eb atdhetar\u00ebve shqiptar p\u00ebr bashkimin komb\u00ebtar,mbajn\u00eb gjithnj\u00eb nj\u00eb theks aktual. Me jehon\u00ebn q\u00eb rrezatuan n\u00eb periudhat pasardh\u00ebse,me gjurm\u00ebt e pashlyeshme q\u00eb lan\u00eb n\u00eb mendimin politik dhe n\u00eb veprimtarin\u00eb praktike t\u00eb l\u00ebvizjes demokratike e asaj revolucionare t\u00eb m\u00ebvonshme,ato p\u00ebrb\u00ebjn\u00eb nj\u00eb trash\u00ebgimi t\u00eb vyer,e cila,kaloi brez pas brezi si nj\u00eb m\u00ebsim e testament i madh,q\u00eb historia e kaluar i la s\u00eb tashmes e t\u00eb s\u00eb ardhmes t\u00eb popullit ton\u00eb. <\/p>\n
Vendi i Lek\u00ebs, dhjetor 2012<\/i><\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"
Isuf B. Bajrami Rruga e popullit shqiptar\u00eb drejt bashkimit komb\u00ebtar dhe formimit t\u00eb nj\u00eb shteti t\u00eb pavarur pati pa dyshim ve\u00e7orit\u00eb e veta, n\u00eb krahasim me vendet e tjera t\u00eb Ballkanit dhe t\u00eb Evrop\u00ebs, t\u00eb kusht\u00ebzuara nga rrethanat historike, ekonomiko-shoq\u00ebror dhe nga ato politike,t\u00eb brendshme e t\u00eb jashtme. Megjithat\u00eb, shoq\u00ebria shqiptare n\u00eb fillimin e shek.XIX,krahas […]<\/p>\n","protected":false},"author":1,"featured_media":0,"comment_status":"open","ping_status":"closed","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"footnotes":""},"categories":[2,3],"tags":[],"yoast_head":"\n